- عبدالرضا هوشنگ مهدوى تاريخ پژوه، محقق، مترجم پژوهشگر آثار تاريخى و سياسى و استاد دانشگاه، متولد ۱۳۰۹ تهران
- دكتراى حقوق بين الملل از فرانسه
- استاد دانشگاه امام صادق (ع)
- برنده جايزه بهترين ترجمه سال براى اولين كتابش باعنوان «دومين شانس» ۱۳۳۵
- پژوهشگر برجسته تاريخ و علوم سياسى دانشگاه هاى مختلف ايران
- دريافت نشان پالم آكادميك ازسوى دولت فرانسه
- برخى از تأليفات او عبارتند از: انقلاب ايران به روايت بى.بى.سى (زيرنظر او)، رازهاى ناگفته، سياست خارجى ايران در دوران پهلوى، روزهاى افتخار، تاريخ روابط خارجى ايران و...
- برخى از ترجمه هاى او عبارتند از: دومين شانس (ويرژيل گيو) تاريخ جنگ سرد، يكى بدون ديگرى، يك بستر و دو رؤيا (آندره فونتن)، آخرين سفر شاه (ويليام شوكراس) خاطرات اعلم و هويدا، دانه هاى پراكنده
- از عبدالرضا هوشنگ مهدوى تاكنون بيش از پنجاه و چند كتاب در عرصه تاريخى، ادبى و سياسى به چاپ رسيده است.
عبدالرضا هوشنگ مهدوى يعنى تاريخ. يعنى تاريخ نگارى. گرچه او كار خود را با ترجمه شروع كرد و اولين ترجمه اش هم يك اثر ادبى بود. (اولين كتاب او در سال ۱۳۳۵ باعنوان دومين شانس اثر نويسنده رومانيايى «كنستانتين ويرژيل گرگيو برنده بهترين ترجمه سال شد.) با اين حال همه عبدالرضا هوشنگ مهدوى را به خاطر تأليفات و ترجمه هاى گرانسنگ اش درعرصه تاريخ و تاريخ پژوهى مى شناسند.
ازميان پنجاه و چندكتابى كه عبدالرضا هوشنگ مهدوى ترجمه و تأليف كرده است، كتابهايى كه به تاريخ مى پردازند از وزن و شأن ويژه ترى برخوردارند و اين وزن و شأن البته برخاسته از درك عميق و دقيق او از تاريخ است. او از معدود كسانى است كه پژوهش هاى تاريخى خود را محدود به بررسى تاريخ ايران نكرده است و تاريخ ساير كشورها را هم با نثرى شيوا و متنى دقيق به مخاطبان خود عرضه داشته است. براى نمونه مى توانم كتاب «فرمانروايان شاخ زرين» او را كه نوشته «نوئل باربر» است شاهد بگيرم كه كتابى جامع و كامل درباره تاريخ عثمانى از سليمان قانونى تا آتاتورك است. كتابى خلاصه و مفيد وقابل تأمل.
اين كتاب سرگذشت سلاطين عثمانى در پنج قرن گذشته است و به خوبى نشان مى دهد كه چگونه پادشاهان فاسد و دولتمردان مال پرست و زنان سوگلى حرم، امپراتورى بزرگى را كه زمانى كشورهاى مسيحى اروپا از ترس آن خواب به چشمشان نمى رفت، به ورطه انحطاط و تباهى كشاندند و موجبات سقوط آن را فراهم ساختند.
مؤلف در فصلهاى مختلف اين كتاب چگونگى به قدرت رسيدن و انحطاط و انحلال امپراتورى عثمانى را موردبررسى قرارمى دهد و در فصل هاى آخر آن به وقايع اخير تركيه از جمله جنبش ترك هاى جوانان، شركت عثمانى در جنگ جهانى اول، شكست اين كشور و برچيدن بساط سلطنت و خلافت پرداخته و شرح بسيارجالى درباره آتاتورك، مردى كه ازميان توده ها برخاسته و سرنوشت مقدركرده بود كه انحلال امپراتورى عثمانى و تأسيس تركيه جديد به دست او صورت بگيرد، داده است.
«نوئل باربر» يكى از نويسندگان و مورخان شهير معاصر انگليسى است. وى از يكى از خانواده هاى سرشناس آن كشور و برادر سرآنتونى باربر مى باشد كه سال ها وزير و نماينده مجلس عوام بوده است. ترجمه هوشنگ مهدوى به قدرى شيوا و روان است كه خواننده فراموش مى كند اين كتاب را يك نويسنده انگليسى زبان نوشته است. ترجمه هايى كه از عبدالرضا هوشنگ مهدوى روانه بازار نشر شده اند عمدتاً حول محور تاريخ و موضوعات تاريخى است. با اين حال او به ترجمه برخى از آثار سياسى نيز پرداخته است كه «دانه هاى پراكنده» يكى از اين گونه آثار ترجمه شده توسط اوست.
اين كتاب را دكتر «شوقى دلال» نوشته است. شوقى دلال نويسنده اى فلسطينى و استاد برجسته يكى ازمعتبرترين دانشگاههاى آمريكاست. او دراين كتاب به زندگى خود پرداخته است و تلاش مى كند تا رنج و مصيبتى كه به خاطر «فلسطينى بودن» خود تحمل كرده است را به خواننده منتقل كند.
هوشنگ مهدوى درباره اين كتاب مى گويد: كتاب «دانه هاى پراكنده» را كسى نوشته است كه خانواده اش ساكن فلسطين اشغالى اند و او مى خواهد بعد از بيست سال به ديدار خانواده اش برود و اين كتاب شرح مصيبت هايى است كه او با آنها روبرو بوده و درنهايت هم اجازه ورود به او را نمى دهند.
ازجمله كتابهاى مهمى كه عبدالرضا هوشنگ مهدوى تأليف كرده است كتاب «سياست خارجى ايران در دوران پهلوى» است. اين كتاب از كودتاى سوم اسفند ،۱۲۹۹ سياست خارجى ايران را تا مقطع انقلاب اسلامى بررسى و تمام رويدادهاى مطرح و مهم در حوزه سياست خارجى ايران دراين مدت زمانى را بررسى و تجزيه و تحليل مى كند. البته وقتى از عبدالرضا هوشنگ مهدوى سؤال مى شود كه شما كه چنين موشكافانه و دقيق و جامع به بررسى سياست خارجى پهلوى پرداخته ايد، چرا درمورد سياست خارجى جمهورى اسلامى نمى نويسيد، او پاسخ مى دهد: براى نوشتن اين مسائل بايد زمان بگذرد. هنوز ما در بحبوحه رويدادها هستيم. هنوز براى نتيجه گيرى زود است. بايد مدتى بگذرد و اسناد آن منتشر بشود و بعد كسى بنويسد. روزنامه نگاران زيادى دراين مورد نوشته اند.
دليل گستردگى حوزه تأليف و ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوى چيست؟ چرا او در حوزه هاى مختلفى، دست به ترجمه و تأليف زده و مى زند.
حوزه وسيعى كه از رمان شروع مى شود و به زندگى نامه ها و سياست خارجى و تاريخ مى رسد. او خودش در پاسخ به اين سؤال مى گويد: رمان هاى تاريخى هم جزو اين حوزه است. چون اعتقاددارم كه مردم كتاب هاى تاريخى را به عنوان يك متن خشك دوست ندارند. وقتى تاريخ كشورى در قالب داستان و رمان باشد، علاقه بيشترى نشان مى دهند. در فرانسه هم مردم تاريخ كشورشان را ازطريق آثار الكساندردوما شناختند.
عبدالرضا هوشنگ مهدوى درعرصه آثار سياسى و تاريخى چهره شناخته شده اى است و گواه اين مدعا ترجمه و تأليف بيش از ۵۰ جلد كتاب توسط اوست. آثارى چون «يك بستر و دو رؤيا» از آندره فونتن، «سفرشاه» از ويليام شوكراس را ترجمه و كتابهايى چون «تاريخ روابط خارجى ايران»، «سياست خارجى ايران در دوران پهلوى»، «مروزهاى افتخار» و... ازجمله تأليفات اوست.
در اين ميان «رازهاى ناگفته» عنوان كتابى از اردشير زاهدى است كه از مجموعه «تاريخ شفاهى» ايران در آمريكا منتشر شد و بلافاصله در ايران توسط چهار مترجم به فارسى ترجمه و منتشر شد. مهدوى نيز اين كتاب را به انضمام «پنج روز بحرانى» و صد صفحه از مقالات نشريات انگليسى زبان به فارسى ترجمه كرد و روانه بازار نشر ساخت و جالب اينجاست كه ترجمه او بيش از سايرين مورد استقبال مخاطبين قرار گرفت. او در مورد علت موفقيت اين كتاب مى گويد: «من در اين ترجمه ثابت كردم كه زاهدى راست نگفته است و نمى خواهد راست هم بگويد. دروغ هايى در اين كتاب گفته كه براى اغلب مخاطبان روشن است. اينكه آمريكاييان به مصدق پيشنهاد ده ميليون دلار داده بودند، دور از واقعيت است. خود زاهدى هم مى داند كه آمريكاييها اين كمك را به حكومت كودتا دادند.»
عبدالرضا هوشنگ مهدوى در مقدمه اين كتاب پيرامون كودتاى ۲۸ مرداد سه نظر را بررسى مى كند و هر ۳نظر كودتاى ۲۸مرداد را نتيجه تبانى و توطئه دربار مى داند و يكى از اين نظريات البته مصدق را هم شريك اين ماجرا دانسته است. مهدوى در اين باره مى گويد: «روزنامه ها نوشتند كه مصدق در يك تبانى بادربار خانه نشين شد. اين را بارها نوشتند. حتى برخى از روزنامه ها اينگونه تحليل مى كنند. بويژه در روزهاى پس از انقلاب راجع به اين موضوع نوشتند.»
در واقع قصد عبدالرضا هوشنگ مهدوى از طرح تمام نظرياتى كه درباره كودتاى ۲۸مرداد وجود دارد نه اثبات يا رد اين نظريات بلكه طرح آنها براى ثبت در تاريخ است. او در پيوست اين كتاب تعمداً مقاله «پنج روز بحرانى» نوشته زاهدى را كه در سال۱۳۳۶ در روزنامه اطلاعات نوشته است براى قضاوت هرچه بهتر خوانندگانش ارائه مى كند. مقالاتى كه بسيار جالب هستند. اين مقالات را زاهدى چهار سال پس از كودتا درباره رويدادهاى آن روزها و روزهاى پس از كودتا نوشته است. در واقع هوشنگ مهدوى تلاش مى كند تا با ارائه اين مقالات ثابت كندكه اردشير زاهدى به قدرى دچار فراموشى خاص دروغگويان شده است كه تمام حرفهاى خود در اين مقالات را هم منكر مى شود.
عبدالرضا هوشنگ مهدوى متولد سال۱۳۰۹ تهران است. او دكتراى حقوق بين الملل خود را از فرانسه گرفته است و از اساتيد بنام دانشگاههاى ايران در قبل و بعد از انقلاب بوده و هم اكنون نيز استاد دانشگاه امام صادق(ع) در رشته علوم سياسى است. در ميان كتابهاى پرشمارى كه عبدالرضا هوشنگ مهدوى به تأليف يا ترجمه رسانده است كتاب «انقلاب ايران به روايت راديو بى بى سى» جزو معروف ترين كتابهايى است كه زير نظر او روانه بازار نشر شده است. اين كتاب براى اولين بار در زمستان سال۱۳۷۲ به چاپ رسيد و تاكنون بارها تجديد چاپ شده است.
كتاب انقلاب ايران به روايت راديو بى بى سى از اين نظر حائز اهميت است كه ايستگاه راديويى مزبور چنان نقش مهم و انكارناپذيرى در جريان انقلاب داشت كه در ساعتهايى كه برنامه به زبان فارسى پخش مى كرد، خيابانها خلوت مى شد و مردم به گفتارها و تفسيرهاى آن اهميت زيادى مى دادند. عبدالرضا هوشنگ مهدوى و همكارانش در اين كتاب ، در متن مصاحبه ها كوچكترين تغيير را هم قائل نشده اند و نوارها را عيناً به روى كاغذ آورده اند. البته در مواردى، آن هم به طور محدود، براى روشن تر شدن مطلب، توضيحاتى به صورت زيرنويس يا مطالبى داخل قلاب[ ] به متن اضافه كرده اند.
هوشنگ مهدوى غرض از چاپ اين كتاب را روشن كردن گوشه هايى از تاريخ معاصر از زبان دست اندركاران و بازيگران آن عنوان مى كندو مى گويد: «اين كار به جز با انتشار كامل و دست نخورده نظريات آنان (بازيگران) ولو برخلاف حقيقت باشد، امكانپذير نبوده و نيست.» كتاب «انقلاب ايران به روايت راديو بى بى سى» تلاش ارجمندى است كه هوشنگ مهدوى براى رونق دادن تاريخ شفاهى است. او خودش معتقد به تاريخ شفاهى است. چنانچه در اين باره مى نويسد: «تاريخ شفاهى اتفاقاً روش جالب و منطقى و درستى است. اين شيوه كه چند دهه اى است پس از اختراع دستگاههاى ضبط صوت سيمى و سپس ريلى و تكميل و تكامل آن دستگاهها در در جهان متداول شده از اين قرار است كه محقق براى پژوهش پيرامون يك رويداد تاريخى يا حوادث يك دوران به كتابها و روزنامه ها و اسناد و مدارك رسمى و غيررسمى آشكارا و پنهان اكتفا نمى كند؛ علاوه بر همه آن مستندات مفيد به افراد و قهرمانان دست اول و دوم و سوم و چندم آن حادثه و همه كسانى كه از دور و نزديك دستى در آن رويداد داشته اند يا شاهد واقعه بوده اند، مراجعه و مشاهدات و اطلاعات آنها را ضبط مى كند. اين انبوه مشاهدات و شهادتها و اعترافات كه ابتدا از هم گسسته و در موارد زيادى ضدونقيض به نظر مى رسد در دست گردآورنده خبرى طبقه بندى، زمانبندى، ارزيابى و بالاخره تفكيك مى شود و آنگاه به دست محقق سپرده مى شود.»
از منظر عبدالرضا هوشنگ مهدوى، محقق كارآزموده كه قبلاً مطالعات عميق كارشناسانه بر روى واقعه و يا زمان تاريخى موردنظر انجام داده و با جزئيات آن آشناست، اين انبوه اطلاعات تفكيك شده خام را مى شنود و يا متن پياده شده آن را مطالعه و تجزيه و تحليل مى كند و مانند قطعه هاى موزاييك كف يك اتاق آن را در جاهاى لازم قرار مى دهد و با افزوده شدن اين قطعات موزاييك بر انبوه حجم اطلاعات حجيم كتبى و سندى، واقعه به طور كامل و اقناع كننده ترسيم مى گردد و جاى ابهامى نمى ماند.»
مرور مختصر آثار تأليفى و ترجمه اى عبدالرضا هوشنگ مهدوى حكايتگر دغدغه هاى بى سرانجام محققى است دلسوز كه تنها راه نجات آيندگان را آشنايى و آگاهى آنان از حقايق تاريخى و سياسى گذشته خود مى داند و در اين راه او از هيچ كوشش و تلاشى دريغ نمى كند. عبدالرضا هوشنگ مهدوى از معدود تاريخ پژوهانى است كه بيش از آنكه دغدغه نام و نان داشته باشد، نگران ناديده انگاشته شدن حقايق تاريخ و انحراف تاريخ است و در اين راه تاكنون بيش از خيلى ها كه نام و نان را پشت خضوعى ساختگى پنهان مى كنند زحمت كشيده و خون جگر خورده است. باشد كه با نوشتن از او در مجموعه مهرگان بخش ناچيزى از زحماتش را يادآورى كرده باشيم.