|
اولين نمايشگاه گروهى تكه دوزى در ايران مدرسه برنينا، تهران
اين موزاييك نرم و پارچه اى!
|
|
|
احمدرضا دالوند «تكه دوزى هنرى است تزيينى با قدمت طولانى كه به كشور خاصى تعلق ندارد. (اين نمايشگاه با حضور تعدادى از خانم ها با مليت هاى مختلف ساكن در تهران شكل گرفته است.) انواع تكه دوزى با شكل هاى سنتى و مدرن در اقصى نقاط جهان ديده شده است. همكارى و تشريك مساعى جهانى آن را به صورت «هنر استفاده از پارچه» مطرح كرده و گسترش داده است.» هنر استفاده از پارچه از زمانهاى بسيار بسيار دور در ايران و در ميان بانوان رواج داشته است. اين هنر، از تكه پارچه هايى بهره مى گيرد كه تاريخ مصرف شان تمام شده است و اين به معناى بهره گيرى از بقاياى پارچه هايى است كه يا به صورت پيراهن، يا لباس راحتى، دامن، يا پرده و ملحفه و... به اعضاى خانواده خدمت كرده و حالا كه مستعمل شده و به كار نمى آيند، تكه تكه شده و در چيدمانى هنرمندانه وظيفه جديدى را به عهده مى گيرند. جداى از بررسى اين «هنر - فن» دلپذير و چشم نواز بايد به جنبه اقتصادى آن نيز توجه داشته باشيم. شايد بتوان تكه دوزى را مصداق كامل اين ضرب المثل آشنا تلقى كرد كه مى گويد: «هر چيز كه خوار آيد، روزى به كار آيد.» اين هنر متواضع، خانگى، گرم و دلنشين با ذوق و كار و خلاقيت ويژه زنها گره خورده است. اگر بخواهيم شهر به شهر و حتى ده به ده به خانه هاى مردم ايران سرك بكشيم، چه بسيار «چل تيكه»هاى زيبا و حيرت انگيز كه در تاريك روشن يك اتاق و يا برگوشه يك بالش يا بر پهناى يك تختخواب، بدون تماشاچى و به عنوان يكى از لوازم زندگى در تنهايى باشكوه خود آرميده اند. در صندوقچه ها و كشوهاى بعضى همشهريان ما اى بسا چل تيكه اى محترمانه تا شده و به عنوان يك خاطره دل انگيز يا به مثابه نشانى از سطح سليقه خانوادگى و اصالت و نجابت «مادر خانواده» نگهدارى مى شود. اى بسا كودكان يا جوانانى كه بى اعتنا به اين موزاييك نرم و پارچه اى و تركيب غيرمنتظره نقوش و سطوح رنگى، لمحه اى حتى درنگ نكرده و غافلانه برسطح آنها نگاه شتابزده خود را عبور دهند. با اين توضيح، بار ديگر اهميت پديده اى به نام «نمايشگاه» را يادآورى مى كنيم. اگر نمايشگاه براى هر منظورى بتواند كاربرد نمايشى، ترويجى و فرهنگى داشته باشد، اما براى فرآورده اى كه در نگاه اوليه به نظر مى رسد جايش روى تختخواب، ميز يا مبل است؛ كاربرد مضاعفى دارد. به مركز كشاندن و در زير نورافكن قراردادن آنچه معمولى، حاشيه اى و در دسترس است و از فرط «دم دست بودن» اصلاً ديده نمى شود؛ بهترين نشانه خلاقيت است. اولين نمايشگاه گروهى تكه دوزى در ايران از پس چنين كارى برآمده است. محوطه مدرسه برنينا از حياط مدرسه تا طبقه اول و طبقه دوم نمايشى از حضور پاك، صميمى، خانوادگى، انسانى و مثال زدنى بانوانى بود كه كوهى از تكه پارچه هاى مستعمل و از كار افتاده را به مجموعه آثارى چشم گير و غيرمنتظره تبديل كرده بودند. نمايشگاه تكه دوزى را مى توان در زمره آثار هنرى به اصطلاح «Functional» يا كاربردى به حساب آورد. هنر ايرانى، در طول تاريخ به واقع يك هنر فونكسيونال بوده است. نمونه اش كاركرد هنرهاى تصويرى ما بر روى كاشى و لعاب و سفال است. نقش «تصوير» در ابزارهاى مصرفى اعم از «روانداز» و «زيرانداز» و قفل و كلون و كاشى و خشت و گل و سفال و قطعات آهنى و خلخال و قلم و قلمدون و گبه وگليم و پالان و پشتى و دهها نمونه متنوع ديگر گواه اين مدعى است. حتى نقاشى ايرانى، آنجا كه درمحدوده مينياتور قابل بررسى است، يك هنر كاربردى است. چرا كه بر اوراق كتب ادبى، علمى، فلسفى و انواع حكايات نقش مى شد و كاركرد «بيرونى» مفاهيمى را به عهده مى گرفت كه توسط كلام و به طور «درونى» عرضه مى شد. زيرا تصوير «بيرونى تر» از كلام است. كلام رمزى تر و درونى تر است. كلام در اين معنا با تقويت و حمايت و همراهى تصوير، از لايه هاى رمزى خود به سطح شعور و به لايه هاى ظاهرى و بيرونى نقب مى زد. ايرانيان براى هر چيزى طراحى ويژه آن چيز را خلق مى كرده اند. شايد زندگى متمدنانه شهرنشينى و توليد انبوه، مانع از كشف اين گنجينه عظيم از هنر كاربردى ايرانى شده است. اگر چنين است راه حل آن نه بريدن از مصنوعات صنعتى و توليد انبوه و ضروريات كاربردى مدرن است و نه دل سپردن و احساساتى شدن و كهنه گرايى است. بايستى از اين تاريخ درخشان چنان بهره هايى بگيريم كه قدرت طراحى، پردازش و تصويرگرى قديم را متناسب با تكنولوژى روز و مصنوعات و محصولات ناشى از تمدن مدرن و صنعتى مورد استفاده قرار دهيم. اين اتفاق، در نمايشگاه تكه دوزى مدرسه برنينا رخ داده است. خانم هاى شركت كننده با استفاده از موتيف هاى سنتى و نقوش مساجد و كاشيكارى و ساير مظاهر هنر ملى توانسته اند مدرن ترين تكنولوژى روز دنيا را كه نوعى چرخ خياطى مخصوص چل تيكه دوزى است به كار گيرند. چرخ خياطى «برنينا» BERNINA با خط كش ويژه براى اين امر و تيغه يا كاتر MAT براى برش پارچه، به دقت كار هنرمندان حاضر بسيار كمك كرده است. به طورى كه مى توان گفت سليقه ايرانى با تكنولوژى روز اروپا در هم آميخته و سرعت، دقت و توليد قابل دفاع و آبرومندى را سبب شده است. برنينا در اروپا و در دنيا بهترين است. امكاناتى مثل يك سطح شيشه اى وسيع دارد كه اجراى تيكه دوزى را ساده تر و راحت تر مى كند. هنر استفاده از پارچه از ديرباز در سرزمين ما رواج داشته است. ايرانيان از قديم به اين هنر «لندره دوزى» مى گفته اند. لندره دوزى در واقع نوعى تكه دوزى با پارچه ابريشم بوده است. خلاصه اينكه براى « هنر استفاده از پارچه» در ميان ايرانيان چند اصطلاح مرسوم بوده. و يا هست از قبيل لندره دوزى، تكه دوزى و چل تيكه دوزى. امروزه در اروپا به اين كار «TEXTILE ART» نيز مى گويند. هنر استفاده از پارچه تكنيك هايى دارد كه به كار تنوع و غناى بيشترى مى بخشد از جمله: «اپليكه دوزى» (كه پارچه روى پارچه مى اندازند و آن را مى دوزند) و «متسله دوزى» كه در اين تكينيك سه لايه كار يعنى آستر «لايه اول» و پشم شيشه «لايه دوم» و رويى «لايه سوم» را به هم وصل مى كنند. تكنيك ديگر هنر كارتوناژ Cartoonage است كه در واقع مى توان به آن Box maker هم گفت. هنر كارتوناژ نوعى اثر سه بعدى است كه حاصل كار تكه دوزى به صورت مكعب يا جعبه كارتونى عرضه مى شود و كاربرد بسيار وسيعى نيز دارد. از ظروف متنوع براى نگهدارى طلا و جواهر و پارچه هاى گرانقيمت تا دستمال كاغذى و اسناد و اوراق گرانبها گرفته تا جعبه تكه دوزى شده مزين به نقوش اسليمى و اسماءالله براى جاى «قرآن» از جمله كاربردى هاى هنر «كارتوناژ» است. مجموعه فعاليت سازماندهى شده كسانى كه از تكه پارچه هاى مختلف «چل تكه دوزى» هاى ارزشمند خلق مى كنند، تحت آموزش و تربيت حرفه اى انجمن «پچيران»* قرار دارند. هدف انجمن پچيران حفظ استانداردهاى حرفه اى افرادى است كه تمايل به يادگيرى بيشتر دارند. خانم هاى زيادى هستند كه چل تكه دوزى را مى شناسند و آن را بلد هستند، اما آنچه آنها مى دانند بطور خود جوش و غريزى به دست آورده اند، «پچيران» به دانسته هاى پراكنده آنها نظم مى دهد و مهارت آنها را استاندارد مى كند. تجربه به دست آمده در جمع انجمن پچيران ايران حاكى از تقويت روحى و روانى خانم هايى است كه انرژى مازاد خود را به طرز درستى به كار نمى گرفته اند و در نتيجه دچار بحران هاى روحى مى شده اند. آنها با پيوستن به جمع خانم هاى ديگر و مشغول شدن در فعاليت خلاق «تكه دوزى» به روحيه شاداب و فعال دست پيدا كرده اند. انجمن پچيران، در واقع يك تشكيلات خيريه است و عوايد حاصل از فروش آثارشان را براى كمك به كودكان خيابانى به مصرف مى رساند. نكته ديگر پيشنهاد مركز فنى حرفه اى وزارت كار است كه از پچيران خواسته است كه «استاندارد تكه دوزى در ايران» را بنويسد. در اين نمايشگاه ۱۵۳ اثر از ۲۳ شركت كننده در مدرسه برنينا از دوم تا پنجم تيرماه در معرض ديد همگان قرار گرفت. «برنينا» سازنده سوئيسى چرخ خياطى حامى نمايشگاه است. خانم «ميشل گيلدر» كه همسر ايرانى دارد، بنيانگذار انجمن پچيران است. البته سابقه آموزش تكه دوزى به زمانى بر مى گردد كه مادام «مارتين كلان» به مدت سه سال يك گروه ده نفره را آموزش داد. افراد اين گروه: ثريا برزگر، ميشل تريسى گيلدر، كتايون توانگرى، پريرخ رحيم صالحى (مامان پرى)، نرگس شاه آبادى، مريم طباطبايى، ميترا فروزنده، محبوبه ميرسبحانى، عاطفه مرادى و منصوره نورى هستند. بعدها خانم ميشل تريسى گيلدر با همكارى افراد ياد شده، انجمن پچيران را بنيانگذارى كرد و با توسعه فعاليت خود توانستند افراد ديگرى را نيز آموزش دهند: زهرا برارى، ليلى دورانى، نرگس رجبعليان، كتايون صفرى، مهناز كرامتى، مهنوش محرابى و زهره مرادى. اما فعاليت آغاز شده با همه دشوارى ها به راه خود ادامه داده و گروه ديگرى را نيز آموزش دادند: سهيلا برزگر، لادن خجسته، زهره وفايى فر، سارا مظفرى لرستانى، زهرا رضوى، افسانه شيرين كام وزهرا هزار پيشه. * پچيران: از تركيب دوكلمه پچ+ايران. ساخته شده است. «پچ» از كلمه پچازى به معنى پارچه اى كه داراى نقوش شطرنجى باشد گرفته شده است.
|