Iran Newspaper

فاطمه اميرى
نيازهاى يك زندگى بخور و نمير آنها را وادار مى كند از سنين كودكى براى كار به خيابان ها راه پيدا كنند. اغلبشان در خانواده هاى پرجمعيتى اند با پدرى بيمار و از كار افتاده و مادرى كه براى تأمين مخارج حداقل زندگى ناچار از كار كردن است. اين كودكان گاهى با حقوق بسيار كم در كارگاه هاى توليدى مختلف مشغول به كار مى شوند.
حسين براى ۱۲ ساعت كار در يك كارگاه قالب سازى روزى هزار و هفتصد تومان مى گيرد. سطلى كه او با آن قالب هاى فلزى را با مايع خنك كننده پر مى كند، آنقدر سنگين است كه براى بلند كردنش از روى زمين به توانى به مراتب بيشتر از آنچه او به كار مى گيرد احتياج است. كارى كه انجام دادنش حتى براى مردهاى بزرگسال هم سنگين و سخت است. در خانه حسين دريخچال را باز مى كند. از خوراك هاى متنوع خبرى نيست.
سه خواهر و دو برادر و پدرش تا آمدن مادر به خانه بايد با يك ظرف كوچك ماست و مقدارى نان شكم خود را سير كنند، مادر كه به خانه برسد براى آنها تخم مرغ خريده و با يك قاشق رب اين تنها غذاى گرمى خواهد بود كه ظرف دو روز گذشته خواهند خورد. تمام مزد چند روز حسين صرف خريدن دارو براى پدرش شده كه كليه اش بيمار است.
اگرچه از سوى سازمان بهداشت جهانى به طور كلى كار كودكان زير ۱۸ سال ممنوع شده است، اما در بسيارى از كشورهاى در حال توسعه به دليل نيازمندى خانواده ها، كار كودكان رواج دارد. در ايران نيز به رغم آن كه كار كودكان تا سن ۱۵ سالگى ممنوع شده اما كودكان ۸ تا ۱۵ ساله زيادى ناچارند به جاى تحصيل كار كنند. بنا به آمار سرشمارى نفوس و مسكن در سال ۱۳۷۵ آمار كل جمعيت شاغل در كشور ۱۴‎/۵ ميليون نفر برآورد شد. از سويى طبق تخمين سازمان جهانى كار در سال ،۱۹۹۵ در ايران ۴‎/۱۷ درصد كودكان بين سنين ۱۰ تا ۱۴ سال به كار مشغولند. بنابراين مى توان به اين نتيجه رسيد كه در حدود ۶۰۰ هزار (۴ درصد) از جمعيت شاغل در گروه سنى ۱۰ تا ۱۴ سال به كار اشتغال دارند.
اما دكتر علم الهدايى معاون امور اجتماعى سازمان بهزيستى معتقد است هيچ سازمانى نمى تواند ادعا كند آمار دقيقى از كودكان كار دارد. او علت را شناور بودن وضعيت كودكان خيابانى مى داند و مى گويد: «تخمين مى زنيم با تعداد كودكانى كه هنوز شناسايى نشده اند ۲۰ هزار كودك خيابانى داشته باشيم.»
***
حسين بايد با بسيارى از آرزوهاى طبيعى خود بجنگد. لباس هايى به تن مى كند كه هيچ وقت براى او خريدارى نشده اند. تا كلاس سوم ابتدايى درس خوانده و بعد ترك تحصيل كرده است. در حالى كه دوست ندارد در آينده به خاطر كم بودن سوادش به شغل هاى سطح پايين مشغول شود. حسين در تلويزيون خانه همسايه تصاوير خانه ها و زندگى كودكان نوجوانان هم سن و سال خودش را مى بيند كه زندگى واقعى او با آنها بسيار فاصله دارد.
تحت فشار بودن براى كمك به خانواده فقير و زحمتكش از طريق پيدا كردن يك شغل و كسب درآمدى هرچند اندك، سرنوشت كودكان و نوجوانان زيادى است كه در شرايط زندگى مشابه حسين قرار دارند. مشكلات اقتصادى خانواده هاى مهاجر و حاشيه نشين شهرى، ناتوانى پدر و مادر براى اداره خانواده، تعداد زياد فرزندان و فقدان برنامه هاى حمايتى دولتى زندگى تمام اعضاى اين قبيل خانواده ها را تحت تأثير قرار مى دهد و كودكان را نيز به نوعى درگير مسائل خانواده مى كند. نتايج تحقيقى كه توسط دكتر فاطمه قاسم زاده روانشناس كودك و مدرس دانشگاه درباره كودكان كار شده، نشان مى دهد ۲۱ درصد كودكان مورد مطالعه در اين پژوهش، به گدايى مشغولند و ۸۷ درصد آنها به كارهايى از قبيل دستفروشى در سر چهارراه ها، خيابان ها و كار در صنوف مختلف مى پردازند. در اين بررسى حداقل درآمد ماهيانه اين كودكان ۳۰ هزار تومان و حداكثر ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تومان و در موارد كمى نيز بالاى ۱۰۰ هزار تومان عنوان شده است.
***
شنبه، حسين بعد از يك روز تعطيل به كارگاه قالب سازى مى رود. تنها آرزوى او اين است كه بتواند با دستمزد اين روزش براى خواهرها و برادرهاى كوچكش مقدارى ميوه بخرد. او مجبور است امروز ناهار را فقط به خوردن مقدارى نان خشك و آب سپرى كند.
پايين بودن درآمد خانواده هايى كه در آنها كودكان ناچار به كار كردن مى شوند، اثر مخربى بر وضعيت سلامتى و بهداشتى كودكان برجاى مى گذارد.
دكتر پريوش ابهرى روانشناس متخصص كودكان مى گويد: «صرف نظر از بيماريها و ناهنجاريهاى روحى نظير پرخاشگرى، اضطراب، احساس ناامنى و ترس، بى اعتمادى و افسردگى كه سراغ اين كودكان مى آيد، آنها از ناراحتى هاى جسمى نيز مصون نيستند. كم خونى، كاهش قد و وزن در اثر سوءتغذيه، بيماريهاى دهان و دندان، بيماريهاى چشم، اختلالات گفتارى و ناراحتى هاى گوش و حلق و بينى به اين كودكان صدمه مى زند. حتى برخى بيماريها كه درمان نشدن آنها در كودكى در بزرگسالى براى فرد مشكل آفرين مى شود مانند ناراحتى هاى قلبى، تنفس نه اينكه در اين كودكان رايج تر باشد، اما چون درمان نمى شود، در آنها حادتر است.»
***
تمام درآمدى كه مادر حسين از كار ماهانه در خانه هاى مردم به دست مى آورد ۱۳۰هزار تومان است. از اين پول اجاره بها، تهيه موادغذايى ضرورى، هزينه رفت و آمد، پول آب و برق كنار گذاشته مى شود. در اين صورت پولى براى تهيه لباس،تحصيل و حتى تفريحات خيلى ارزان و معمولى خانواده باقى نمى ماند. به همه اينها بايد هزينه درمان بيمارى پدر خانواده را هم اضافه كرد. حسين و خانواده اش در محله اى زندگى مى كنندكه در آنجا خلافكارى، اعتياد و انواع آسيبهاى اجتماعى به وفور يافت مى شود. حتى در محل كار، حسين با مردانى روبرو مى شود كه موادمخدر مصرف مى كنند.
به عقيده كارشناسان كودكانى كه ناچارند براى كمك به تأمين مخارج خانواده خود از سنين بسيار كم به كار در بيرون از خانه مشغول مى شوند، در معرض انواع آسيبهاى اجتماعى قرار مى گيرند. محمدحسين فرجى مددكار اجتماعى و مدرس دانشگاه مى گويد: «پايه بسيارى از اعمال خلاف در تضاد با قانون و اخلاق در بزرگسالى از كودكى افراد گذاشته مى شود. به دليل آنكه كودكان كار خانواده هايى دارند كه يا قادر به كنترل رفتارها و وضعيت فرزندان خود نيستند و يا اصولاً به دليل مشكلات متعدد مالى و گاهى اخلاقى كه گريبانگير پدر و مادر است آن طور كه بايد اهميتى به فرزندان خود نمى دهند، اين كودكان با زمينه آماده اى براى تجربه انواع جرائم روبرو مى شوند. شروع بزهكارى در كودكى، در آينده مشكلات بيشترى براى مقابله و كنترل سر راه مسؤولان مى گذارد. بنابراين مى توان در همان سنين كودكى با اقدام پيشگيرانه بسيارى از اين آسيبهاى اجتماعى را كنترل كرد. دست كم در كوتاه مدت اگر قادر نيستيم با اجراى برنامه هايى از فشارهاى اقتصادى مردم و خانواده ها بكاهيم، مى توانيم از لحاظ اجتماعى و فرهنگى برنامه هايى را تدوين كنيم كه افراد را در روبرويى با مسائل و مشكلات توانمند سازد. از طريق مدارس در مناطق محروم و حاشيه اى شهرها، ايجاد خانه هاى فرهنگ يا مراكزى در همان محله ها مى توانيم با ارائه آموزش هاى مختلف، برنامه هاى تفريحى و ورزشى و... به اين كودكان كمك كنيم. اين كارها با هزينه خيلى كم قابليت اجرا دارد.»
***
كودكان زيادى با شرايط مشابه حسين در كارگاه هاى زيرزمينى، كوره پزخانه ها، كارگاه هاى قالى بافى، اسباب بازى سازى، كفاشى و... روزانه به ۷ يا ۸ ساعت كار سخت مشغولند.
با تصويب ممنوعيت بازرسى كارگاههاى زير ۱۰ نفر در برنامه چهارم توسعه اين خطر وجوددارد كه كودكان كار بيش از گذشته آسيب ببينند. به عقيده على اكبر اسماعيل پور از اعضاى هيأت مديره انجمن حمايت از حقوق كودك، ممنوعيت بازرسى كارگاه هاى زير ۱۰ نفر فقط كارفرمايان سودجو را در به كارگيرى كودكان در كارگاههاى مخوف زيرزمينى به دور از چشم بازرسان و ناظران وزارت كار مصمم تر مى كند.
او مى گويد: به دليل نقش كمرنگ نظارت و بازرسى در عملكرد كارگاههايى كه زير ۱۰ نفر شناخته شده اند و دوره اى بودن عمليات بازرسى، معمولاً كارفرما از تاريخ حضور بازرس به نحوى مطلع مى شود و كودك كار را از ديد بازرس پنهان مى كند و در كشور هيچگونه آمار رسمى ازكودكان شاغل در كارگاهها نداريم ومسؤولان وزارت كار نيز فقط به ارائه آمارى از مشاغل كه در آنها به كارگيرى كودكان ممنوع است، بسنده كرده اند و هيچ ضمانتى براى اجراى اين قوانين ازجمله ممنوعيت كاركودكان زير ۱۵ سال در كشور وجودندارد.
سازمان بهزيستى در صدد اجراى طرحهايى نظير توانمندسازى خانواده هاى كودكان كار است.
دراين طرح مبناى عمل حمايت از خانواده هاى اين كودكان است. معاون امور اجتماعى سازمان بهزيستى معتقداست: ساماندهى خانواده هاى كودك كار خيابانى نقش مؤثرى درجلوگيرى از سرگردانى اين كودكان درخيابانها خواهدداشت.
حرفه آموزى و اشتغال اعضاى خانواده اين كودكان، سوادآموزى، حمايت هاى مالى، كمك به پرداخت هزينه هاى درمانى، تحصيلى و وام اشتغال ازجمله اقداماتى است كه دراين طرح پيش بينى شده است.
امروز حسين ديرتر از خواب بلندشد. ساعت كار كارگاه براى همه از ۸‎/۳۰ صبح شروع مى شود، اما حسين يك ساعت زودتر بايد در محل كار خود حاضر باشد تا آمدن بقيه نظافت كارگاه به عهده اوست.
مادر حسين دوست دارد حسين درس بخواند. اما نمى داند آيا درآن صورت به تنهايى مى تواند هزينه هاى خانواده را تأمين كند يا نه؟!
شب قبل حسين با شنيدن حرفهاى مادر رؤيا زيبايى را ديد. درحالى كه دفتر كهنه اى را ورق مى زد و تلاش مى كرد براى مسأله رياضى كه معلم مى خواست جوابى پيداكند. اما صبح او بايد دليلى براى تأخير يك ساعته اش براى كارفرما پيداكند.