پاسخ يك معما
درآغاز اين گزارش خوانديد كه هنگام ورود مصدق به فرودگاه قاهره ، نحاس پاشا از مصدق استقبال نكرد و دكتر مصدق از اين قضيه بسيار مكدر شد و نيز خوانديد كه نحاس پاشا در مهمانخانه محل اقامت مصدق به ديدار او رفت و دستش را بوسيد! و او را رهبر مشرق زمين خطاب كرد. سفر مصدق به مصر يك ديدار عادى نبود و مصدق نيز فراتر از نخست وزير يك كشور خاورميانه اى حيثيت و اعتبار داشت. از اين رو عدم حضور نحاس پاشا در فرودگاه قاهره از سوى وزارت خارجه ايران پيگيرى و نسبت به آن رفتار نامتعارف اعتراض شد.
وزارت امور خارجه مصر هم دلايل ناموجهى را در پاسخ اعتراض وزارت امور خارجه ايران عنوان كرد كه پذيرفتنى نبود. اين ابهام همچنان باقى بود تا اينكه «نحاس پاشا» درگذشت.
و تاريخ درگذشت او درست ۱۴ سال پس از سفر تاريخى مصدق به مصر بود (شهريور ۱۳۴۴ ) در زمان فوت نحاس پاشا مصدق در ده «احمدآباد» به صورت يك تبعيدى منزوى بود. خبردرگذشت نحاس پاشا كه در روزنامه ها درج شده بود توسط خانواده مصدق به احمدآباد فرستاده شد. مصدق در پاسخ چنين نوشت:
احمدآباد ۸ شهريور ماه ۱۳۴۴
روزنامه اى را كه فرستاديد خواندم. موقعى كه من رفتم مصر ، اين شخص از ترس سياست خارجى به استقبال من نيامد. من برنامه اى كه درست كرده بودم ، به هم زدم و رفتم در هتلى كه دولت براى من تهيه كرده بود، چون در آن ساعت محل ديگرى نداشتم و بعد نحاس پاشا آمد به هتل معذرت خواست. خلاصه روزگار همين است. برنامه زندگى او تمام شد، اكنون من منتظرم كه برنامه زندگى من هم هرچه زودتر تمام شود.
گزارش خبرنگار روزنامه اطلاعات از قاهره
در باشگاه روزنامه نگاران
ساعت پنج بعدازظهر روز پنجشنبه ۳۰ آبان دكتر مصدق و همراهان به تالار اتحاديه مطبوعات مصر كه مملو ازمديران و نويسندگان و خبرنگاران و فضلاى مصر بود وارد شدند. ورود هيأت با كف زدن و ابراز احساسات شديدى استقبال گرديد. نخست وزير ايران در بالاى تالار كنار ميزى كه براى صرف چاى تهيه شده بود، قرار گرفت. طرفين ايشان على ماهر پاشا نخست وزير سابق و مفتى اعظم فلسطين و سپس چند تن از رجال بزرگ مصر نشسته بودند. تالار با پرچم ايران و مصر تزيين شده بود و دستگاههاى گيرنده صدا در بالاى تالار قرار داده شده بود.
بعد از آنكه چاى صرف شد، رئيس اتحاديه مطبوعات مصر آقاى« فكرى اناطه پاشا »از نويسندگان و ناطقين مشهور مصرى مى باشد پشت ميكروفون قرار گرفت و نطق مهيج و مؤثرى به زبان عربى ايراد كرد كه مورد تأييد عموم قرار گرفت. آقاى اناطه پاشا ضمن نطق خود خطاب به آقاى دكتر مصدق گفت:« مطبوعات مصر براى شناسايى شما منتظر امروز نشده بلكه در واقع از همان لحظه اى كه شما در ميدان مبارزه ميهن خود شروع به مبارزه كرديد، اين شناسايى آغاز گشت... ملت مصر شما را قبل از آنكه به ديدن ما بياييد شناخته و نامتان را در قلب خود حك كرده است. »
« اناطه پاشا» سپس مقايسه اى ميان مبارزات ملت ايران و مصر نموده و گفت: «شما نفت داريد و ما كانال سوئز و امپرياليسم تصور كرده است مى تواند اين دو را به عنوان سلاحهايى بر ضد ملتهاى ما به كار برد... تخليه كانال سوئز نه تنهاهدف مصريها بلكه هدف كليه كشورهاى عربى، ايران، هند و پاكستان است و براى آنكه دفاع مشترك مؤثرى به عمل آيد بايد قواى اين كشورهاى برادر مجتمع گردد... » در پايان سخن ها از خداوند مسألت داشت كه نخست وزير ايران را نيرويى بخشد كه بتواند اين مبارزه عظيمى را كه بر ضد امپرياليزم آغاز كرده با پيروزى ادامه دهد.
سپس آقاى نخست وزير در جاى خود ايستاد تا صحبت كند.« فكرى اناطه پاشا»به ملاحظه حالت مزاجى نخست وزير از ايشان تقاضا كرد خطابه خويش را نشسته پشت ميزى كه ميكروفون هم جلوشان گذاشته شده بود ايراد نمايند. لكن آقاى دكتر مصدق قبول نكرد و جداً امتناع نمود از اينكه در چنين محفلى كه مركز اجتماع عناصرى است كه قدرت ملى مصر را در دست دارند نشسته ايراد نطق نمايد. ناچار مستخدمى مأموريت يافت كنار نخست وزير بايستد و ميكروفون را با دست جلو ايشان نگه دارد.
دكتر مصدق نطق خود را به زبان فارسى ايراد نمود. در ضمن نطق، يكى دو بار حالت تأثر شديدى برايشان دست داد كه حضار را نيز منقلب كرد. اشك در چشمان نخست وزير حلقه زد. اين هنگامى بودكه درباره شركت سابق نفت و مظالم آن و اينكه صدها ميليون ثروت ملى ايران را برده است توضيح مى داد. چون نطق به زبان فارسى بود و مضمون آن را حضار نمى فهميدند فقط در پايان نطق ابراز احساسات شديد نمودند و مدتى كف مى زدند اما همين كه ترجمه نطق را يك نفر مصرى با سلاست بسيار خواند، در برابر هر جمله آن كف مى زدند و گاهى آنقدر ابراز احساسات مى كردند كه كلماتى تحسين آميز به نخست وزير و توهين آميز نسبت به كشورهاى استعمارى ادا مى نمودند. به طورى كه يكى از اعضاى مديره انجمن خاطرنشان كرد كه آقايان ما نظامنامه هم داريم، نظامنامه را رعايت كنيد.
نكته قابل توجه آنكه سنديكاى مطبوعات مصر به كليه امور مطبوعات آن كشور رسيدگى مى كند. قوانين مربوطه مطبوعات را اين سنديكا وضع مى كند و دولت آن را به موقع اجرا مى گذارد و با اين ترتيب خود مطبوعات اداره امور مربوط به خود را از هر جهت بر عهده دارند و صاحب قدرت و نفوذ بسيارى مى باشند.
درجه دكتراى افتخارى براى نخست وزير ايران
در روز پنجشنبه ۳۰ آبان ۱۳۳۰ مراسم باشكوه ديگرى براى اعطاى درجه دكتراى افتخارى در دانشگاه« فؤاد اول »برگزار شد. خبرنگار اعزامى روزنامه اطلاعات از قاهره چنين گزارش داد «عمارت وزارت فرهنگ با نوارهاى الكتريكى تزيين شده بود. اعضاى شوراى عالى «دانشگاه فؤاد» اول با لباسهاى رسمى دانشگاه در سرسراى عمارت انتظار نخست وزير ايران و نخست وزير مصر را داشتند، ساعت نيم بعدازظهر دكتر مصدق و نحاس پاشا كه هر دو يكديگر را در خارج ملاقات كرده بودند وارد تالار دانشگاه كه از استادان و رجال و معاريف پر شده بود گرديدند. همه كف زدند. نحاس پاشا در حالى كه زيربازوى دكتر مصدق را گرفته بود، جلو رفته و در مقابل جايگاه اعضاى شوراى عالى دانشگاه كه آقاى طه حسين نابينا رئيس آنها هستند ايستادند. همه حضار به احترام آنان از جاى برخاستند و آنقدر در همين حال باقى بودند تا اعضاى شوراى عالى دانشگاه در جاى خود نشستند. در اين موقع دكتر طه حسين كه نه فقط از فضلاى نامى مصر به شمار مى رود بلكه در جهان شهرت بسزايى دارد براى ايراد نطق ايستاد. ميكروفون ها را جلوى او قرار دادند. اين مرد دانشمند نطق فصيح و غرايى نخست به زبان عربى و بعد به زبان فرانسه ايرادنمود. نخست وزير ايران را بسيار تجليل كرد و احترام بسيار براى ايشان ذكر نمود و فضل و كمالات دكتر مصدق را ستود. بعد از او مسؤول دانشگاه فؤاد اول و رئيس داراالانشاء خطابه اى مربوط به اعطاى عنوان دكتراى افتخارى ايراد نمود و بعد لباس مخصوص استادى دانشگاه و دكتراى افتخارى را به ايشان پوشاندند. اين مراسم در ميان كف زدن هاى شديد حضار انجام گرفت. سپس دكتر مصدق نطق جالب توجهى در زمينه دوستى و مودت ديرين ايران و مصر و تاريخ باستانى اين دو كشور ايراد نموده و ضمناً اشاره به اعلاميه مشترك ايران و مصر كه امروز به امضا رسيده بود، كرد و آرزو نمودكه اين اعلاميه در بسط مناسبات دوستانه دو كشور مؤثر گشته و در قدم هايى كه هر دو ملت در راه مبارزه بر ضداستعمار با هم و به معاونت يكديگر برمى دارند كامياب گردند.»
|
|
|
پيام مصدق از راديو قاهره
دكتر محمد مصدق در پيامى كه روز چهارشنبه ۲۹ آبان ماه خطاب به ملت مصر از راديو قاهره پخش شد چنين گفت:
همواره طرفدار و پشتيبان ملت ايران مبارزات مقدس ملى مصر مى باشد و پذيرايى گرم و صميمانه اى كه هنگام ورود من به خاك مصر به عمل آمد خاطره اى در من به جا گذاشته كه با گذشت زمان فراموش نخواهد شد. احساسات برادرانه و شور و شوقى كه امروز مردم مصر نسبت به من نشان دادند نشانه ناگسستنى بودن رشته هاى معنوى و اخلاقى است كه ايران و مصر را به يكديگر پيوسته است.
پيام دكتر مصدق به ملت مصر
دكتر محمد مصدق پيش از مراجعت به ايران پيامى براى ملت مصر فرستاد . در اين پيام آمده بود كه: «احساسات دوستانه مقدسى كه ملت مجاهد و مبارز مصر از آن لحظه كه من وارد كشور مصر شدم تاكنون ابراز داشته و مى دارند عميق تر ين تأثير را در روح و قلب من گذاشت كه مرور زمان نخواهد توانست آن را محو نمايد.
اين پذيرايى برادرانه و پرحرارت و عواطف قلبى ملت مصر كه نسبت به من انجام گرديد بهترين دليل روابط روحى و فكرى و پيوستگى برادرانه ميان دو ملت ايران و مصر است.
من بهترين يادگارها و خاطرات نيكو را از مصر به كشور خود خواهم برد. همين طور محبت برادرانه صميمى و پذيرايى گرم و پرحرارتى كه از طرف نخست وزير محبوب مصر نسبت به من صورت گرفت خاطراتى فراموش نشدنى در قلب من ايجاد نمودكه همواره آن را به خاطر خواهم داشت. ملت ايران مبارزه ملت مصر و جهاد مقدسى را كه اين ملت رشيد شروع كرده است به چشم تحسين و تجليل مى نگرد و همواره با كمال صداقت و مسرت پشتيبان و دوست صميمى ملت مصر خواهد بود. »
اعلاميه مشترك مصدق و نحاس پاشا
جناب آقاى دكتر مصدق نخست وزير ايران و جناب آقاى مصطفى نحاس پاشا نخست وزير مصر با استفاده از فرصت مغتنم و مسرت بخشى كه به منظور استحكام و تشديد مبانى مودت صميمانه بين دو ملت برادر ايران و مصر در قاهره نصيب گرديده است درباره مسائل مورد علاقه هر دو كشور و همچنين سياست بين المللى با شركت جناب ابراهيم فرج پاشا وزير كابينه و كفيل وزارت خارجه مصر به تبادل نظر كلى پرداختند. نخست وزيران ايران و مصر با اطمينان به اينكه تعقيب سياست حسن تفاهم در كليه موارد با رعايت كامل اصول حقوق بين المللى و منشور ملل متحد در روابط متقابله بين دو كشور و ساير ممالك در حفظ صلح عمومى تأثير بسزايى خواهد داشت تصميم گرفته اند:
اولاً : در نزديك ترين فرصت براى توسعه مقررات عهدنامه مودت و اقامت اتباع هريك از طرفين در خاك طرف ديگر كه بين ايران و مصر در تاريخ ۲۸ نوامبر ۱۹۲۸ منعقد شده و اكنون هم به قوت خود باقى است مذاكرات را آغاز نمايند.
ثانياً : عهدنامه هاى اقتصادى و فرهنگى و تجارى و دريانوردى و همچنين عهدنامه هايى راجع به سازش و حكميت و رسيدگى قضايى با يكديگر منعقد سازند.
نزد طرفين محرز است كه اين نوع عهدنامه ها بايد اساس عهدنامه هاى چندجانبه عمومى ترى قرار گيرد كه ممالك عرب و شرق نزديك و شرق ميانه را هم شامل شود. طرفين اين موقع مناسب را مغتنم شمرده كمال خرسندى خود را از نتيجه مذاكراتى كه بين آنها مخصوصاً راجع به تحقق آرزوهاى دو ملت ايران و مصر و سعادت آن دو كشور است اظهار مى دارند.
نخست وزير ايران دكتر محمدمصدق
نخست وزير مصر مصطفى نحاس
كفيل وزارت خارجه ابراهيم فرج
به تاريخ ۲۲ نوامبر ۱۹۵۱
