مرضيه سليمانى
اصطلاح تئورى انتقادى نخستين بار از سوى اصحاب مكتب فرانكفورت مطرح شد. از آن هنگام تاكنون، اين اصطلاح طيف وسيعى از آثار مندرج در رشته هاى علوم انسانى را در بر گرفته و از مفهوم آغازين خويش نيز فراتر رفته است. البته تعيين قطعى حدود و ثغور زمانى، در مسير ريشه يابى اصطلاح تئورى انتقادى كار آسانى نيست. برخى معتقدند نخستين كسى كه اين اصطلاح را در معناى امروزينش به كار برد، ژاك دريدا (۲۰۰۴-۱۹۳۰) بود كه در سال ۱۹۶۶ و در دانشگاه جان هاپكينز با طرح مفاهيمى چون ساختار، نشانه و بازيهاى زبانى در علوم انسانى، باب اين بحث را گشود.۱ ديگران مدعى اند كه اين تلقى در حقيقت، ساده كردن زياده از حد مفهومى چنين عميق است و اصولاً تعيين زمان يا سرفصلى براى زايش اين اصطلاح كارى بيهوده خواهد بود. اين گروه مى گويند ژاك لكان (۱۹۸۱-۱۹۰۱) و ميشل فوكو (۸۴-۱۹۲۶) مدتها پيش از دريدا تحقيق و تأليف درخصوص تئورى انتقادى را آغاز كرده بودند.۲ از سوى ديگر عده اى هم ريشه هاى تئورى انتقادى را به آثار فردريش نيچه (۱۹۰۰-۱۸۴۴)، زيگموند فرويد (۱۹۳۹-۱۸۵۶)، كارل ماركس (۸۳-۱۸۱۸) و فردينان دو سوسور (۱۹۱۳-۱۸۷۵) باز مى رسانند.۳ ديگران حتى از اين هم فراتر مى روند. مثلاً هربرت ماركوزه (۱۹۷۹-۱۸۹۸) در كتاب «عقل و انقلاب» در اين زمينه اظهارنظر كرده و معتقد است كه انديشه انتقادى با «فلسفه نفى» هگل (۱۸۳۱-۱۷۷۰) آغاز شده است.۴ برخى ديگر نيز اين سرآغاز را به كانت (۱۸۰۴-۱۷۲۴) و يا حتى فيلسوفان باستان مى رسانند.۵
على رغم اختلاف نظرهايى كه پيرامون سرآغاز طرح تئورى انتقادى و يا تعيين محدوده هاى اين اصطلاح وجود دارد، عموم انديشمندان معتقدند كه تئورى انتقادى با تئورى پسامدرن و پساساختارگرايى در ارتباط است، اگرچه قاطعانه نمى توان آن را يك تئورى پسامدرنى ناميد. محور اصلى مباحث مطروحه در اين تئورى پرسش از هويت - هم در قلمرو شخصى و هم در عرصه هاى عمومى - است و بويژه تنافر فيمابين اين دو هويت از پرسش هاى بنيادينى است كه در انديشه انتقادى مورد بررسى قرار مى گيرد. بنابراين مى توان گفت كه تئورى انتقادى بر دو موضوع خاص متمركز شده است: اول بررسى فرايند رشد اين هويتها كه متفكرانى همچون لكان، آلتوسر (۹۰-۱۹۱۸) و هايدگر بدان پرداخته اند و دوم بررسى راههاى به كارگيرى مؤسسات فرهنگى، دينى، علمى، آكادميك و رسانه اى براى شكل بخشيدن به هويت انسان، تعيين حدود اين هويت، واكاوى مقبوليت يا حقيقى بودنش در يك فرهنگ خاص و اعطاى حقوق و امتيازهاى ويژه به عده اى يا ناديده گرفتن و انكار عده اى ديگر. دريدا، فوكو و اصحاب مكتب فرانكفورت نيز به اين مقوله تئورى انتقادى توجه بيشترى نشان داده اند.۶
در ايران و پس از وقوع نهضت اخير ترجمه، نيز تئورى انتقادى از اقبال چشمگيرى برخوردار بوده است. يكى از كتابهايى كه اخيراً در همين زمينه روانه بازار نشر شده است، «فرهنگ انديشه انتقادى از روشنگرى تا پسامدرنيته» نام دارد كه با ترجمه پيام يزدانجو و از سوى نشر مركز به چاپ رسيده است. كتاب در حقيقت و آنگونه كه از عنوان انگليسى آن پيداست۷ واژه نامه اى توصيفى و مفصل است كه توسط يكصد و بيست استاد و محقق برجسته به نگارش درآمده و مدخلهاى آن «گستره اى از عصر روشنگرى تا دوران پسامدرن» را در بر گرفته است.۸ اين دانشنامه چه در زبان اصلى خويش و چه ترجمه آن در زبان فارسى از اهميت فوق العاده اى برخوردار است. كتاب، همچون راهنمايى موثق و آسان فهم جهت معرفى آراى مدرن، مكاتب فرهنگى، مفاهيم سياسى و متفكران صاحبنام در عرصه تئورى انتقادى ارائه شده است. همچنين از ويژگيهاى ديگر اين فرهنگنامه، گنجاندن بسيارى از مباحث نظرى يا جدلى و جنجالى در قالب اصطلاحات كليدى يا نويسندگان است. مدخلها دربر گيرنده نهضت هاى فكرى (مثلاً ساختارشكنى يا شالوده شكنى)، نظريه پردازان بزرگ و آثار آنها (مثلاً آلتوسر، ماركس، ريموند ويليامز، سيمون دوبوار، ژوليا كريستوا و ويرجينيا وولف) و نيز مفاهيم مهم (مثلاً همساختى، وحدت ارگانيك، نقادى روانكاوانه، متغير و فلسفه پساتحليلى) است. گستردگى مدخلها به لحاظ مفاهيم و تعداد، حوزه كاربرد آن را نيز گسترش داده است، به گونه اى كه دانشجويان و پژوهشگران عرصه هاى ادبيات، فيلم، مطالعات فرهنگى، فلسفه، تاريخ، الهيات، زبانشناسى، سياست، حقوق، مطالعات شهرى، روانكاوى و مطالعات زنان با مراجعه به اين فرهنگ قادر خواهند بود بخش قابل توجهى از نيازهاى علمى خود را مرتفع نمايند. ويراستارى فرهنگ انديشه انتقادى را «مايكل پين» با همكارى جانت تاد، ديويد راسموسن، سايمون فريت، هنرى لوئيس گيتس و پيتر ويدوسون بر عهده داشته، اما عجيب است كه مترجم - كه كتاب ديگرى از مايكل پين با عنوان «لكان، دريدا، كريستوا» را هم ترجمه و توسط نشر مركز روانه بازار كتاب كرده است - نه در مقدمه و نه در هيچ قسمت ديگرى از كتاب، شرح احوالى از «پين» و حداقل توضيحاتى در باب همكارانش ارائه نمى كند. مقدمه ويراستار (مايكل پين) بر كتاب هم - كه به فارسى برگردانده و درج شده - در واقع شرح نگارش همين دانشنامه بوده و در اين زمينه كمكى به ما نمى كند.
مايكل پين استاد زبان انگليسى در دانشگاه باكنل است. وى همچنين ويراستارى انتشارات بلكول در بخش تئورى ادبى (سخنرانى هاى دانشگاه باكنل) را نيز عهده دار بوده و مقالات و كتابهاى بسيارى نيز تاكنون تأليف كرده است. پين در اغلب آثار خويش به تئورى ادبى فرانسه (روانكاوى، فلسفه و نشانه شناسى) پرداخته، ضمن اينكه ادبيات انگليسى دوران رنسانس (شكسپير) و نيز ادبيات كودكان از ديگر دلمشغولى هاى او بوده است. وى در دانشگاه به تدريس مباحث مرتبط با آراء و عقايد داروين، ماركس، نيچه، فرويد، شكسپير، ادبيات رنسانس، ادبيات كتاب مقدس، تئورى انتقادى و... پرداخته و جايزه ها و بورسيه هاى فراوانى را نيز به خود اختصاص داده است.۹
فرهنگ انديشه انتقادى نخستين بار در سال ۱۹۹۶ و توسط انتشارات بلكول منتشر شد و در اهميت آن تنها ذكر اين نكته كفايت مى كند كه اين كتاب پربرگ، پربار و دانشگاهى، از آن پس و از سال ۱۹۹۸ تاكنون - سواى از ترجمه هايش - ۶ بار ديگر تجديد چاپ شده است. كتاب - فى نفسه - داراى اهميتى كم نظير است و در زبان فارسى - كه مترجم بر مبناى چاپ ششم آن در سال ۲۰۰۱ مبادرت به ترجمه اش كرده - قطعاً به عنوان كتابى مرجع و اثرى بالينى مورد استفاده همه دانشجويان و پژوهشگران علوم انسانى قرار خواهد گرفت. ترجمه فارسى اثر ساده، مفهوم و يكدست است اگر چه گاه مترجم با به كاربردن جمله هاى طولانى موجبات پريشانى يا ملال خواننده را فراهم آورده است. در اينجا ما به دو مورد اشاره مى كنيم. مورد اول: «به علاوه اغلب دو وجه اگزيستا نسياليسم با يكديگر اشتباه گرفته شده اند، يكى اگزيستانسياليسم به عنوان يك موضع نظام مند فلسفى، و ديگرى اگزيستا نسياليسم به عنوان جنبشى تاريخى در نظر هوادارانى كه اين اصطلاح را، در نبود هرگونه راهنماى عمل جز رويكردهاى بى دليل و خودسرانه، در توجيه شيوه زيست خود ستايانه، نيهيليستى، و گاه كام جويانه و معطوف به خود ويران گرى به كار گرفته اند» (ص ۸۷)
مورد دوم: در صفحه ۲۰۷ «اين است كه برخى از پيچيده ترين و انگيزاننده ترين مطالعات در اين عرصه را محققان و متخصصانى پيگيرى كرده اند كه دايره گسترده مسائل مربوط به سياست، نژاد، طبقه، جنسيت و رهيافت جنسى جارى در مطالعات فرهنگى آن سوى اقيانوس اطلس را مورد توجه قرار داده اند: جنبه هاى مادى توليد فرهنگى و به طور كلى تر، رويه هاى دلالتى؛ امكان طرح گفتمان مخالف در حيطه رسانه هاى گروهى و فرهنگ مصرفى: «اجتماعات خيالى» شكل گرفته برحسب مليت، نژاد و قوميت؛ مرحله آستانگى و نقض مرزبندى ها، موقعيت بندى هاى قدرت، ستم و مقاومت». اينها دو نمونه از سبك و نثر خاص مترجم است كه فقدان دقت كافى به اصل كار لطمه زده و ويراستن آن را ضرورى ساخته است. به طور كلى قاعده «شكست جمله هاى مركب»Decompounding) ) منظور نظر مترجم قرار نگرفته و ما به تناوب شاهد جملات طويل و اطناب ممل در متن فارسى هستيم.
اين موضوع البته از اهميت اثر و ارزش ترجمه آن نمى كاهد. ايراد و انتقاد ما از آن جهت موجه است كه مترجم كتاب ديگرى از مايكل پين را هم ترجمه كرده و به همين دليل با سبك و سياق پين آشنايى داشته است، اما ضمناً نبايد اين نكته را نيز از نظر دور داشت كه مقالات دانش نامه را افراد مختلفى نوشته اند. يكسان سازى و ايجاد نظم در فرم و محتواى اثر (و ترجمه آن) كار آسانى نبوده به ويژه كه مترجم جوان نيز كار برگردان اثر را به تنهايى برعهده گرفته است. از نكات مثبت و جالب توجه كتاب رعايت دقيق سجاوندى و دستور زبان فارسى است كه قطعاً با همفكرى و همدلى مترجم، ويراستار و ناشر صورت گرفته. اما در اينجا هم گاه راه افراط پيموده شده و گسسته نويسى ها صورتى غير مألوف به خود گرفته اند: خوش حال ام (ص ۴۸۱) و يا برخى لغات و اصطلاحات خاص در متن كتاب آمده كه فاقد اصل انگليسى در متن يا پاورقى يا انتهاى كتاب است: گفتمانيت، جسمانيت زنان، همپوشانى  هاى شگرف و... ترجمه فارسى كتاب شامل يك نمايه مدخل ها در ابتداى كتاب و يك كتاب نامه و يك واژه نامه در انتهاى كتاب است. واژه نامه البته تمامى اصطلاحات كليدى و تخصصى را در برنمى گيرد و على رغم دو زبانه بودن، كامل نيست. مترجم يا ناشر همچنين ترجيح داده اند كه كتاب را با طرح جلدى متفاوت از اصل انگليسى آن به چاپ برسانند. فرهنگ انديشه انتقادى در قطع وزيرى، در ۹۳۰ صفحه و در سال ۱۳۸۳ توسط نشر مركز به چاپ دوم رسيده است. قيمت اصل انگليسى كتاب ۱۲۰ دلار و ۹۵ سنت و قيمت ترجمه آن براى فارسى زبانان ۹۸۵۰ تومان است.

پى نوشت ها
۱-1iterary theory: Avery short introduction, Jonathan culler
۲-Stanford encyclopedia of philosophy
۳-encyclopedia of Columbia, sixth edition
۴-Reason and Revolution, London, 1941
۵-www. Wikipedia. Org
۶-Dictionary of philosophy and Religion, William Resse
۷-A dictionary of cultural and critical theory
۸ - فرهنگ انديشه انتقادى از روشنگرى تا پسامدرنيته، ويراسته مايكل پين، ترجمه پيام يزدانجو، تهران نشر مركز، چاپ دوم ،۱۳۸۳ ص ۲۱. ارجاعات بعدى در متن به همين اثر است.
۹-Bucknell English department