|
هنوز افكار عمومى
برخلاف نظرسنجى هاى رايج جهت گيرى مى كند
رويكرد غير علمى نظرسنجى ها
|
|
|
داوود پنهانى
بررسى وضعيت افكار عمومى و دستيابى به شناختى كافى از ساز وكارهاى درونى توده ها درحيات اجتماعى به معيارى علمى نياز دارد كه در دنياى امروز محققان از آن به عنوان ابزارى مطمئن در جهت سنجش درست نظرات مردم ياد مى كنند.
آنها از اين زاويه به نظرسنجى نگاه كرده تا در آزمون هاى تجربى خويش با بهره گيرى از پرسشگرى به ثبت نظرات بخشى از جامعه پرداخته از طريق بررسى پاسخ هاى به دست آمده و تعميم نظرات آن به كل جامعه درك و دريافتى نسبى از واقعيت آن پيدا كنند.
از اين زاويه نظرسنجى به عنوان روش علمى در تحقيقات اجتماعى مورد استفاده قرار مى گيرد.كارشناسان مسائل اجتماعى بااستفاده از گروه هاى تحقيقاتى به درون جامعه رفته فعاليت خود را براى درك آن دريافت نسبى از آگاهى جمعى آغاز مى كنند. نظرسنجى يا نظرخواهى از گروه هاى مختلف اجتماعى با اهدافى از پيش تعيين شده در جمع خرده فرهنگ هاى گوناگون صورت مى گيرد. گاه به بهانه فعاليت هاى سياسى، گاه به بهانه فعاليت هاى فرهنگى و اجتماعى، بسته به هر هدفى. گروه هاى تحقيقاتى هركدام با استفاده از سؤالاتى كه در فرم هاى مخصوص درج شده، آشنايى اوليه با عقايد اين خرده فرهنگ ها را آغاز مى كنند. اين روش تاچه اندازه قادر به سنجش نظرات حيات اجتماعى است: پاسخ به اين پرسش نيازمند تهيه و تنظيم پرسش نامه هايى است كه در آنها روش هاى علمى براى تنظيم سؤالات كاملاً مدنظر قرار گرفته باشد. استفاده از اين روش هاى علمى بخشى از كار تحقيقات اجتماعى است، كه در كلاس هاى دانشگاه از سوى استادان به دانشجويان رشته هاى پژوهشگرى آموخته مى شود.
اين يك ساز و كار كاملاً آشناست. استفاده از اين ساز وكار علمى در حيات اجتماعى جامعه ايران اكنون جدى تر از گذشته شده است. براى مردمى كه تا پيش از اين به شكلى كاملاً سنتى با استفاده از روايات سنتى دهان به دهان و نيز از طريق شايعات به دركى محدود از سطح و سليقه جمعى خود پى مى برد.
گرايش تازه
در هفته هاى اخير استفاده از نظر خواهى و نظرسنجى ها بيش از گذشته مورد اهميت قرار گرفت. علاقه مندى به اين شيوه در نزد گروه هاى سياسى بيش از ساير بخش هاست. آنها در موقعيت هايى چون زمان برگزارى انتخابات به ميان مردم آمده و با استفاده از فرم هاى تنظيم شده به سنجش علايق مردم از تمايل به نامزدهاى مورد نظر پرداخته بسته به نوع نگاه و تمايل خود به هر يك از نامزدها از گرايش آشكار مردم به آن نامزد خبر مى دهند.
«اميد محمودى مهر» دانشجوى دوره كارشناسى پژوهشگرى اجتماعى كه خود تاكنون در چندين طرح نظرسنجى فراگير شركت داشته و به عنوان محقق در ميان مردم به نظر خواهى پرداخته مى گويد: ما مسؤوليتى در مورد طرح و تهيه پرسش هانداشتيم. فرم ها كه تنظيم مى شوند آنها را به مسؤول مربوط تحويل مى دهيم. وظيفه استخراج داده هاى آمارى به عهده آنهاست.
از وى در مورد ميزان درستى سؤالات مورد نظر مى پرسم، مى گويد: «در خيلى از مواقع سؤالات خيلى دم دستى و سطحى تنظيم شده بودند. سؤال از وضوح كامل بر خوردار نبود، چنانكه مجبور شديم در مواقعى در مورد يك سؤال به فرد مورد نظر دقايقى توضيح بدهيم».
اوج استفاده از نظرخواهى و گرايش تازه به اين شكل از كار تحقيقى همزمان با انتخابات در ايران شكلى جدى به خود مى گيرد. اگر به همين دوره انتخابات رياست جمهورى نگاه كنيم، با انبوه نظرخواهى هاى بى شمارى مواجه مى شويم كه از طريق گروه هاى مختلف و ارگان هاى گوناگون انجام مى شد. هر يك از گروه ها براساس تمايلاتى كه به شخص خاصى داشتند به ارائه ارقام و آمارى مى پرداختند كه به زعم آنها از طريق نظرسنجى هاى انجام شده به دست آمده است. با اين همه با برگزارى مرحله اول انتخابات يك نكته بيشتر از ساير نكات برجسته شد. آمارى كه در بسيارى از نظر سنجى ها به دست آمده بود با واقعيت فاصله فراوانى داشت علت چيست؟
حميد پورنگ كارشناس و پژوهشگر مسائل اجتماعى كه خود تاكنون در تحقيقات فراوانى حضور داشته در اين مورد مى گويد: «تفاوت در آمار ارائه شده در تمامى اين نظرخواهى ها دو نكته را به ذهن مى آورد. يا نظرسنجى هاى انجام گرفته تماماً اشتباه بوده يا اينكه مردم ايران در هنگام نظرخواهى به دلايلى چون بى اعتمادى به اين شيوه تحقيقى از نشان دادن گرايش واقعى خود واهمه دارند». به اعتقاد وى در مورد اول:« بايد با بررسى نمونه هايى از فرم هاى نظرخواهى به بررسى اين نكته پرداخت كه نمونه مورد نظر تا چه اندازه دقيق است. تا چه اندازه مبناى علمى در تنظيم آن به كار رفته است. آيا همه طيف هاى اجتماعى را تحت پوشش قرار مى دهد». وى براى توضيح بيشتر درباره نمونه ايده آل از نظرسنجى علمى به تحقيقات مؤسسه معروف گالوب اشاره مى كند و مى افزايد:« اين مؤسسه با انتخاب ۱۰۰۰ نفر در نظرسنجى ها خود به عنوان نمونه عينى، به نتايج بسيار عجيبى مى رسد. در بسيارى از مواقع نتيجه به دست آمده از تحقيقات اين مؤسسه تنها ۲ دهم درصد با واقعيت تفاوت دارد». پورنگ علت اين امر را در دقيق بودن عملكرد محققان اين مؤسسه مى داند و معتقد است كه درصد خطاى كار آنها بسيار پايين است».
از طريق مقايسه نحوه فعاليت چنين مؤسساتى با مؤسسات تحقيقاتى داخل كشور مى توان به ميزان تفاوت كار آنها پى برد.در روزهاى اوج تبليغات انتخابات در كشور نتايج بى شمار نظرسنجى هاى گوناگون از طريق رسانه هاى وابسته به نامزدها در معرض ديد عموم قرار مى گرفت. تنها با افزودن يك قيد مشترك كه طبق نظرسنجى انجام گرفته در يك مؤسسه تحقيقاتى فلان شخص با چند درصد آرا از ساير رقيبان پيشى گرفته است.
كارشناسان مسائل اجتماعى با تحليل شرايط جامعه ايران به يك نكته در زمينه بى اعتمادى مردم در اظهار نظر مستقيم درباره مسائل سياسى اشاره مى كنند. پورنگ با اشاره به اين نكته آن را محصول يك شرايط تاريخى مى داند و مى گويد: « رابطه بين مردم و حاكمان در كشور ما به لحاظ تاريخى رابطه ناسازى بوده است. همواره مردم از اينكه خود را به نوعى با قدرت مستقر درگير كنند ابا داشته اند.
اين پرهيز با گذشت زمان در آنها اين احساس را ايجاد كرده كه تمايلات سياسى خود را حتى اگر در حد آرمانهاى ساده باشد ناديده گرفته و بروز ندهند. به اين دليل كه در درون خود از ذكر اين تمايلات هراس دارند، چه آنكه در آن ترس از برخورد حاكمان وجود دارد.
وى با ذكر اين مقدمه مى گويد:«در هنگام نظرخواهى محقق بايد با درك اين نكته تا حد ممكن به اين حساسيت ها توجه كند چرا كه تنظيم نادرست موارد انتخابى، منجر به نقص اطلاعات به دست آمده مى شود. نمونه هاى انتخابى حقيقت ماجرا را نمى گويند و محقق نيز با دستيابى به يك نظرخواهى مخدوش، از پاسخ هاى مخدوش، نتايج نادرستى به دست مى آورد. اين نتايج نادرست به اشتباه در معرض ديد عموم قرار گرفته در نتيجه با گذشت زمان اشتباه بودنشان اثبات شده به حيثيت مؤسسه اى كه آن تحقيق را انجام داده، ضربه وارد مى شود».
نظرخواهى هاى متعدد در آستانه انتخابات رياست جمهورى اما به حوزه پرسشگرى از طريق فرم هاى تنظيم شده چاپى محدود نشد. فضاى مجازى در اينترنت اين امكان را در اختيار شهروندان مى گذاشت تا به آسانى با ورود به يك سايت در نظرخواهى گسترده آن سايت شركت كنند. اين برنامه به شكلى گسترده در دستور كار بسيارى از سايت هاى اينترنتى قرار گرفته و اينجا بود كه نظرخواهى هاى اينترنتى ابعاد به مراتب وسيع پيدا كرده بودند. «محمد كريمى اصل» كارشناس مسائل اجتماعى با رد نتايج بسيارى از اين نظرخواهى ها مى گويد: اينترنت وسيله مناسبى براى يك نظرخواهى علمى نيست. افراد مى توانند به دفعات از يك سيستم به سايت مورد نظر وارد شده و با كليك بر روى يك مربع در نظرخواهى شركت كنند. تازه حتى اگر برنامه آن نظرخواهى به شكلى تنظيم شده باشد كه هر شخصى يك بار حق ورود به آ ن نظرخواهى را داشته باشد باز هم از نظر علمى كار اشتباهى است. چه آنكه ما از طريق بررسى سؤالات گوناگون به ملاك هاى درست انتخاب يك فرد پى نمى بريم. از ما مى خواهند بله يا خير بگوييم. درمورد يك شخص خارج از برنامه هايى كه دارد. حال آنكه بايستى سؤالات به شكلى تنظيم شده باشد كه از طريق فهم لايه هاى گوناگون در روحيه و رفتار يك شخص به ميزان درستى تشخيص مردم در انتخابشان پى ببريم.
نگاه ابزارى به تمام روش هاى علمى دركشور ما از دو زاويه بايد مورد تحليل قرار گيرد. يا ما با فهم درست علمى فاصله داريم يا اينكه روحيه و رفتارمان با شناخت علمى سازگارى ندارد. در هر دو صورت نتيجه مشترك اشتباه در تمامى محاسبات انجام گرفته است. كارى كه به كرات در دوره هاى مختلف در اشكال گوناگون از سوى افراد متفاوت رخ داده است. آخرين نمونه آن نيز انتخابات نهمين دوره رياست جمهورى است.
|
