متولد۱۲۹۸ گلبناى قزوين
- اخذ ديپلم متوسطه ۱۳۱۸
- دريافت دكتراى رشته زبان و ادبيات فارسى ۱۳۲۴
- استخدام در وزارت دارايى ۱۳۲۰
- بازنشستگى ۱۳۵۳
- رياست دفتر اداره هيأت هاى مستقيم، رياست ماليه تهران، رئيس اداره قوانين و... در دوره خدمت دارايى
- همكارى با علامه دهخدا در لغتنامه از ۱۳۲۶ بمدت ۹ سال تا زمان حيات علامه
- استاد زبان و ادبيات فارسى در دانشگاه پكن
- تدريس در مدرسه عالى ادبيات و زبان هاى خارجى، دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، دانشگاه ملى، پژوهشكده فرهنگ ايران و...
- مؤلف و مدير لغتنامه فارسى كه در صد جلد منتشر خواهدشد و تاكنون ۲۵جلد از آن انتشار يافته است.
-برخى از آثار او عبارتند از كشف الابيات: گرشاسبنامه، خمسه نظامى، زردشت نامه، مثنوى مولوى، برزونامه.
دستور زبان فارسى، تصحيح ديوان منوچهرى دامغانى، فرخى سيستانى، عنصرى بلخى، لامعى گرگانى، شاه داعى شيرازى، دقيقى، شاهنامه فردوسى، بخشى از جوامع التواريخ رشيدى و...
سيدعليرضا ميرعلى نقى: تتبع درلغت فارسى، يعنى آشنايى با نام هميشه آشناى دكتر سيدمحمددبيرسياقى و بهره گرفتن از حاصل زحمت ها و تلاش هاى او در اين زمينه.
حق دكتر دبيرسياقى برلغت و ادب فارسى، حقى جاويد است. تا وقتى كه دانشجويان مقطع دكترا در زبان و ادبيات فارسى وجود دارند و تا هنگامى كه تحقيق و تفحص در متون كلاسيك فارسى وجود دارد، نقش قلم و آثار اين استاد پيشكسوت بر لوح تاريخ اين فرهنگ و زبان مخلد خواهدماند.
دكتر دبيرسياقى، مرد كار است وكمتر درباره خود سخن مى گويد. كمتر از بسيارى همكاران و معلمان و همدوره ها، مصاحبه هاى راديويى و تلويزيونى و مطبوعاتى دارد. حتى چهره او، چهره جذاب و مطبوع استادى با موى سفيد و نگاه پرتجربه، براى مخاطبان رسانه ها، شناخته شده نيست؛ و آوازه قلمى او بسيار فراتر از مرزهاى محدود دانشگاهى در ايران است. امسال، درست شصت بهار از زمانى كه او دكتراى زبان و ادبيات فارسى را گرفت، مى گذرد و پنجاه و هشت سال از زمانى كه اولين تصحيح خود از ديوان منوچهرى دامغانى را به علامه دهخدا هديه كرد و به همكارى با لغتنامه دهخدا فراخوانده شد. در واقع، سابقه كار او بيش از شصت سال است و سابقه فرهنگى او، بنابر نسب شريف و وضيع خود، افزونتر از يك قرن و دو قرن است. سيدمحمددبيرسياقى، متولد پنجم اسفندماه ۱۲۹۸ شمسى در محله گلبناى قزوين، فرزند سيدباقر بن سيد محمدسياق(از مشاهير خوشنويسان قزوين) و زوجه او، دختر ميرزا آقاخان مستوفى (فرزند ميرزاابوالقاسم ملاباشى از علما و مجتهدان عصر ناصرالدين شاه) است. دبيرسياقى جوان، دوره ابتدايى و متوسطه را در قزوين خواند و زبان عربى را نزد آقا ضياء حاج سيدجوادى آموخت. تحصيلات ابتدايى و متوسطه او در دبيرستان شاهپور قزوين بود كه اكنون به نام دبيرستان اميد است. دبيرسياقى قبل از پرداختن تمام  وقت به مشاغل علمى و دانشگاهى، مشاغل ادارى داشته و در آن نيز درخشش هاى انحصارى داشته است. او در سال اشغال ايران به دست متفقين، سال ۱۳۲۰شمسى، در وزارت دارايى استخدام شد و سى و سه سال در آنجا كار كرد. تمام اين سالها در مصدر و به قول ظريفى، در صدر مشاغل گوناگون قرار داشت: رياست دفتر اداره كل ماليات هاى مستقيم، عضو عالى كميسيون هاى مالياتى و رياست ماليه تهران، رياست اداره قوانين و عضويت شوراى عالى مالياتى. دبيرسياقى اولين كسى بود كه قوانين مالياتى كشور را تدوين كرد و در كتابى به چاپ رساند.
همزمان با كار سنگين ادارى در وزارت دارايى، به دنبال كار دل نيز رفت و از آن غافل نشد. بلكه با جديتى بيش از حد متعارف در اين زمينه زحمت كشيد. از سال ۱۳۲۶ به همكارى با لغتنامه دهخدا دعوت شد و طى هشت سالى كه در كنار علامه دهخدا بود قسمتى از حروف مثل ظ،ض،پ، و، ل و د را نوشت. به موازات تحقيق، تدريس هم مى كرد و تعداد زيادى از نام آوران امروز، چه متخصص در ادبيات و چه شاغل در رشته هاى ديگر، او را معلم خود مى دانند. دبيرسياقى در آموزشگاه عالى وزارت دارايى، مدرسه عالى ادبيات و زبانهاى خارجى، مدرسه عالى حسابدارى، دانشكده علوم مكاتباتى، دانشكده علوم ارتباطات و دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، دانشگاه ملى (شهيد بهشتى امروز) و پژوهشكده فرهنگ ايران تدريس كرده است. در دو سفر به مصر براى تدريس در دانشگاه هاى عين الشمس و الأزهر، دعوت شده است. او نخستين استاد زبان و ادبيات فارسى در دانشگاه پكن (چين) بوده كه تاكنون دو سفر به آنجا رفته و دانشجويان مشتاقى را از دانش فياض خود بهره مند كرده است. دو كتاب «داستانهاى چينى» و «سفرنامه چينى» را مى توان يادگار اين دوران دانست.
بيشتر افراد، دكتر دبيرسياقى را از دوران همكارى با لغتنامه دهخدا مى شناسند. مدت ۳۳سال او با اين لغتنامه همكارى داشت. بنا به وصيت علامه، او در كنار دكتر محمدمعين و دكتر سيدجعفر شهيدى، كارعظيم دهخدا را بررسى مى كرد و در آن مطالبى را مى نوشت، اما لغتنامه ديگرى نيز در كاربود: «لغتنامه فارسى». پشت اين عنوان مختصر و خلاصه، كارى بزرگ و طاقت سوز نهفته است. دبيرسياقى و همكارانش، ابتدا كار را در خانه و به صورت شخصى و بدون درخواست «يارى و يارانه» از جايى شروع كردند و بعد، گزارشى از اين طرح را به دانشگاه تهران، هنگام رياست دكتر عارف، ارائه كردند كه با آن موافقت شد. از سال ۱۳۶۰همزمان با كارروى لغتنامه دهخدا چاپ اين مجموعه را هم شروع كردند. اين لغتنامه «روزآمدتر» است و تاكنون ۲۵جلد از آن منتشر شده است. دبيرسياقى مى گويد: «شايد تنها حرف الف آن به سى جلد برسد. اين فرهنگ عظيم ترين واژه نامه در زبان فارسى خواهدبود. غير از اين كه هر لغت را از جنبه هاى گوناگون معرفى مى كنيم، چندشاهد تاريخى از آثار مكتوب مى آوريم و ريشه شناسى هر لغت هم مى آيد.» حدس غالب براين است كه اين لغتنامه به بيش از يكصد جلد بالغ شود. بى ترديد، بيش از نيم قرن كارورزى جدى دبيرسياقى در عرصه هاى ناشناخته لغت فارسى، تبحر او در واژه شناسى، شناخت و تصحيح و تنقيح متون، به او اعتبارى در تشخيص و اجتهاد و تأليف را مى دهد كه رسيدن به آن حد براى ساعى ترين دانشجويان امروز هم بدون گذشتن از مسيرصعب العبور سالها كار جدى، امكانپذير نيست. چه برسد به ديگرانى كه حوصله راه پيمايى هاى زمان بر و طاقت فرسا را ندارند. نگاهى به فهرست تأليف دكتر سيدمحمد دبيرسياقى در عرصه پهناور لغت فارسى، نشان دهنده اين رفعت از اجتهاد است: لغت فرس اسدى (اولين لغتنامه فارسى موجود، تأليف محمداسدى طوس)، فرهنگ هاى غياث اللغات، چراغ هدايت، مجمع الفرس سرورى، ملخص اللغات حسن خطيب كرمانى، ترجمه ديوان لغات الترك محمودكاشغرى و كتاب السامى فى الاسامى و فهرست فارسى به عربى و لغات آن. علاوه برآن، كتاب «فرهنگ ها و فرهنگ گونه ها»، گزيده امثال و حكم دهخدا، امثال مندرج در ديوان لغات الترك، ترجمان القرآن، گزيده تاريخ بيهقى، فهرست اماكن و اعلام كتاب عظيم تاريخ جيب السير، جامع التواريخ رشيدى و شانزده رساله شاه داعى شيرازى نيز از كتاب هاى مهمى است كه جزو متون كلاسيك بر شمارند و تصحيح هركدام از آنها خدمتى بزرگ به دايره مكتوبات مرجع در ادب فارسى بوده است. دكتر دبيرسياقى، شعرخوان و شعردان و سخن شناس است و در تصحيح متون شعر كلاسيك ايران جهدى وافر كرده است. روش او مخالف افرادى است كه ديوان شعراى قديم و يا معاصر را بدون هيچ زخمى، تجديد چاپ مى كنند و با اغلاط فاحش و بدون فهرست هاى راهنما و يا كشف الابيات و... روانه بازار مى سازند. او چاپ منقح و صحيح اين ديوان ها را افزون برگنجينه ادب و سرمايه ملى مى داند و آنها را از لوازم رونق و غنى سازى لغتنامه هاى فارسى مى شمارد. او معتقد است هر كتاب خطى كه چاپ مى شود، لغات تازه اى به زبان فارسى افزوده مى شود. اين لغات وارد زبان روزمره مى شود و فارسى را غنى مى كند.
گرچه در اين حرف جاى بحث و جدل نيز هست، ولى مجموعاً در صحت نظر دكتر دبيرسياقى شك نمى توان آورد. بخش عظيمى از لغات فارسى را جز در نسخه هاى خطى و ديوان اشعار نمى توان يافت و در قرون متمادى، شعرا، حافظان زبان و ادب فارسى بوده اند. دكتر دبيرسياقى؛ علم به اين مهم است كه تعدادى از دواوين قديم را از زيرقلم تصحيح و تنقيح خودگذراند است؛ ديوان هايى از منوچهرى دامغانى، فرخى سيستانى، عنصرى بلخى، لامعى گرگانى، شاه داعى شيرازى، دقيقى، شاهنامه فردوسى، زردشت نامه كيكاووس بن خسرو و... ديوان كامل علامه على اكبر دهخدا، برگزيده هايى از شعر منوچهرى و شعرعنصرى؛ و كار مشكل تهيه و تنظيم كشف الابيات براى ديوان شعرايى چون: فردوسى، گرشاسب نامه، خمسه نظامى، زردشتنامه، مثنوى مولوى، برزونامه، گوهرزاد و... همچنين كتاب رباعيات زبان فارسى را نيز بايد به كارنامه شعرى او افزود.
گذشته از اينها، قلم دبيرسياقى در عرصه هاى ديگرى نيز آثارى را تحويل به گنجينه كتب فارسى كرده است: سفرنامه خوزستان حاج نجم الملك، سفرنامه حاج مخبرالسلطنه هدايت، جامع التواريخ رشيدى، زندگى سلطان جلال الدين خوارزمشاه، تاريخ ايران، نمونه نظم و نثر فارسى، تذكرة الملوك، فارسى سركوهى، دستور زبان فارسى و كار قابل تحسين او به مجموعه مقالات استاد عباس اقبال آشتيانى كه به چندين جلد بالغ شده است. ادب نفس دكتر دبيرسياقى نيز در عرصه تحقيق، مورد تحسين و شايسته تقليد ازسوى جوانان محقق است؛ در هرجا مطلبى از كسى نقل كرده است، نام و مآخذ آن را با دقت و انصاف متذكر شده و هنگام نام بردن از آثار گرانسنگ خويش، هيچگاه نام همكارانش را از قلم و زبان نمى اندازد و از آنها به نيكى و حرمت ياد مى كند؛ از اساتيدى چون دهخدا و اقبال، تا دوستان همكار در لغتنامه و انجمن ايرانشناسى، تا همكاران نزديكترى چون دكتر غلامحسين يوسفى، دكتر بحرالعلومى و... اين يكى از مهمترين دروسى است كه بايد از اين استاد بزرگ و بزرگوار آموخت.
علاوه بر اينها، حدود پنجاه مقاله علمى در زمينه لغت و ادب و تاريخ، در مجلات تخصصى ادبى و تاريخى و در يادنامه ها و جشن نامه ها منتشر كرده است. استاد دبيرسياقى در هشتاد و شش سالگى هنوز هم فعال است و معتقد به كار خويش. دو كتاب «سيرتاريخ قزوين» و «ماده تاريخ» از آثار آينده اوست.