اميد حاتمى
تحزب نشان از تكثر دارد. از چند گفتار و چند نوشتارى بودن متن جامعه خبر مى دهد. از تمايز و تخالف سخن مى گويد. بر هويت هاى مختلف و مشى و منشهاى گونه گون آدميان تأكيد مى ورزد. بر رويش و پيدايش جامعه مدنى و تقليل و تقسيم اقتدار و قدرت دولت دلالت دارد.
در ساده ترين شكل آن، حزب را مى  توان جمعى همفكر و هم عقيده دانست كه براى تأمين منافع و مصالح اقتصادى، سياسى و اجتماعى شان با يكديگر متحد شده و وارد عرصه مبارزات و رقابتهاى سياسى مى شوند و سرانجام حزب محصول دوره جديد است.
از سوى ديگر، نظامهاى حزبى و نظامهاى انتخاباتى دوروى يك سكه اند هر دو به نحوى شكل تكامل يافته ديگرى هستند. بدين صورت كه احزاب سياسى همزمان با آيين هاى انتخاباتى و پارلمانى پديد آمده اند و توسعه آنها نيز توأمان صورت گرفته است. لذا هم نظامهاى حزبى و هم نظامهاى انتخاباتى، در جهان پديده اى نوين وجوان هستند. اگر در نظام مردم سالار، حزبى موفق شود اعتماد مردم را به خود جلب كند و با ارائه برنامه خود آراى مردم را در هنگام انتخابات به خود اختصاص دهد، حكومت حزبى تشكيل مى شود.
سوءاستفاده از يك ايده
اما تا به امروز مرسوم نبوده، نامزدها و بازيگران سياسى وحزبى ايران براى انتخابات رياست جمهورى، برنامه اى مدون ارائه نمايند يا اينكه همكاران و ياران خود را براى دولت مطلوب خود معرفى نمايند. در صحنه انتخابات، نامزدان آنچنان سخن مى گويند كه انگار آنان كليددار بهشت ايرانى هستند. سخنان و وعده هاى آنان بدان گونه است كه آنان كه از قدرت سخنورى بهترى برخوردارند يا مشاورين زبردستى دارند به نيازهاى اجتماعى به طور دقيق اشاره مى كنند و مجامع را به واكنش وا مى دارند.
ايده «دولت با برنامه و معرفى همكاران دولت» با وجود سوءاستفاده هايى كه از آن مى شود، مى تواند مهمترين مسأله اى باشد كه ارزش واقعى استراتژى و برنامه گروهها بر مبناى آن سنجيده شود. بدون شك وعده ايجاد دولت كارآمد بارها درانتخابات گوناگون دستمايه مخالفان و منتقدان براى بسيج و تهيج توده جامعه قرار گرفته است. ايجاد «دولت كارآمد» نيرومندترين شعارى است كه با مانيفست مناسب و برنامه اجرايى دقيق مى تواند فرايند دموكراسى و حيات نيروهاى دموكرات را در هر انتخاباتى تقويت كند. داود سليمانى عضو جبهه مشاركت مى گويد: «مسلماً كار گروهى و سيستماتيك مى تواند در انتخاب مردم با چشمانى باز نقش مؤثرى ايفا كند. مردم تا مرحله قبل متوجه اشخاص بودند و چندان به اين موضوع كه نامزد قصد دارد با كدام تيم كار كند مورد توجه قرار نمى گرفت. بر همين اساس چه بسا نامزد شعارى مى داد كه در عمل همكاران او براى تحقق شعار مورد بحث بودند» سليمانى مى افزايد: «انتخاب تيم همكاران و معرفى آن و اعلام برنامه در واقع حامل پيامى به جامعه است و فضاى فكر و جهت گيريها و برنامه ريزيها را به شكل دقيق، روشن و شفاف ترسيم و ارائه مى كند كه اين موضوع قدرت انتخاب آگاهانه مردم را بالا مى برد.
دموكراسى ناب
جوهر دموكراسى و قوام آن به شركت افراد در اخذ تصميماتى است كه در زندگى آنها تأثير دارد. در نظام دموكراسى هر شهروند حق دارد به صورت مستقيم يا غيرمستقيم در تمام تصميم گيريها دخالت نمايد و هيچ كس را نمى توان از چنين حقى محروم كرد. به همين دليل برخى، دموكراسى را به مشاركت مردم در تعيين سرنوشت خود تعريف كرده اند و معتقدند در دموكراسى اصل اساسى، اكثريت مردم، آراى آنها و انتخابات نيست، بلكه اساس كار اصل مشاركت است و حداكثر دموكراسى همان حداكثر مشاركت است. از نظر آنان، آنچه دموكراسى را دموكراسى مى كند فرم حكومت نيست بلكه مشاركت مردم در امر حكومت است كه يكى از راههاى اين مشاركت انتخابات است. بنابراين در كشورهايى كه انتخابات آزاد در آنجا جريان دارد، احزاب سياسى ارتباط تنگاتنگى با تمام وجوه سياست و بخصوص انتخابات دارند. دكتر محمد غفورى استاد دانشگاه معتقد است: «حزبهاى سياسى با ساماندهى افكار و تمايلات سياسى موجود در جامعه، در عين اينكه عامل تشكل مردم در گروهها و شاخه هاى متفاوت هستند، موجب همسو و تلفيق شدن خرده گرايشهاى فردى و اجتماعى در چارچوب انديشه هاى منسجم نيز خواهند شد. اين روند طبعاً به مبارزه هاى انتخاباتى ابعاد عميق ترى مى بخشد.»
در همين حال، تقابل احزاب متفاوت در انتخابات، گرچه حق گزينش انتخاب كننده را تحديد مى نمايد، اما تنوع ديدگاهها موجب مى شود رأى دهنده با سهولت بيشترى گزينش خود را انجام دهد.
پس كاركرد انتخابات در عصر حاضر تنها به اين نيست كه مشروعيت نظامهاى سياسى را رقم مى زند بلكه آزمونى براى ارزيابى مقبوليت و اصالت انديشه ها و افكارى است كه هر كدام در قالب گروهها و تشكلهاى سياسى به صحنه مى آيند. اين نكته را عامه مردم و افكار عمومى به عنوان يك «اصل اساسى» در برهه انتخابات پى مى گيرند كه احزاب و گروهها آيا انتخابات را به صورت يك ابزار براى دستيابى به اهداف خود مى بينند يا آنكه واقعاً انتخاب مردم را با نگاه به اصالت و قداست ماهوى آن طلب مى كنند. فرهيختگان جامعه نيز به عنوان يك دغدغه ملى در رفتار و مواضع احزاب غور مى كنند تا دريابند كه دموكراسى و مردم سالارى به چه ميزان در انديشه بازيگران سياسى رسوخ پيدا كرده است.
با نگاهى به تاريخ تشكيل احزاب درخواهيم يافت كه هدف از تشكيل احزاب تنظيم روابط ميان دولت و ملت بوده است. در دنياى كنونى نقش و جايگاه احزاب در توسعه دموكراسى و پيشرفت نمايان شده است اما همچنان احزاب و كاركرد آنها كه متأثر از شرايط و شكل عضوگيرى و همچنين نبود استراتژى مشخص هستند مانعى براى نقش آفرينى آنها در جامعه ايران شده است. بى شك نبود فرهنگ كار گروهى نيز در اين بين نقش بسزايى دارد با اين حال بهترين حالت حكومت مردمى هنگامى است كه يك حزب بتواند بيشترين تعداد نمايندگان را به مجلس بفرستد ونيز نامزد معرفى شده خود را به رياست جمهورى برساند.
يك كارشناس مسائل حزبى مى  گويد: «در يك نظام حزبى، اگر كسى كه رأى آورده بتواند به قول خود وفا كند، مردم از عملكرد او راضى خواهند شد و مجدداً به نامزدهاى حزبى رأى خواهند داد واقتدار حزب دوام و افزايش مى يابد. همچنين اگر هيأت وزيران نتواند تعهدات رئيس جمهور و نمايندگان اكثريت را به اجرا گذارد، رئيس جمهور مى تواند براى از دست ندادن اعتماد مردم بعضى وزرا يا هيأت وزيران را تغيير دهد و با اصلاح قوه مجريه به قولى كه به مردم داده شده وفا كنند.»
بدين ترتيب اگر حزب حاكم به هر دليل نتواند عملكرد موفقى داشته باشد، مردم در انتخابات بعدى آراى كمترى را به آن حزب خواهند داد و ممكن است به حزب ديگرى روى آورند و براى اجراى برنامه و منويات تبليغ شده حزب جديد، به نامزدهاى او رأى دهند. در صورتى كه حزب جديد بتواند بيشترين كرسى ها را به دست آورد، قدرت حاكميت را كسب مى كند. اينجاست كه اعلام برنامه و يا معرفى تيم نامزدان انتخاباتى باعث خواهد شد مردم متوجه ميزان مسؤوليت پذيرى افراد شوند و توقعشان از سطح يك فرد - نامزد انتخاباتى - فراتر مى رود، چون يك مجموعه را مقابل خود مى بينند با شعارها و وظايف مشخص.
از سوى ديگر، مانيفست انتخاباتى احزاب چه اصلاح طلب و چه راستگرا، براى ايجاد دولتى نوين و كارآمد بايد بر سلسله اى از مبانى و اصول مبتنى باشد. توسل به عامل مشروعيت بدون شك برگزيدگان صندوقهاى رأى را در هر انتخاباتى موظف خواهد كرد تا در ايفاى وظايف پرشمار دولت، تمناى مشاركت مردم را همواره بر زبان جارى كنند و آينده هر سياست وتصميمى از سوى نظام را به تأييد جامعه و رضايت شهروندان مشروط كنند.