|
نگاهى به ترجمه فارسى كتاب «مصلحت و شريعت» اثر محمد سعيد
رمضان البوطى
چارچوب شريعت و آداب مصلحت
|
|
|
مرضيه سليمانى
مفهوم مصلحت از جمله مفاهيم پراهميت و حساسى است كه از صدر اسلام تاكنون تأثيرى همه جانبه بركلام ، فقه و بويژه سياست اسلامى گذارده است. آن گونه كه در لغتنامه دهخدا آمده است، واژه مصلحت مأخوذ از تازى مصلحه ، مقابل مفسده، خلاف مفسدت، صواب، شايستگى، صلاح، آنچه كه صلاح و نفع تشخيص شود و مصلحت آميز، مطابق صلاح كار، بر وفق مصلحت و مقتضا تعريف شده است.(۱)
بنابراين مصلحت عبارت است از آنچه كه داراى فايده بوده و مفسده اى بر انجام آن مترتب نباشد، چنانچه در «اقرب الموارد» هم مى خوانيم: مصلحت عبارت است از آنچه كه بر يك فعلى بار مى شود و موجب صلاح مى گردد. مثلاً مى گويند «امام مصلحت را در فلان كار ديد» ؛ يعنى چيزى كه سبب صلاح مى شود و به اين دليل كارهايى كه انسان انجام مى دهد و باعث سود و نفع بردن او مى شود، مصلحت ناميده مى شوند. (۲)
مصلحت وزناً و قياساً همانند منفعت است يعنى «جلب منفعت و دفع ضرر، در حدودى كه مقاصد شرع حفظ شود.» مصلحت به گونه هاى مختلفى تقسيم بندى مى شود. مثلاً به لحاظ زمانى مى توان مصالح را به مصالح ثابت يا دائمى (مصلحت هميشگى كه در همه زمان ها بدان عمل مى شود) و مصالح متغير يا موقت (مصلحتى كه در هنگام تعارض فيما بين احكام قبلى و احكام اخير، عمل به حكم اخير را جايز مى شمرد) تقسيم كرد. از حيث اعتبار شارع هم مصالح به ۳ دسته معتبره يا مصالحى كه شارع دليل اعتبار حكم را ذكر كرده است (مثل قصاص براى حفظ نفس)، ملغاة يا مصلحتى كه شارع به الغاى آن تصريح كرده است (مثل ربا) و مرسله يا مسكوت عنها يا مصلحتى كه شارع نه بر اعتبار آن و نه بر الغايش تصريح كرده است.(۳)
مصالح مرسله نيز خود به سه دسته ضروريه، حاجيه و تحسينيه تقسيم شده و در فقه اهل سنت به عنوان يكى از منابع استنباط و اخراج حكم مورد توجه قرار مى گيرد. در حقيقت ۵ هدفى كه شريعت بر صيانت آنها تأكيد كرده يعنى حفظ دين، جان، عقل و مال به فراخور وضعيت هاى گوناگون بشرى در يكى ازهمين سطوح سه گانه مصالح مرسله جاى مى گيرند. معادل هاى انگليسى مصلحت كلماتى همچون expedience، interest,good,wholesomeness، (۴) بوده و مقابل يا متضاد آن تكليف و تكلفه از مصدر باب تفعيل و به معناى مشقت و سختى است.(۵)
اگر چه در گفتمان اسلامى مصلحت با ۳رويكرد كلامى، فلسفى و فقهى از ديرباز مورد توجه بوده و بويژه در تاريخ انديشه سياسى اهل تسنن كاربردهاى عميق و فراوانى داشته است، اما انديشمندان غربى نيز بحث مصلحت را مد نظر قرار داده و به گونه اى مبسوط بدان پرداخته اند. مثلاً ارسطو در مبحث سياست هاى حكومتى از مصلحت عمومى، ارتباط مصلحت و قانون و مصلحت و عدالت سخن گفته است. همچنين اكونياس اگرچه بر وجود مصلحت مهر تأكيد و تأييد زده و با فرض قوانين چهارگانه بين اخلاق و قانون و حوزه هاى عملكرد اين دو مفهوم تفاوت قائل مى شود، اما گهگاه تبيين وجه دينى مصلحت را ناتمام گذارده و بخش هايى از آن و بالطبع درك سعادت معنوى را كاملاً به كليسا احاله مى كند. (۶)
هابز براى تبيين مفهوم مصلحت، خصوصيات درونى انسان ها را مورد توجه قرار داده و آدام اسميت با نگاهى اقتصادى از مصلحت فردى به مصلحت جمعى رسيده است. در عالم اسلام شهيد اول در «القواعد و الفوائد»، شهيد ثانى در «قواعد فقه»، فارابى، فضل الله روزبهان خنجى، خواجه نظام الملك، ابن خلدون، غزالى همچنين مكاتب معتزليه و اشعريه (بامباحث حسن وقبح عقلى) و از متأخرين سيد محمد آل بحرالعلوم، شيخ عبدالحسين شرف الدين و امام خمينى از انديشمندانى هستند كه مفصلاً مبحث مصلحت را مورد توجه و واكاوى قرار داده اند. در اين مقال تنها به ذكر اين نكته بسنده مى كنم كه هر كدام از اين علما و مكاتب فكرى از زاويه اى خاص و منحصر به فرد به موضوع پرداخته اند، به گونه اى كه طيف گسترده و رنگارنگى از رابطه مصلحت،آزادى و ولايت در انديشه سياسى امام خمينى(ره) تا فقدان مفهوم مصلحت در تاريخ انديشه دوره اسلامى و در تقابل با كشورهايى همچون يونان و فرانسه را در برمى گيرد. در ايران، تازه ترين كتابى كه در همين رابطه وارد بازار نشر شده، «مصلحت و شريعت» نام دارد كه با عنوان فرعى« مبانى، ضوابط و جايگاه مصلحت در اسلام» و با ترجمه اصغر افتخارى در دسترس علاقه مندان قرار گرفته است. نويسنده كتاب محمد سعيد رمضان البوطى است كه متأسفانه خواننده در هيچ كجاى كتاب باوى و ساير آثار و انديشه هايش آشنا نمى شود. وى متولد ۱۹۲۹ دهكده جيلكا - از توابع جزيره بوتان- است كه در چهار سالگى به همراه پدرش - ملا رمضان- به دمشق مهاجرت كرد. پس از اتمام دوران دبيرستان، البوطى به دانشگاه الازهر رفته و در سال ۱۹۵۵ موفق به اخذ مدرك بين المللى از همان دانشگاه شد. سپس و در سال ۱۹۶۰ به رياست گروه آموزشى «دين» در دانشگاه دمشق منصوب شد و در ۱۹۶۵ موفق به اخذ مدرك دكترا از دانشگاه الازهر در رشته «ريشه هاى حقوق اسلامى» شد. در حال حاضر، البوطى استاد حقوق دانشگاه دمشق و رئيس دپارتمان «اديان و عقايد» در همان دانشگاه است. همچنين وى عضو انجمن سلطنتى پژوهش در تمدن اسلامى (عمان و اردن) و عضو برجسته مطالعات عالى آكسفورد است.
البوطى كه علاوه بر عربى به زبان هاى تركى و كردى نيز تسلط دارد ، با انگليسى آشنايى كامل دارد. او در همايش ها و سمينارهاى جهانى بسيارى شركت كرده و تاكنون ۵۳ كتاب در خصوص دين، ادبيات، فلسفه، جامعه شناسى، سياست و مسائل زنان در اسلام به نگارش درآورده است. تعداد خطبه هايى كه البوطى ايراد كرده تنها در سال هاى ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ به ۴۵ خطبه بالغ مى شود و علاوه بر اين سخنرانى هاى بسيارى نيز در خصوص موضوعاتى همچون سياست، دين و زن ارائه كرده است. برخى از كتاب هاى البوطى به زبان هاى انگليسى، آلمانى، فرانسه و فارسى ترجمه شده اند كه از آن ميان مى توان به كتاب «مدخل الى فهم الجذور» (آلمانى، انگليسى و فرانسه) و نيز كتاب «سلفيه، بدعت يا مذهب» اشاره كرد كه توسط حسين صابرى و از سوى آستان قدس رضوى به زبان فارسى ترجمه و منتشر شده است.
«مصلحت و شريعت» يا ضوابط المصلحه فى الشريعة الاسلاميه(۷) كتابى است منسجم كه در ۶ فصل به تبيين ضوابط مصلحت در شريعت اسلامى پرداخته است. نويسنده معتقد است كه مصلحت در اسلام مطابق ضوابطى تعريف مى شود كه همه آنها مورد اتفاقند بدين معنى كه به طور قطع مى توان گفت: مصلحت، هنگامى از حيث شرعى معتبر است كه مخالف با قرآن كريم و سنت نبوى نباشد و منجر به از بين رفتن مصلحتى همسنگ يا بالاتر از خود نشود (ص ۲۷۱). اما امروزه و متأسفانه با تسلط انديشه هاى غربى بر پژوهش هاى همه پژوهشگران، عالمان اسلامى دچار التقاط شده با اخذ مصالح از تمدن غربى قصد دارند آنها را در سنت اسلامى نيز پياده كنند (ص۲۷۲) حال آنكه اين گونه مصالح - اگر در قالب اسلامى نگنجند - مفسده اى بيش نيستند. مؤلف با بهره گيرى از متدولوژى متقن و آكادميك خواننده را گام به گام با خود همراه مى كند. به گونه اى كه در ابتداى هر فصل ابتدا مقدمات لازم را ذكر مى كند. سپس با مطرح كردن ادله بحث و تقسيم بندى آنها، شبهات وارده و پاسخ مناسب را نيز ارائه مى كند. از جمله فصول مهم كتاب يكى فصل چهارم است كه به تعارض مصلحت با ساير اصول فقهى اختصاص يافته و قواعد تيسير (ص۱۷۷)، حيله هاى شرعى (ص۱۸۷) و معناى صحت (ص۱۹۸) را توضيح داده است. همچنين در فصل ۶ كتاب مبحث استصلاح در فقه اهل سنت را مورد واكاوى قرار داده (ص ۲۴۰ ۲۳۸، ۲۳۷، و ۲۴۷) بر عدم انسجام ديدگاه هاى فقهاى اهل سنت در اين خصوص تأكيد ورزيده (ص ۲۵۲) و علت اين عدم انسجام را نيز باز گفته است (ص۲۶۲). اهميت انديشه ها و آثار بوطى در عالم اسلام و جهان عرب تا به حدى است كه انتشارات دارالفكر دمشق كتابى مستقل در همين خصوص و به قلم «كبرى الكويته» به چاپ رسانده است.
مترجم كتاب مصلحت و شريعت متأسفانه و همانگونه كه پيشتر گفته شد - هيچگونه تلاشى براى معرفى البوطى و انديشه ها و آثار وى به عمل نياورده است. علاوه بر اين، به گفته خود وى براى روانتر كردن ترجمه «پاره اى از مطالب تكرارى و توضيحات اضافى مؤلف» را هم حذف كرده است (ص۱۵). با اين وجود، مصلحت و شريعت كتاب آموزنده و پر نكته اى است كه خواندن آن به علاقه مندان توصيه مى شود. اين كتاب با ترجمه روان و توضيحات سودمند مترجم، در قطع رقعى، در ۳۱۹ صفحه و به قيمت ۳۳۰۰ تومان - در آغازين روزهاى بهار ۱۳۸۴- توسط انتشارات گام نو روانه بازار نشر شده است.
پى نوشت ها:
۱- دهخدا، على اكبر، لغتنامه دهخدا، چاپ سوم؛ تهران انتشارات دانشگاه تهران ،۱۳۳۴ جلد ،۴۴ ص ۵۷۸
۲- السعيد الخورى الشرتونى، اقرب الموارد، دارالعلم بيروت، ،۱۹۶۴ ماده صلح
۳- مصلحت انديشى و تكليف محورى در انديشه وسيره امام على (ع)، موسى سليمى، متن منتشره در اينترنت به آدرس: www.isu.ac.ir
۴و۵- فرهنگ اصطلاحات عرفان اسلامى، ويراستار سيد محمد موسوى با مقدمه و اصلاحات سيد حسين نصر، دفتر پژوهش و نشر سهروردى، تهران ،۱۳۸۲ ص ۳۱
۶- درباره اين مفهوم از نظر ارسطو اين كتاب را ببينيد: ارسطو، سياست، ترجمه دكتر حميد عنايت، علمى فرهنگى ۱۳۷۱؛ از كتاب هفتم (كمال مطلوب مردمان و حكومت ها) به بعد، همراه با برخى توضيحات شادروان عنايت. همچنين نگاه كنيد به: بررسى تطبيقى مفهوم مصلحت از ديدگاه امام خمينى و انديشمندان غربى، محمد منصورنژاد در : www.nezam.org
۷/restrictions of interest (i.e.edvantage) in the Islamic law.
|
