ميم.الف.موسوى
اشاره:
در يكى از شماره هاى هفته نامه آمريكايى نيوزويك در ماه جارى طى گزارشى از قول يك مقام دولتى آمريكا چنين نقل قول شد كه بازجويان آمريكايى در بازداشتگاه خليج گوانتانامو به قرآن كريم بى احترامى كرده اند. اين نشريه در شماره بعدى ضمن يك عقب نشينى ژورناليستى اعلام كرد مطلب قبلى فاقد اعتبار حرفه اى بوده است. پس از اعتراضات خونين در افغانستان كه نقطه شروع واكنش ها به اين بى حرمتى بود، اين پرسش به ذهن خطور مى كند كه آيا واقعاً خطاى روزنامه نگارى صورت گرفته است يا اينكه واشنگتن تاب تحمل پيامدهاى افشاى اين بى حرمتى را نداشته و نيوزويك به خاطر حساسيت هاى فراگير وادار به پس گرفتن مطلب قبلى خود شده است؟
اين نوشتار بر آن است كه ضمن تلاش براى پاسخ دادن به دو پرسش مطرح شده، هزينه هاى رسوايى هاى آمريكا در نزد افكار عمومى مردم خاورميانه را بررسى كند.
عذرخواهى دوپهلو؟
نيوزويك در شماره جديد خود به قلم «مارك ويتاكر» سردبير، از چاپ گزارش اوليه خويش دفاع كرده و آورده است كه طبق موازين حرفه اى، نقل قولى را از يك منبع مطلع مطرح كرده بود. بر اساس نوشته سردبير، قبل از چاپ مطلب جنجالى، نيوزويك تدابير لازم را بكار گرفت و ادعاى بى احترامى به قرآن كريم در بازداشتگاه گوانتانامو را با وزارت دفاع آمريكا در ميان گذاشت. نيوزويك مى گويد وقوع چنين رخدادى از سوى اين وزارتخانه تكذيب نشد!
روزنامه «گاردين» (شانزدهم ماه مه) به زيركى پاپس كشيدن نيوزويك از مطلب قبلى را يك «عذرخواهى دو لبه» ناميد. به جرأت مى توان گفت نيوزويك نمى توانسته بدون بررسى جوانب انتشار مطلبى چنين جنجالى، صرفاً بر اساس ادعا وارد چنين آوردگاهى شده باشد. بويژه پس از مشاهده واكنش افكارعمومى مسلمانان در خاورميانه به رسوايى شكنجه وحشيانه زندانيان عراقى در زندان «ابوغريب» بغداد، احتمال وقوع واكنش هاى خشونت آميز به انتشار مطلبى در خصوص بى حرمتى به قرآن كريم در گوانتانامو، بطور قطع در نيوزويك مورد بحث و بررسى قرار گرفته بود.
در تحليل كلمات نيوزويك بابت گزارش قبلى، كمتر ترديدى باقى نمى ماند كه اين هفته نامه در عذرخواهى خود «هرگز نمى گويد كه خبر بى احترامى به قرآن كريم و انداختن آن بدرون دستشويى كذب بوده است.» برعكس اين نشريه از اين خبر دفاعى تلويحى هم مى كند. نيوزويك حتى پس از چند روز از گذشت پس گرفتن گزارش جنجالى خود به قوت بر موثق و قابل اطمينان بودن جايگاه منبع خود تأكيد داشته است. اين نشريه تنها گفته است كه منبعى بلندپايه در درون دولت آمريكا به نيوزويك گفت در يك گزارش تهيه شده براى سرفرماندهى شاخه جنوبى ارتش آمريكا، اشاره به بحث بى حرمتى به قرآن كريم در گوانتانامو را ديده بود، و اينكه اين منبع اكنون گفته است «مطمئن نيست كه اشاره ياد شده را در گزارش فرماندهى جنوبى ديده و شايد اين اشاره را در اسناد ديگر ملاحظه كرده باشد«.( شاخه جنوبى ارتش مسؤول نظارت بر بازداشتگاه گوانتاموست). بدين ترتيب، نيوزويك همچنان به گزارش خود مبنى بر وقوع بى حرمتى در بازداشتگاه گوانتانامو كاملاً پايبند است چون به صراحت مى گويد كه منبع بلند پايه اين نشريه اصرار دارد كه اشاره به اين بى حرمتى را در اسناد تحقيقاتى ديده است.
علاوه بر تماس با وزارت دفاع (پنتاگون) كه اصل ادعاى بى حرمتى از سوى اين وزارتخانه تكذيب نشد؛ نيوزويك بخش ديگرى از ابعاد بى حرمتى هاى متعدد به قرآن كريم در گوانتانامو را چنين فاش كرد:
«بر اساس يادداشت هاى يك وكيل به نام مارك فالكوف در نيويورك كه وكالت ۱۳ بازداشتى يمنى در پايگاه گوانتانامو را بر عهده داشت، بى احترامى به قرآن كريم در اين بازداشتگاه بيش ازيك مورد بوده است.»
بر اساس يادداشت هاى وكيل يادشده پس از آنكه يك نگهبان آمريكايى با پا بروى يك جلد قرآن كريم كوبيد، ۲۳ زندانى مسلمان تلاش كردند تا خود را حلق آويز كنند. اسناد اين وكيل همچنين نشان مى دهد يك بازداشتى مسلمان پس از آنكه نگهبان سلول قرآن كريم وى را گرفته و آن را به سمت دستشويى پرتاب كرد، اقدام به خودكشى كرد.
وزارت دفاع و تدبير پس از واقعه
به گفته نيوزويك، پنتاگون تا سيزدهم ماه مه به چاپ گزارش اوليه اين نشريه هيچ اعتراضى نكرد. «لاورنس دى ريتا» سخنگوى وزارت دفاع در واكنش به مطلب نيوزويك گفت:«ما تمامى ادعاهاى معتبر در خصوص سورفتار با زندانيان را بررسى مى كنيم»، اما وى وقوع هرگونه سوء رفتار كه در آن به قرآن كريم اسائه ادب شده باشد را رد كرد. نيوزويك مى گويد: پس از اين موضع گيرى سخنگوى وزارت دفاع دوباره به سراغ منبع خود رفته است و اين منبع در پاسخ اصرار داشت كه «قطعاً اشاره به بى حرمتى به قرآن كريم را در جايى از گزارش هاى تحقيق خوانده بود.» اين نشريه سپس در پيگيرى ماجرا، سخنان منبع خود را با سخنگوى وزارت دفاع در ميان گذاشت و آقاى دى ريتا خشمگينانه در پاسخ گفت:«مردم به خاطر آنچه اين حرامزاده (منبع نيوزويك) گفته است، جان خود را از دست داده اند. »
نيوزويك مى گويد: بعد از اين ماجرا بود كه منبع اين نشريه اعلام كرد ترديد دارد كه اشاره به بى حرمتى به قرآن كريم را در گزارش تهيه شده براى شاخه فرماندهى جنوبى ارتش ديده است و شايد اين اشاره را در جاى ديگرى ملاحظه كرده باشد!
اين رفتار مى تواند تااندازه اى طبيعى بوده باشد و منبع خبر احساس كرده با اين موضعگيرى دوپهلو مى تواند هم بر جنجال برپا شده نقطه پايانى بگذارد و هم نيوزويك را از شرايط دشوار خارج كند. اينكه پنتاگون تنها زمانى خشمگينانه وارد ميدان شد كه تعداد كشته ها و مجروحين در ميان معترضين به بى حرمتى به قرآن كريم افزايش يافته بود، اين شائبه را ايجاد مى كند كه هدف، كنترل ابعاد خسارت و جلوگيرى از گسترش بيشتر مطرح بوده است. بدنبال عذرخواهى هفته نامه نيوزويك، وزارت دفاع آمريكا اعلام كرد كه آنچه نبايد اتفاق مى افتاد، عملا اتفاق افتاده است.
از سوى ديگر، رسوايى زندان ابوغريب هنوز در حافظه افكار عمومى مردم خاورميانه و جهان بسيار تازه است. در شرايطى كه موج عمليات هاى ضدآمريكايى در عراق به شكل بى سابقه اى روند صعودى به خود گرفته است، تلاش عجولانه آمريكايى ها براى پس گرفتن گزارش بى حرمتى به قرآن كريم در گوانتانامو كاملاً قابل درك به نظر مى رسد.
اين كارى است كه آمريكايى ها مى كنند!
سيل زمانى به راه افتاد كه «عمران خان» يك چهره شناخته شده در پاكستان، يك نسخه از گزارش نيوزويك را در يك كنفرانس خبرى بالا برد و فرياد زد:«اين كارى است كه آمريكايى ها در حال انجام آن هستند: بى حرمتى به قرآن».
موج اعتراضات در افغانستان، به مرگ حداقل ۱۷ نفر و جراحت بيش از يكصد نفر انجاميد. اعتراضات چنان شديد بود كه دولت حامد كرزى در طول عمر كوتاه خود از زمان ساقط شدن رژيم طالبان، بزرگترين بسيج ضدآمريكايى در اين كشور را شاهد بود. رئيس جمهورى افغانستان، كه در هنگام بخشى از زدوخوردها بر سر طرح گزارش بى احترامى بازجويان ارتش آمريكا در گوانتانامو در سفر خارجى به سر مى برد، بخشى از علت اعتراضات را موج سوارى مخالفان حضور نظامى آمريكا در افغانستان توصيف كرد. اما شدت اعتراضات رئيس جمهورى دستپاچه شده افغانستان را واداشت تا نيم انتقادى هم از آمريكايى ها بكند و بگويد كه نظاميان آمريكايى در انجام كارهايشان در افغانستان مرتكب اشتباهاتى شده اند.\ اين موضع گيرى «حامد كرزاى» خود نشان از آن دارد كه وى به شكل فزاينده اى در موضع تدافعى قرار گرفته است و نمى خواهد كه هزينه جسارت سربازان آمريكايى به مقدسات و ارزش هاى اسلامى را با تزلزل بيشتر حكومت خود بپردازد.
آن روز خوش سپتامبر و هراس از تكرار آن
موج اعتراضاتى كه از پاكستان و افغانستان تا لبنان و نوار غزه كشيده شد، مجله نيوزويك و دولتمردان واشنگتن را به شدت در حيرت فرو برد. گزارش نيوزويك و بازپس گرفتن بعدى آن نشان داد حماقت گاه مى تواند نقطه پايانى نداشته باشد، مخصوصاً وقتى پاى آمريكايى ها در جهان اسلام در ميان باشد. هفته نامه نيوزويك خود با زبانى صريح به اين امر اعتراف كرده و در شماره جديد خود نوشته است:«غربى ها، از جمله دست اندركاران نيوزويك، شايد ميزان نفرت مسلمانان از حضور آمريكا را دست كم بگيرند، مخصوصاً وقتى اين حضور به هر ترتيبى با ارزش هاى مذهبى اسلام تلاقى مى يابد.
نيوزويك مى گويد:«مراتب همدردى و تأسف اين نشريه شامل آن دسته از قربانيان (خشونت هاى ناشى از گزارش كردن بى حرمتى به قرآن) و سربازان آمريكايى مى شود كه در بحبوحه واكنش ها به اين ماجرا گرفتار شدند. »
اين جمله نيوزويك همان جمله كليدى است كه علت بازپس گرفته شدن گزارش را تا اندازه زيادى توضيح مى دهد. اينكه به ارزش هاى اسلامى تعدى شده است، امرى كه نفرت از حضور آمريكا در منطقه را افزايش مى دهد و ظهور اين نفرت در حمله به سربازان آمريكايى تبلور مى يابد.
«كاندوليزا رايس» وزير خارجه آمريكا در سفر اخيرش به عراق، در بغداد در مقام دفاع از لشگر كشى بوش به خاورميانه و صحبت هاى وى در باب گسترش دموكراسى گفت: آمريكا بايد شانس خود براى تغيير اين اوضاع را امتحان مى كرد. وزير خارجه دولت بوش در بيانى بسيار بى سابقه گفت:«براى مدتى طولانى آمريكا و دنياى غرب بر اين باور بودند كه مردم خاورميانه توجهى به آزادى ندارند. ما(آمريكا) به مدت چندين دهه به دنبال تأمين ثبات منطقه (بخوانيم تأمين جريان نفت و حاكميت كشورهاى نفتى و امنيت اسرائيل) رفتيم و آنچه نصيب ما شد، نه ثبات بود و نه امنيت... ايدئولوژهاى مبتنى بر نفرت (بخوانيم از آمريكا و غرب) در اين منطقه چنان گسترش يافتند كه برخى حاضر شدند در آن روز خوش ماه سپتامبر(يازدهمين روز از ماه خوش سپتامبر ۲۰۰۱) هواپيماهاى مسافربرى را به ساختمانها بكوبند!...»
مقامات واشنگتن منت آزاد كردن مردم خاورميانه از زير يوغ رژيم هاى غير مردمى و غيردموكراتيك را در حالى بر دوش اين مردم بار مى كنند كه در واقع نگران تهديدى هستند كه از ناحيه دهها سال سرسپردگى آمريكا به حفظ رژيم هاى نفتى و توليد احساسات ضدآمريكايى در اين كشورهاى اسلامى پديد آمده است. در واقع خانم رايس به صراحت اعتراف كرد كه سياست واشنگتن در تأمين جريان بدون اختلال نفت، به بهاى حفظ رژيم هاى خودكامه اى صورت گرفت كه اولين لازمه حيات چنين رژيم هايى حمايت واشنگتن از اقدامات ضددموكراتيك و سركوبگرانه آنها بود.
حال، اين پرسش مطرح مى شود كه سياست هاى جارى آمريكا در خاورميانه و رسوايى هايى كه يكى پس از ديگرى برملا مى شوند، آيا خود تقويت كننده جايگاه طرفداران ايدئولوژيهايى نيست كه كاندوليزا رايس از حمله آنها در يك روز خوش ماه سپتامبر ابراز نگرانى كرده است؟ ابراز ندامت خانم رايس از سياست هاى گذشته كشورش در خصوص خاورميانه به چه معناست؟
سياست هاى آمريكا بر مقدم داشتن سياست و منافع بر اخلاق و احترام به حقوق و آزادى هاى ساير ملل استوار بوده است. چگونه مى توان رفتار آمريكا در آمريكاى لاتين و حمايت از رژيم هاى نظامى را از ياد برد؟ دخالت تمام عيار در كودتاى ۲۸ مرداد چگونه قابل فراموشى است كه با هدف كنار زدن يك دولت مردمى و بازگرداندن قدرت به منبع حافظ منافع واشنگتن صورت گرفت؟
تناقض در رفتار سياسى آمريكا حتى همين روزها در قبال تحولات ازبكستان قابل مشاهده است. به قيمت حفظ ازبكستان در زمره متحدان كليدى آمريكا در نبرد با تروريسم و حفظ پايگاه نظامى ارتش آمريكا در ازبكستان، كاخ سفيد براى چند روز اوليه چشم خود رابر روى كشتارصدها تن از مردم غيرنظامى شهر «انديجان» بست و انتقادى از «تاشكند» به عمل نياورد. اين درحالى بود كه چند روز قبل از شروع اين ناآرامى ها، بوش با لحنى احساسى از آزاديخواه بودن مردم آسياى مركزى و ستايش از انقلاب هاى مخملين در جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى ابراز حمايت مى كرد! اما اين آزاديخواهى تا زمانى مورد ستايش است كه در راستاى ايجاد تغييرات ژئوپولتيكى به نفع واشنگتن و به ضرر مسكو باشد.
در نگاه كلى، بايد گفت واشنگتن دريافته است سياست هاى گذشته در قبال كشورهاى مسلمان خاورميانه قابل تداوم نيست و اينك با حربه «صدور مسلحانه دموكراسى» وارد ميدان شده است، اما بى حرمتى هاى نظاميان آمريكايى در ابوغريب و گوانتانامو به مسلمانان و ارزش هاى اسلامى نتيجه اى جز افزايش احساسات ضدآمريكايى در منطقه نخواهد داشت و شايد دوباره وضعيتى ايجاد شود كه به گفته وزير خارجه دولت جورج بوش، حاملان ايدوئولوژهاى افراطى در يك روز خوش ماه سپتامبر، بارديگر براى ضربه زدن به آمريكا رو كنند.