حسن يوسفى
با گذشت ۵۰ سال از پايان استعمار مستقيم در آفريقا، استعمارگران سابق اكنون تلاش با ارائه طرح  هايى علاوه بر علاقمند نشان دادن خود به مسائل آفريقا، راهى براى حضور گسترده تر در صحنه سياسى، اقتصادى و نظامى اين منطقه پيدا كنند. در اين ميان، «تونى بلر» نخست وزير انگليس در روزهاى اخير به خصوص در آستانه اجلاس سران گروه هشت در اسكاتلند در تلاش است تا طرح خود را براى كاهش فقر در آفريقا كه از آن به عنوان طرح مارشال آفريقا نام برده مى شود، به مرحله عمل نزديك كند.
دو سال پيش، بلر با تشكيل هيأتى متشكل از برخى شخصيت هاى سياسى، اجتماعى و هنرى آفريقايى و انگليسى، اعلام كرد كه هدف از طرح هاى اين گروه مقابله با مشكلات آفريقا خواهد بود. طرح مارشال آفريقا نيز حاصل فعاليت  هاى اين گروه است، اما اين طرح در مرحله مقدماتى خود با مشكلاتى روبرو شده است كه نمى توان به آينده آن اميدوار بود. چرا كه پس از ارائه آن آمريكا، ژاپن، آلمان، ايتاليا و به نوعى، فرانسه مخالفت خود را با طرح انگليس علنى كرده اند. اصلى ترين دليل مخالفت اكثر كشورهاى صنعتى با طرح بلر، راه هاى تأمين مالى اين طرح است. براساس طرح بلر با فروش بخشى از طلاهاى صندوق بين المللى پول، جلب حمايت كشورهاى نفت خيز، تعهد كشورهاى صنعتى به بخشش بدهى هاى كشورهاى آفريقايى و افزايش ميزان كمك  هاى توسعه اى به آفريقا، با مشكلات موجود در اين قاره به خصوص فقر مقابله خواهد شد. اما بوش اعلام كرده است به دليل محدوديت در كنگره براى ورود به تعهدات مالى بلندمدت، اين طرح با سياست گذارى هاى بودجه آمريكا همخوانى ندارد.
اين مخالفت صريح بوش باعث شد كه بلر در سفر به آمريكا، تلاش كند نظر مساعد رئيس جمهورى آمريكا را براى اجرايى شدن طرح خود جلب كند. اما به نظر مى رسد كه با وجود موافقت بوش با اعطاى ۶۷۰ ميليون دلار كمك جديد به آفريقا، تمايلى به مشاركت در طرح بلر در آمريكا وجود ندارد. درباره دلايل مخالفت آمريكا و برخى كشورهاى صنعتى با طرح بلر سه دليل متفاوت را مى توان در نظر داشت. نخست آنكه انگليس در طرح خود راه  هايى را براى تأمين مالى طرح خود در نظر گرفته است كه عملى كردن آنها بسيار دشوار و در واقع غيرممكن است. در اين زمينه مى توان به فروش ذخاير طلاى صندوق بين المللى پول اشاره كرد كه با توجه به سهام كشورهاى مختلف جهان در اين صندوق عملاً اجراى آن غيرممكن است. دوم آنكه، طرح بلر كه مى تواند مبلغ سياست هاى انساندوستانه انگليس در آفريقا باشد، در واقع، از طريق حمايت هاى مالى ساير كشورهاى صنعتى قابل اجرايى شدن است و به اين دليل، بعيد به نظر مى رسد، كشورهاى صنعتى كه هر كدام تلاش دارند به نوعى، حضور خود را در قاره آفريقا تثبيت كنند، حامى مالى طرحى باشند كه منافع انگليس را در بر خواهد گرفت. اما دليل سوم،  بيشتر به منافع آمريكا باز مى گردد. در سال هاى اخير سياست آمريكا در آفريقا در چارچوب گسترش همكارى هاى اقتصادى بر اساس طرح «آگوآ» سرمايه گذارى گسترده در بخش نفت و مبارزه با تروريسم استوار شده است. با توجه به اينكه طرح انگليس در قالب هيچكدام از اصول سياست خارجى آمريكا در آفريقا نيست، بوش به صراحت با اين طرح مخالفت كرده است.
آمريكا براى نخستين بار در زمان «بيل كلينتون» طرح آگوآ را ارائه كرد كه بر اساس آن، بيش از يك هزار قلم كالاهاى توليدى در قاره آفريقا از شمول عوارض گمركى در آمريكا معاف مى شوند و اجراى اين طرح باعث شده است تا صادرات آفريقا به آمريكا با رشدى ۶۰ درصدى روبرو شود. هر چند كه آمريكا نيز در قبال اين طرح به منافع بلندمدت خود مى انديشد. در اين زمينه، آمريكا با سرمايه گذارى گسترده در بخش نفت آفريقا، مى كوشد منافع بلندمدت خود را تأمين كند. آمريكا در سال هاى اخير با توجه به نياز روزافزون به نفت، تلاش كرده است تا با متنوع كردن منابع تأمين نفت خود از بروز مشكلات احتمالى براى اين رگ حياتى خود، جلوگيرى كند. در اين زمينه، منابع نفت آفريقا كه برخى از آنها هنوز بكر باقى مانده اند، مورد توجه آمريكا قرار گرفته است. به طورى كه در چند سال اخير شركت هاى آمريكايى بيش از ۱۰ ميليارد دلار در بخش نفت آفريقا سرمايه گذارى كرده اند و قرار است تا سال ۲۰۰۹ اين سرمايه گذارى به حدود ۵۰ ميليارد دلار برسد. پايه ديگر سياست آمريكا در آفريقا، مبارزه با تروريسم است. با توجه به مجموع اقدامات آمريكا در آفريقا براى مقابله با حركت هاى تروريستى، مى توان اين برداشت را مطرح كرد كه اين سياست بيشتر از آنكه به صورت واقعى براى با مبارزه تروريسم باشد، براى حفاظت از منافع آمريكا به خصوص انتقال مطمئن و تضمين شده نفت از آفريقا به آمريكاست.
با توجه به سياست سه پايه اى واشنگتن در آفريقا، طرح انگليس براى كمك به آفريقا پوشش دهنده هيچكدام از اين اصول نيست و بر همين اساس نيز آمريكا با آن مخالف است و لذا مى توان از هم اكنون طرح بلر را شكست خورده فرض كرد. البته در اين شرايط، اين سؤال مطرح است كه چرا مقامات انگليسى با توجه به احتمال زياد شكست طرح خود، بر آن اصرار دارند؟
به نظر مى رسد كه دولت انگليس بيش از آنكه به فكر استفاده از طرح خود براى كمك به كاهش فقر در آفريقا باشد، تلاش دارد از آن بهره بردارى تبليغاتى كند. در دو سال اخير، به خصوص پس از حمله آمريكا به عراق،  دولت بلر براى پيروى بيش از حد از آمريكا و اتخاذ سياست تابع، در سياست خارجى تحت فشار داخلى و حتى خارجى بوده است. ضمن آنكه حمله به عراق و مشخص شدن بى پايه بودن دلايل آن، مشكلاتى را براى دولت بلر به همراه آورده است.
بر اين اساس، نخست وزير انگليس مى كوشد با اصرار بر طرح به ظاهر انساندوستانه خود براى كاهش فقر در آفريقا، علاوه بر ارائه چهره اى مثبت از انگليس در سطح بين المللى، خود را صاحب سياست خارجى مستقل نشان دهد كه حتى به رغم مخالفت هاى آمريكا، بر اجراى آن اصرار دارد. اما بخشى ديگر از دلايل انگليس براى ارائه طرح كمك به آفريقا، به موقعيت استعمارگر سابق بخشى از اين قاره باز مى گردد. تجربه مشكلات گسترده فرانسه در آفريقا در سال هاى اخير و گسترش روزافزون حوزه نفوذ آمريكا در برخى مناطق اين قاره، باعث شده است كه انگليس به فكر بازيابى موقعيت خود در آفريقا باشد و در وراى طرح خود، استمرار حضور سياسى و اقتصادى خود را از آفريقا طلب كند. بر اين اساس، در فرصت يك ماهه تا برگزارى اجلاس سران گروه هشت در اسكاتلند به ميزبانى انگيس، همچنان بايد منتظر گسترش ديپلماسى آفريقايى لندن بود كه البته در موفقيت كامل آن ترديدهايى نيز وجود دارد.