فاطمه اميرى
يك مركز ترك اعتياد در يكى از خيابانهاى شمال شهر تهران، فقط پذيراى آن دسته از معتادانى است كه خود يا خانواده هايشان توانايى پرداخت هزينه هاى بالاى آن را دارند. ديوارهاى كرم رنگ با نوارهاى تزئينى صورتى بر روى آنها، روتختى هاى صورتى و پرده هاى صورتى و نور ملايمى كه از لاى آنها به داخل اتاق تابيده و سكوت و مهيا شدن يك فرد معتاد براى ترك اعتياد.
كف راهروها از تميزى برق مى زند. همه چيز در نهايت شيكى و سليقه براى بسترى شدن و درمان بيماران معتاد به موادمخدر آماده شده است. اما بيمارانى كه قادرند براى يك دوره درمانى ترك اعتياد بيش از يك ميليون تومان پرداخت كنند، در اين مركز با استفاده از روش سم زدايى طولانى مدت و سرپايى، ايجاد تنفر نسبت به مصرف موادمخدر و ارائه خدمات اجتماعى، جلسات مشاوره و گروه درمانى علاوه بر ترك جسمانى به ترك روانى اعتياد آنها كمك مى شود. جايى كه يك تاجرفرش براى ترك اعتياد پسر ۲۵ساله اش به حشيش، دسته چكهاى صدهزار تومانى را به صندوق مى دهد. در انتهاى طبقه دوم همين مركز پيرزنى پسر ۳۰ساله اش را تا اتاقى كه بايد در آن بسترى شود، همراهى مى كند. او با پول فروش چند النگوى طلايش، مقدارى پس انداز حساب قرض الحسنه اش در بانك و قرض گرفتن از فاميل و آشنا توانسته هزينه بسترى شدن پسرش را در اين مركز تهيه كند. پيرزن مى گويد: «وقتى فهميدم پسرم معتاد است و ممكن است مصرف مواد او به قدرى زياد شود كه يك به يك سراغ فروش لوازم و وسائل خانه برود، خودم دست به كار شدم. طلا فروختم، فرش فروختم، تا پول بسترى شدن و ترك اعتياد او را بدهم...»
<<<
وجود حدود چهارميليون نفر معتاد موضوع كم اهميتى نيست. ۲۷سال مبارزه با خريد و فروش موادمخدر، برخورد انتظامى و قهرى با معتادان از فرستادن آنها به شورآباد، دادن كوپن و قرص و اعدام نه تنها موجب ريشه كن شدن مصرف موادمخدر در كشور نشد، بلكه مسؤولان را به بازبينى روشهاى گذشته و اصلاح آنها وادار كرد.
امير محمد پيام روانشناس و مدير بخش آموزش يك كلينيك مشاوره مى گويد: «اصلى ترين موضوع در جريان اعتياد، نگرش ما نسبت به مسأله اعتياد است. اگر نگرش ما اين باشد كه اعتياد يعنى مصرف مواد، آن وقت در تمام مراحل مقابله با اعتياد با همين نگرش اقدام كنيم. براى مثال با اين نگرش بودجه ها صرف مبارزه قهرى در مرزها مى شود و بازده موفقيت فقط اعلام ميزان كشفيات است. در بخش درمانى چون فكر مى كنيم اعتياد فقط مصرف مواد است درمان هم مى شود صرفاً ترك جسمانى مواد. در اصل در اين نگرش، عامل اصلى اعتياد، ماده مخدر است كه با حذف آن مشكلات ناشى از اعتياد به آن هم برطرف مى شود. در واقع اگرچه اعتياد را يك بيمارى مى دانيم، اما اين بيمارى را فقط از منظر زيستى نگاه نمى كنيم، بلكه عوامل روانى و اجتماعى را هم در آن دخالت مى دهيم. با اين نگرش اگر بخواهيم اقدام كلان كنيم، به هر سه جنبه عوامل اصلى بروز اين پديده توجه خواهيم كرد. يعنى هم به دنبال مبارزه با ماده مخدر، هم به دنبال برطرف كردن ريشه هاى روانى و شخصيتى فرد معتاد و هم به زمينه هاى اجتماعى بروز اين پديده توجه خواهيم كرد.
به اين ترتيب درمان هم مى شود پاك كردن جسم فرد معتاد، هم اصلاح نگرشها و رفتارهايش و هم فراهم كردن زمينه هاى اجتماعى براى بازگشتش به جامعه.
<<<
خانواده فرد معتاد هميشه بيشترين رنج را از اعتياد فرزند، همسر يا والدين خود مى برند. در طول چندسال گذشته تغيير تدريجى نگرش ها به مصرف مواد مخدر، اعتياد و تا حدى زدودن عنوان مجرمانه از معتادان سبب شده بسيارى از خانواده ها بخواهند با كمك مراكز ترك اعتياد براى ترك اعتياد افراد مبتلاى خانواده خود اقدام كنند. دكتر پژمان فرهادى زاد متخصص ترك اعتياد و روانپزشك مى گويد: «در مراكز ترك اعتياد، كار بايد در سه بعد فيزيكى - جسمانى، روانى و اجتماعى هم پاى هم پيش برود تا مؤثر باشد. اگر فقط به ترك جسمانى با سم زدايى از بدن بپردازيم ميزان موفقيت در ترك طولانى كاهش پيدا كرده و احتمال شروع مجدد مصرف مواد افزايش مى يابد. در واقع در روشهاى امروزى، اگرچه همچنان ترك جسمانى يا همان سم زدايى گام اول درمان است اما مهمترين گام نيست. تقريباً ده درصد مرحله درمانى، فقط شامل اين بخش مى شود و مابقى كار يعنى ۹۰درصد ديگر مراحل درمان را خدمات روانشناختى ومددكارى و كمك به ترك روانى و كاهش احساس نياز روانى به مصرف مواد را شامل مى شود.»
آرامشى كه استفاده از روشهاى پزشكى روز براى خارج كردن سموم ناشى از مصرف موادمخدر از بدن فرد معتاد در اطرافيان و خانواده او به وجود مى آورد، بزرگترين تشويق براى خانواده و فرد معتاد در مراجعه به مراكز ترك اعتياد محسوب مى شود. زهرا ۴۵ساله كه پسرش اعتياد شديد به مصرف هروئين داشته، در طول دوسال گذشته، بارها با مراجعه به مركز ترك اعتياد براى ترك دادن پسرش اقدام كرده است: «هنوز پسرم ترك كامل نكرده، اما همين كه مصرفش كمتر شده و بعضى ساعتها در روز او را هشيار و سلامت مى بينم، برايم كافى است كه براى آوردنش به اين مركز خسته نشوم.»
در حال حاضر اصلى ترين نشانه درمان در فرد معتاد، قطع كامل مصرف موادنيست. بلكه به اعتقاد امير محمد پيام روانشناس تداوم حضور فرد معتاد در برنامه درمان مهم تلقى مى شود، على رغم آنكه ممكن است گاهى مصرف مواد داشته باشد: «درمانگر فقط به فرد معتاد مى گويد: «بيا، ادامه بده» تداوم حضور او بيشتر از ترك جسمانى مواد اهميت دارد. در واقع امروزه ديگر درمان اعتياد با آن شكل فانتزى كه ما تصور مى كنيم كه مى شود معتاد را به يك فرد كاملاً سالم تبديل كرد، از بين رفته است. به عبارت ديگر درمان اعتياد يك جريان طولانى مدت از مجموعه خدمات پزشكى، روانشناسى و مددكارى است كه بسيار هم آسانگير است و با توجه به واقعيات موجود برنامه درمانى در نظر گرفته مى شود نه با توجه به ايده آل هاى جامعه. براى مثال براى فردى كه سالهاست هروئين را از طريق تزريق مصرف مى كند و به اصطلاح آخر خط است، شايد درمان او مصرف ترياك يا قرص متادون براى حداقل ۲ تا ۴سال باشد. چون خطرهاى مصرف تزريقى مواد كه همراه با بيمارى ايدز و ديگر بيماريهاست به مراتب بيشتر است. بنابراين اين ديدگاه با ايده آلهايى كه طبق آنها حتى مصرف سيگار بعد از ترك اعتياد هم مذموم شمرده مى شود فاصله دارد، اما همان طور كه گفتم؛ در حال حاضر تأكيد بر درمان گام به گام با كاهش مصرف مواد و بتدريج تغيير سبك زندگى است.»
<<<
پژوهش هاى سازمان جهانى بهداشت نشان داده كه درمان اعتياد تا ۸۰درصد از فعاليتهاى مجرمانه و بين ۳۰ تا ۵۰درصد از مراجعه به بيمارستانها و مراكز درمانى را كم كرده است و به ازاى هر يك دلار هزينه اى كه براى درمان فرد معتاد صرف شده، هزينه هاى مرتبط با جرايم موادمخدر بين ۴ تا ۷دلار كاهش يافته است. بر اين اساس درمان فرد معتاد كم هزينه ترين شيوه مقابله با اعتياد دانسته مى شود. به همين دليل مراكز ترك اعتياد دولتى زيرنظر سازمان بهزيستى از چندسال گذشته از كشور شروع به فعاليت و جذب افراد معتاد كردند. به موازات شروع به كار اين مراكز و افزايش مراجعه به آنها، سازمان بهزيستى و وزارت بهداشت اقدام به ارائه مجوز ايجاد مراكز ترك اعتياد به بخش خصوصى كردند. اما در طول چندسال ناگهان تعداد زيادى از اين مراكز حتى بدون مجوز وارد اين حوزه شدند. به گونه اى كه براى صاحبان برخى از آنها سودجويى بيشتر از ارائه يك خدمت درمانى و اجتماعى اهميت پيدا كرد. علاوه بر اين بالا بودن هزينه ترك اعتياد در برخى از اين مراكز عملاً  امكان استفاده از آنها را محدود به قشر و گروه خاصى كرد. در حال حاضر هزينه هاى ترك اعتياد در مراكز ترك اعتياد به طور متوسط بين ۳۰۰ تا ۵۰۰هزار تومان و در برخى مراكز ديگر با قرار دادن خدمات جانبى حتى به بيش از يك ميليون و ۳۰۰هزار تومان نيز مى رسد.
محدوديت پذيرش در مراكز دولتى ترك اعتياد، زمينه را براى سوء استفاده از وضعيت بحرانى و اضطراب آور خانواده معتادانى كه به هر قيمتى خواهان ترك اعتياد فرد مبتلاى خود هستند، فراهم مى كند.
امير محمد پيام روانشناس مى گويد: «تعداد دو تا سه ميليون معتاد با ظرفيت فعلى پذيرش دولتى اگر براى درمان اعتياد بخواهند به اين مراكز محدود مراجعه كنند، شايد به آخرين نفر آنها بيش از ۴۰سال بعد نوبت برسد. ظرفيت پذيرش سيستم درمانى دولتى بسيار پايين است. از طرفى هر چند سيستم مجوز دادن به بخش خصوصى طى يكى دوسال گذشته توسط سازمان بهزيستى شروع شده، اما تعداد زياد معتادان وكمبود ظرفيت پذيرش مراكز رسمى منجر به اين شده كه آن بخش سودجوى واحدهاى خصوصى مثل قارچ رشد كنند و متأسفانه چون ابزار كافى براى نظارت بر اين سيستم ها وجود ندارد و از نظر قوانين هنوز ابهام هايى در رابطه با اينكه متولى رسمى اين نظارت و كنترل چه كسى است، وجود دارد بايد خود مردم و استفاده كنندگان از مراكز ترك اعتياد در مراجعه به اين مراكز آگاه باشند و فريب تبليغات و وعده هاى آنها را نخورند.»
<<<
سم زدايى ممكن است براى هر فرد معتادى كه به مراكز ترك اعتياد مراجعه مى كند و چه بسا براى خانواده او جذاب و خوشايند باشد. اينكه در فاصله چندروز يا چند هفته فرد معتاد از سموم ناشى از مصرف موادمخدر در بدنش رهايى مى يابد، اما تأكيد بسيارى از متخصصان ترك اعتياد به ادامه كار با كمك گرفتن از روشهاى مشاوره و روان درمانى است. دكتر پژمان فرهادى زاد متخصص ترك اعتياد و روانپزشك مى گويد: «در مراكزى كه صرفاً از مدل سم زدايى پيروى مى كنند ميزان موفقيت كمتر از پنج درصد است ولى به كارگيرى روشهايى مثل مشاوره، گروه درمانى وگروههاى خوديارى و كمك گرفتن از جلسات مشترك ميان اعضاى خانواده فرد تحت درمان آمار موفقيت تا ۵۰درصد هم افزايش داده است. به همين دليل و با توجه به نقدهايى كه طى چندسال گذشته در سطح رسانه ها صورت گرفته، به نظر مى رسد آگهى هاى مراكز ترك اعتياد هم كم كم در متن خود تغييراتى داده و توجه به عوامل روانشناختى و اجتماعى را شروع كرده اند. چنانچه در خيلى از آنها به ارائه خدماتى مثل روان درمانى، گروه درمانى و برقرارى جلسات مشاوره بعد از سم زدايى اشاره شده است. اما متأسفانه چون هيچ مرجع رسمى بر آنها نظارت ندارد، نمى توان به طور قطعى درباره ميزان موفقيت و كيفيت خدمات آنها حرفى زد.»
معمولاً معتادان پس از سه سال استفاده از موادمخدر، به هروئين روى مى آورند وحدود ۵۰درصد آنها به گونه اى معتاد مى شوند كه نيازمند اقدام سريع براى ترك اعتياد است. موضوع ترك اعتياد از آن جهت اهميت زيادى دارد كه مى توان با افزايش آگاهى هاى فردى و جمعى و افزايش مراكز ترك اعتياد به فرد معتاد كمك كردتا قبل از قرار گرفتن در مرحله شديدتر اعتياد و سخت تر شدن درمان به ترك اعتياد اقدام كند.