«العلمين» در شمال غربى مصر يك ايستگاه كوچك راه آهن در كنار درياى مديترانه بود. اين ايستگاه محقر كه در ۱۱۰ كيلومترى اسكندريه قرار داشت، در جنگ جهانى دوم از چنان شهرتى برخوردار شد كه هم اكنون بعد از گذشت ۶۴ سال نام العلمين يادآور خاطره انگيزترين لحظات تاريخ معاصر است.
در سال ۱۹۴۲ در اين شنزار دورافتاده دو نابغه نظامى در جنگى ۱۲ روزه درگير نبرد سهمگينى شدند كه آن نبرد تعيين كننده سرنوشت خاورميانه بود.
پيش از نبرد العلمين «مارشال رومل» مانند نادر و ناپلئون و ديگر نوابغ نظامى تاريخ با هر تعداد نيرو و در هر شرايطى در تمام نبردها پيروز بود، اما در نبرد العلمين از«مارشال مونتگمرى» شكست خورد و در نتيجه اين شكست، شمال آفريقا از نيروهاى محور پاك شد.
اگر رومل در نبرد العلمين پيروز شده بود، قاهره بلافاصله سقوط مى كرد و با سقوط مصر، سوريه و لبنان و فلسطين به دست نيروهاى «محور» مى افتاد و آنگاه ارتش عراق كه در سال اول جنگ به رهبرى رشيد عالى گيلانى به نفع آلمان دست به يك كودتاى نظامى زده بود، از رومل با آغوش باز استقبال مى كرد و در آن صورت تكليف ايران هم كه اكثريت مردم آن طرفدار نازى ها بودند، معلوم بود و با اشغال نواحى نفت خيز جنوب ايران، نيروى دريايى انگلستان از سوخت رايگانى كه به يغما مى برد، محروم مى ماند. اما شكست رومل سرنوشت خاورميانه را عوض كرد و داستان شكست ناپذيرى ارتش «ورماخت» هم به پايان رسيد.
نبرد صحرا چگونه به پايان رسيد؟
بعد از پيروزيهاى شگفت انگيز آلمان در دو سال اول جنگ جهانى دوم آفريقاى شمالى تنها مكانى بود كه قدرت هاى محور (آلمان و متحدان او) يك جنگ متحرك را تجربه كردند.
از آنجا كه اين نبرد در سرنوشت منابع نفتى بريتانيا در خاورميانه تأثيرگذار بود، از اين رو نبرد صحرا براى نيروهاى متفقين بويژه بريتانيا نقطه عطف مهمى به شمار مى رفت.
درك بهتر اين مسأله حساس نياز به توضيحاتى دارد كه اينك از نظر خوانندگان گرامى مى گذرد:
ماهها پيش از آغاز جنگ، مسأله دفاع از خاورميانه در برنامه ريزى هاى مهم استراتژيك بريتانيا نقش مهمى داشت. بر اساس اسناد بازمانده جنگ جهانى دوم در اوايل بهار سال ۱۳۳۹ يعنى سال پيش از جنگ، فرماندهان انگليسى و فرانسوى حمله به مواضع ايتاليايى ها را در شمال آفريقا مد نظر داشتند، توضيحاً متذكر مى گردد كه موضعگيرى متفقين و نيروهاى محور در شمال آفريقا پيش از جنگ جهانى دوم از اين قرار بود:
ليبى مستعمره ايتاليا به شمار مى رفت و مركز تمركز نيروهاى دولت ايتالياى فاشيست بود.
تونس را فرانسوى ها در اختيار داشتند و مستعمره آن كشور به شمار مى رفت. مصر تحت تسلط كامل بريتانيا قرار داشت و نزديك به نيم ميليون سرباز انگليسى و سربازان مستعمرات انگلستان در آنجا گرد آمده بودند.
علاوه بر اين، نيروهاى مسلح انگليسى و فرانسوى مستقر در فلسطين و عراق و سوريه نيز سدى محكم در برابر نيروهاى محور فراهم ساخته بودند.
در اين ميان اگرچه دفاع از مديترانه عملاً بر عهده ناوگان سلطنتى انگلستان بود، ليكن نظارت كامل بر مسير درياى مديترانه از «جبل الطارق» تا مصر عملاً وجود نداشت.
در اين گير و دار نفت خليج فارس از اهميت زيادى برخوردار بود، اما اين منابع از سوى سيصد هزار سرباز ايتاليايى مستقر در ليبى پيوسته در معرض تهديد قرار داشت.
در اين ميان نقش مصر بسيار مهم و سرنوشت ساز بود، زيرا اولاً بندر اسكندريه و كانال سوئز گذرگاه خروج از مديترانه بود، ثانياً اين كشور مانع نفوذ ناوگان جنگى هوايى دول «محور» به ميادين نفتى خاورميانه به شمار مى آمد.
كوتاه سخن اين كه تمامى درگيريهاى نظامى شمال آفريقا از سال ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۳ براى دفاع از ميدان هاى نفتى خليج فارس از طريق مصر و دفاع از خود مصر از طريق صحراى غربى بود.
«مارشال رومل» در ۲۴ ژوئن ۱۹۴۲ (۳ تيرماه ۱۳۲۱) با موافقت قبلى هيتلر و موسولينى به داخل خاك مصر پيش روى كرد.
توضيح اين كه ايتاليا در جنگ دوم جهانى متحد آلمان نازى بود و نيروهاى ايتاليايى مستقر در شمال آفريقا در اختيار رومل قرار گرفته بودند.
در اين حمله، هدف اصلى رومل تصرف قاهره و مسير رود نيل بود. البته اتخاذ چنين تصميمى بدون اختلاف نظر و حرف و حديث نبود، زيرا از آغاز در درست بودن اين استراتژى ترديد هاى جدى وجود داشت بدين معنى كه: از نظر برخى از فرماندهان ايتاليايى و آلمانى تصرف جزيره «مالت» مهمتر از اشغال مصر بود.
در ضمن همزمان با پيشروى هاى شگفت انگيز رومل در شمال آفريقا مارشال «كسلرنيك» آلمانى و ژنرال «كاوالرو» ايتاليايى در تدارك نقشه اشغال جزيره«كرت» توسط چتربازان آلمانى بودند. در حالى كه مارشال رومل از جريان اين تداركات كه «هر كول» ناميده مى شد بى خبر بود و نمى دانست كه از نظرپيشوايان آلمان وايتاليانقشه «هركول» به عمليات صحرا ترجيح دارد.
از آنجا كه تصميم به اين مهمى به توافق قبلى هيتلر و موسولينى بستگى داشت، هيتلر به رغم نظر ژنرال هايش موسولينى را متقاعد كرد كه عمليات مالت متوقف گرديده، به رومل براى حمله به خاك مصر اجازه داده شود. موسولينى هم سرانجام با نظر هيتلر موافقت كرد و نيروهاى ايتاليايى مستقر در شمال آفريقا را در اختيار رومل گذاشت و از آن چنان اطمينان خاطرى برخوردار بود كه ميدان عمليات را تا قاهره و اسماعيليه گسترش داد.
«مارشال رومل» كه هدفش انهدام سپاه هشتم انگلستان بود در نخستين حمله توانست نيروهاى انگليسى را با يورش در صحرا، غافلگير نمايد و تمام نيروهاى دفاعى را در دام خود گرفتار كند.
ژنرال اوكينلك AUCHINLECK فرمانده نيروهاى انگليسى كه نمى خواست خاطره شكست هاى گذشته تجديد شود و تحمل شكستى ديگر را نداشت تصميم گرفت به سوى شرق عقب نشينى كند، لذا دستور عقب نشينى داد و نيروهاى انگليسى براى آن كه در دام تاكتيك هاى غافلگير كننده رومل نيفتند «العلمين» را كه قابليت دفاع طبيعى آن مناسب به نظر مى رسيد براى استقرار خود انتخاب كردند و در آن جا كه در نزديكى پايگاه لجستيكى اسكندريه بود درآنجامشغول تداركات دفاعى شدند.
اين تصميم در واقع نوع متهورانه اى از دفاع متحرك با پشتيبانى توپخانه و پياده نظام و تانك و نيروى هوايى بود. به عبارت ديگر استفاده از تاكتيك هاى مارشال رومل عليه خود او. در روز ۲۵ ژوئن ۱۹۴۲ (۴ تير ۱۳۲۱) فرمانده نيروهاى انگليسى به رياست ستاد كل نيروهاى بريتانياى كبير اعلام نمود كه سپاه هشتم ناتوان تر از آن است كه در برابر حمله تمام عيار رومل تاب مقاومت داشته باشد. «ژنرال اسميت»رئيس ستاد كل نيز نظر فرمانده سپاه هشتم را تأييد كرد.
دو روز بعد «مارشال رومل» نيروهاى خود را براى وارد كردن ضربه نهايى به متفقين آماده كرد. در حالى كه نيروهاى او چندان قابل توجه نبود! و در آن تاريخ تنها ۶۵۰۰ نفر با ۹۴ تانك در اختيار داشت .
با وجود اين، رومل پيشروى خود را در جاده ساحلى به خوبى آغاز كرد. ظهر روز ۲۸ ژوئن ۱۹۴۲ (۷ تير ۱۳۲۱) به فرمان ژنرال«اوكينلك» سپاه هشتم و سپاه دهم عقب نشينى كردند و رومل به سرعت پيش رفت و معتقد بود كه مى تواند قسمت اعظم سپاه هشتم را به دام اندازد.
رومل بدون درگيرى شديد «مرسا» را به تصرف خود در آورد و در اين نبرد از متفقين ۷ هزار اسير گرفت.
اميد رومل به در هم شكستن سپاه هشتم بى پايه نبود، زيرا با توجه به روحيه ضعيف افراد سپاه هشتم و راه آهن بسيار عالى غرب مصر كه اينك در اختيار او بود، رسيدن به آن اهداف عملى به نظر مى رسيد.
در اين موقع رومل به ۲۰۱ كيلومترى اسكندريه رسيده بود و ظواهر امر نشان مى داد كه در زمان بسيار كوتاهى تمام سرزمين مصر به تصرف نيروهاى آلمان نازى و ايتالياى فاشيست در خواهد آمد. با همين باور موسولينى براى شركت در جشن بزرگترين پيروزى جنگ جهانى دوم به شمال آفريقا پرواز كرد تا از نزديك شاهد سقوط قاهره باشد.
در اين احوال در حالى كه سقوط قاهره حتمى به نظر مى رسيد، ژنرال «اوكينلك» فرمانده نيروهاى متفقين بر اين باور بود كه حتى اگر رومل تا اسكندريه هم پيش بيايد مى توان او را در همانجا متوقف كند.
ليكن مشكل ژنرال، از هم گسيخته شدن سپاهيان زير فرماندهى اش بود و سقوط روحيه آنها. به طور كلى انگليسى ها اعتماد به نفس خود را از دست داده بودند و عمليات نيروهاى هوايى و زمينى متفقين نيز هماهنگ نبود.
از اين جهت هيچ كس باور نمى كرد كه نقشه «اوكينلك» كارساز باشد.
در اين هنگام در اسكندريه و قاهره ولوله بود، با اخطار دولت مصر سفراى خارجى سفارتخانه ها را ترك مى كردند. اما سفير ايران (محمود جم) به رغم تذكرات وزارت خارجه مصر از تخليه سفارت ايران خوددارى كرد و قاهره را ترك نكرد.
شب هاى قاهره در آن ايام تماشايى بود زيرا نور افكن هاى قوى، آسمان قاهره را در طول شب روشن مى كردند و شهر هزار ساله قاهره زيباتر و تماشايى تر از هميشه مى شد.
درآن هنگام مردم عادى مصر به فلسطين و سوريه مى گريختند و سفارتخانه ها با عجله تمامى اسناد و مدارك خود را مى سوزانيدند تا به دست قواى اشغالگر نيفتد. از اين رو روز چهارشنبه اول جولاى ۱۹۴۲ برابر با ۱۰ تير ماه ۱۳۲۱ «چهارشنبه خاكستر» نام گرفت.
در سفارت انگلستان و مركز فرماندهى بريتانيا نيز تمامى پرونده ها تبديل به خاكستر مى شد زيرا دستور اين بود: «مدارك و اسناد به هيچ قيمتى نبايد به دست نيروهاى آلمانى بيفتد».
در اين گير و دار سرنوشت سازترين نبرد جنگ صحرا در شرف آغاز بود.
ادامه دارد