خسرو نقيبى
و اين اتفاق، در سينمايى كه سقف اكرانش از عدد ۵۰ تجاوز نمى كند، به هرحال يك گام رو به جلو و يك موفقيت است.
مأموريت: غيرممكن
در پاييز سال گذشته سيدضيا هاشمى در شرايطى مسؤوليت اكران گروه مخاطب خاص را پذيرفت كه مى دانست پشت سرش چندين ناكامى در مقاطع مختلف وجود دارد. فيلم هاى اين گروه برخى چندين سال در بايگانى مانده بودند و هيچ سينمايى حاضر به اكرانشان نبود و در كنار اين مسأله، براى برخى از خود فيلمسازان هم، مسأله اكران در داخل مرزها، چندان اهميتى نداشت. فيلم هاى جشنواره اى غيرجذابى كه به هرحال نامشان در فهرست هرساله «آنها كه رنگ پرده را به خود نديده اند» ثبت شده بود: «از ابتدا كه قرار شد گروه مخاطب خاص فعاليت خود را آغاز كند، پيش بينى مى كرديم كه مشكلات فراوانى داشته باشيم، از جمله اين كه اين فيلم ها فاقد متريال لازم هستند، يعنى حتى بعضى از آنها عكس سر صحنه نداشتند و يا فاقد امكانات براى تيزر بودند و هستند. از ۲۰ فيلم متقاضى، ما به ۱۰ تا ۱۲ فيلم رسيديم كه از عوامل آنها دعوت كرديم امكاناتشان را بياورند، منتهى دسترسى به عوامل اين فيلم ها هم خودش معضل و پديده اى است، عده اى از آنها در مسافرت هاى خارج از كشور هستند و يا عده اى با جديت پيگيرى نمى كنند؛ بنابراين براى نمايش اين فيلم ها به يك زمان بندى بيشتر نياز داشتيم، چون تبليغات آماده سازى همه اين فيلم ها، به اندازه يك فيلم تجارى، وقت لازم دارد.» اين حرف هاى هاشمى در آن مقطع نشان مى دهد كه او براى سرو سامان دادن به اين شكل از اكران، با چه موانعى روبرو بوده است.
در همان روزها بود كه در نخستين گام، قرار شد نام گروه عوض شود تا شايد نحوست نام سابق دست از سر فيلم ها بردارد و گروه بتواند به طور ممتد به كارش ادامه دهد: «در هركشورى گروه هاى سينمايى تقسيم بندى ها و اسم هايى دارند و ما فكر كرديم مخاطب خاص اسم خوبى نيست. بنابراين تصميم گرفتيم يك اسم انتخاب كنيم كه مخاطب اين گروه را فعال كند، نه اينكه با شنيدن اسم مخاطب خاص، قيد آمدن به سالن را بزند. اكران اين نوع فيلم ها هميشه سرهم بندى بوده، اما نمى خواهيم فيلم ها اين گونه اكران شوند، بلكه بايد همانند فيلم هاى سينماى حرفه اى به نمايش درآيند و در عين حال، حاضر نيستم كارى را از روى سلب مسؤوليت و تكليف به پايان برسانم.» اين حرف ها نشان از آن داشت كه هاشمى  تصميم گرفته مأموريتى غيرممكن را ممكن كند؛ موانع آغازين نشان دهنده همين مسأله بود.
گام اول: چند تار مو
ايرج كريمى  نخستين فيلمساز پيشگام در زمينه اكران گروه سينمايى آسمان باز بود و البته بعدها به اولين معترض هم بدل شد. همه چيز در واقع از زمانى شروع شد كه اكران پيش بينى شده به تعويق افتاد. چندتارمو به عنوان اولين فيلم جذابيتى براى سينماداران نداشت و آنها هنوز عادت نكرده بودند كه اين فيلم ها در فاصله دو هفته يا سه هفته عوض خواهند شد. از سوى ديگر سالن هاى درنظر گرفته شده براى اين گروه سينمايى، اكثراً خصوصى نبودند. سينما فرهنگ ،۲ سينما فلسطين ۲ و سينما ايران ۲ در شرايطى چندتارمو را با چند هفته تعويق به نمايش درآوردند كه بعدها در زمان بالازدن اختلافات، هاشمى  عنوان كرد كه سينما فرهنگ از اكران فيلم سر باز مى زده است. به هرشكل چندتارمو به نمايش درآمد و ايرج كريمى  ضمن انتقاد از سينما فرهنگ بابت گرفتن يك پنجشنبه و جمعه از فيلم، از مديريت هاشمى  تقدير كرد. حرف هايى كه دو هفته بعد كاملاً عوض شد و كريمى  همه را متهم كرد كه مى خواسته اند فيلم را از سر خودشان باز كنند: «من مصرانه، خواستار احقاق حق اين فيلم هستم. با وضع فعلى سينما و با اين اتفاقات، در شرايطى قرار گرفته ايم كه بايد حسرت دوران آقاى بهشتى و حمايت از سينماى انديشمند را خورد.»
چندتار مو نمايش موفقى نداشت. فيلم در دو هفته اى كه نمايش داده شد كمتر از ده ميليون تومان فروخت هرچند اين رقم چندبرابر بيشتر از فروش فيلم نخست كريمى  يعنى از كنار هم مى گذريم در سينماهاى آزاد بود و هاشمى  هم بعدتر در پاسخ به انتقادهاى اين كارگردان، همين مسأله را عنوان كرد. نمايش چندتارمو هرچند موفق نبود اما به هرحال گام اول گروه آسمان باز با موفقيت در اجرا و با برنامه ريزى مشخص برداشته شد.
حواشى: ارجح بر اصل
در كنار مسأله اكران، نكات ديگرى هم بود كه بايد پيگيرى مى شد. يكى از اين مسأله ها شكل تبليغات فيلم ها بود كه هاشمى  را در دو سه مقطع به پاسخگويى واداشت. در مرحله اول بيل بوردهايى در سطح شهر ديده شد كه روى آنها تبليغات گروه آسمان باز به چشم مى خورد. در واقع بيل بوردها نه به يك فيلم كه به چهار فيلم آينده آسمان باز اختصاص داشتند: «هدف ما اين بود كه از روش هاى مرسوم و معمولى كه پيش از اين استفاده مى شد، استفاده نكنيم و در عين حال مدنظر داشتيم با اين نوع تبليغ، كل گروه نمايش دهنده و سينماها را تبليغ كنيم، نه اينكه فقط براى يك فيلم خاص اطلاع رسانى كرده باشيم.»
در كنار اين بيل بوردها و در اين مقطع، هاشمى  به تبليغات تلويزيونى نيز اميد بسته بود: «آنونسى براى اين گروه آماده شده و بزودى از تلويزيون پخش خواهد شد. اين آنونس نيز به نوعى تبليغ مجموعه گروه « آسمان باز» خواهد بود.» اما چندهفته بعد و با عدم همكارى تلويزيون، هاشمى  مجبور شد شكل هاى ديگرى از تبليغات را درنظر بگيرد كه برخى اجرا شدند و برخى هنوز در مرحله حرف باقى مانده اند: «اصولاً اعتقاد نداريم كه فيلم هاى گروه آسمان باز، نياز به تبليغات تلويزيونى دارند، چون ما نبايد همه اقشار مردم را براى تماشاى فيلم هاى اين گروه دعوت كنيم چون ممكن است توى ذوق شان بخورد و منجر شود صندلى سينما را پاره كنند! اصولاً اعتقاد دارم بايد بر روى مخاطبين خود اين گروه كه علاقه مندان سينما و قشر دانشجو هستند دست بگذاريم و به همين منظور نيز بروشور اكران فعلى و چند ماه آينده را آماده كرديم تا در سينماها و محيط  هاى فرهنگى، دانشگاهى توزيع شود. مخاطبين اين گروه، عمدتاً روزنامه خوان هستند و از اين طريق مى توان آنها را مطلع كرد.» از طرح هاى اجرانشده هم اين بخش از حرف هاى هاشمى پس از چندماه خواندنى  است: «در عين حال در آينده اى نزديك يك مجله تصويرى به صورت CD و رايگان در اختيار افراد علاقه مند و دانشجويان دانشگاه ها قرار مى دهيم چون معتقديم مردم حوصله خواندن ندارند؛ همان طور كه از آمار تيراژ روزنامه ها و كتاب ها مشخص است. در اين مجله تصويرى، تبليغات و روند توليد اين نوع فيلم ها، مصاحبه با عوامل مورد نقد و بررسى قرار خواهد گرفت و تصورمان اين است كه اين نوع تبليغات بيشتر جواب دهد.»
به اين ترتيب سعى شد كه گروه، مخاطب يابى اش را به سمتى ببرد كه به آدم هاى مشخصى برسد. در همين زمان بود كه طرح ديگرى هم مطرح شد. نمايش فيلم هايى با مخاطب خاص و عام در اين گروه و يك گروه سينمايى ديگر به شكل توأمان؛ براى آزمايش اين تز، قدمگاه برگزيده شد.
گام دوم: تجربه شكلى تازه
محمدمهدى عسگرپور مدير سابق بنياد سينمايى فارابى با حمايت تبليغاتى تلويزيون به عنوان تهيه كننده فيلمش، اميد زيادى به فروش بالاى قدمگاه داشت. نمايش توأمان قدمگاه در دو گروه سينمايى البته واكنشى به فروش پايين چندتارمو تلقى شد اما اين برنامه ريزى گويا از مدتى قبل تر انجام شده بود. در اين شكل نمايش كه هم از تبليغات تلويزيونى بهره مى گرفت و هم از تبليغات آسمان باز، قدمگاه چندهفته  و تا زمان برگزارى جشنواره فيلم فجر روى پرده ماند و حدود ۱۰۰ ميليون تومان فروخت. رقمى كه بعدتر ثابت شد گويا سقف اين شكل از اكران در آسمان باز و يك گروه همزمان است. عسگرپور به عنوان دومين كارگردانى كه فيلمش در گروه آسمان باز اكران مى شود، هرچند به اندازه ايرج كريمى تند نرفت اما به هرحال از نمايش فيلمش در اين شكل و شرايط راضى نبود: «موافق اين زمان اكران و اين گروه نيستم اما مطمئنم كه آقاى تخت كشيان به عنوان تهيه كننده فيلم و مسؤول گروه آسمان باز و مجموعه مديران سينمايى، دل شان براى اكران «قدمگاه» به اندازه من مى سوزد.»
شكل نمايش قدمگاه تاحدى اميدوارى ها را درباره گروه آسمان باز بيشتر كرد هرچند خيلى ها معتقد بودند كه قدمگاه تنها از سينماهاى اين گروه استفاده كرده و به واقع فيلم اين گروه سينمايى نبود. روند نمايش فيلم ها در چند مرحله بعدى هم چنين چيزى را مى گفت. آسمان باز دوباره به سقف اكران دوهفته اى بازگشت و عمده فيلم هايش با فروش هاى زير ۱۰ ميليون تومان به كار خود پايان دادند. در فاصله پس از پايان جشنواره تا زمان آغاز اكران نوروزى، خاموشى دريا ساخته وحيد موسائيان اكران شد. يكى از همان فيلم هايى كه به كلى اكران شدنشان در ابهام بود و براى همين، موسائيان به نخستين كارگردانى بدل شد كه از شكل نمايش فيلمش گلايه نكرد و البته، اين بار ديگر بيل بوردهايى مستقل هم به فيلم اختصاص يافته بود.
گام سوم: اكران نوروزى و ...
سيماى زنى در دوردست با توجه به حضور ستاره اى چون ليلا حاتمى  به عنوان برنامه نوروزى گروه سينمايى آسمان باز برگزيده شد. فيلمى  كه پس از دوسال رويارويى با مشكلات به واسطه سرمايه گذاران غيرسينمايى اش، توانسته بود رنگ پرده را به خود ببيند. سيماى زنى در دوردست به رغم خاص بودن، جذابيت هايى فرامتنى داشت كه مى شد با تكيه برآنها و اكران گسترده تر براى فيلم فروش بيشترى را هم متصور شد و براى همين، شايد نخستين قربانى واقعى گروه اين فيلم بود. چيزى كه خود على مصفا هم در مقام كارگردان هنگام اكران عمومى  فيلم به آن اشاره كرد: «سيماى زنى در دوردست نسبت به تعداد سينمايى كه در اختيار داشت و در مقايسه با فيلم هايى كه تعداد بيشترى سالن در اختيار گرفتند، فروش قابل قبولى داشت. اكران فيلم در گروه آسمان باز مشكلى نداشت اما از زمان و مدت اكران فيلم راضى نيستم چون زمان خيلى كوتاه بود و اين مدت نمايش، با توجه به تعداد سالنى كه به اين فيلم اختصاص دادند شرايط سختى ايجاد كرد و بايد شرايط اكران و نمايش طولانى تر مى شد.»
با اين حال نخستين كارگردانى كه پس از كريمى  نوك تيز پيكان انتقاداتش را به سمت هاشمى  و گروه آسمان باز گرفت، ناصر رفايى كارگردان فيلم امتحان بود. فيلم او پس از نمايش دوهفته اى عاشق مترسك و سكوت مطلق مهدى نوربخش به عنوان كارگردان، سومين فيلمى بود كه از ابتداى سال تا نيمه ارديبهشت در گروه آسمان باز به نمايش درمى آمد: «براى ما خيلى خوشايند بود كه همان سال فيلم را اكران كنيم اما اكران در آن سال مهيا نشد تا اينكه در سال بعد فضايى براى ما تعريف شد و از يك دسته بندى به نام فيلم هاى خاص نام برده شد و وعده دادند فيلم در شرايط بهترى اكران مى شود. همان دوره هم من با اين اسم مخالف بودم وحتى هم اكنون اگر نيم نگاهى به فيلم هايى كه در اين گروه به نمايش در مى آيد بيندازيد، متوجه خواهيد شد كه اين فيلم ها هيچ سنخيتى با هم ندارند. به ما وعده دادند كه فيلم با تبليغات مناسب به نمايش درمى آيد اما هيچ خبرى از آن وعده ها نشد و حتى زمان اكران نيز غيركارشناسانه در دو هفته بسته شد. در اين شرايط، فيلم به نمايش در مى آيد كه ديده نشود؛ در اين شرايط نمايش فيلم ها در اين گروه تنها براى رفع تكليف كردن است.»
پس از نمايش امتحان حتى اين سقف دوهفته اى هم برداشته شد و دو فيلم عليرضا امينى به مدت سه هفته به طور همزمان اكران شدند؛ يعنى يك هفته و نيم براى هر فيلم. امينى هم از ديگر كارگردانانى بود كه گويا اعتراضى به اين شكل نمايش نداشت و از همان گروه فيلمسازانى كه هاشمى  بارها عنوان كرده بود دوست دارند تنها فيلمشان روى پرده رود چرا كه او هم به اين شيوه نمايش واكنشى نشان نداد. به اين ترتيب گروه آسمان باز از برنامه اى كه از ابتدا تعيين كرده بود، تنها فيلم خواب تلخ را نمايش نداد و ديگر فيلم هاى دفترچه ابتدايى، همه به نمايش درآمدند. تقريباً در اوايل خردادماه بود كه مسأله ديگرى مطرح شد. راضى نبودن سينماداران از اين شكل و روند نمايش فيلم ها؛ چيزى كه از همان روزهاى نخستين هم مى شد حدس زد. براى همين بود كه در يك اقدام سريع، سعى شد شكل نمايشى قدمگاه براى دو سه فيلم پى گرفته شود تا سينماداران راضى شوند بار ديگر به ماراتن اكران پياپى بازگردند.
گام تازه: بازگشت
براى اكران هاى بلندمدت در دو گروه به شكل همزمان، سه فيلم برگزيده شدند كه هر سه از تحسين شده ترين آثار سال قبل بودند و البته در دو فيلم از سه فيلم هم ستاره هايى حضور داشتند كه تا حدى مى توانستند استقبال از فيلم ها را تضمين كنند. اين گونه شد كه ماهى ها عاشق مى شوند ساخته على رفيعى به عنوان پيش قراول اكران تابستانى گروه روى پرده رفت، اين هفته فيلم خيلى دور خيلى نزديك بهترين فيلم جشنواره بيست و سوم فجر جايگزين آن مى شود و تا پايان تابستان هم فيلم گيلانه ساخته رخشان بنى اعتماد در اين گروه به نمايش درمى آيد؛ اين البته مى تواند نوعى بازگشت به قبل هم تلقى شود. چراكه گروه آسمان باز از ابتدا با ايده نمايش فيلم هايى كه هيچ انگيزه اى براى اكرانشان وجود ندارد، تشكيل شد و قرار نبود در آن فيلم هايى اكران شوند كه خود مى توانند حتى در شرايط بهترى رنگ پرده را ببينند. در واقع به نظر مى رسد كه اگر گروهى از كارگردانان، اين گروه را قتلگاه فيلم هاى هنرى در بخش نمايش مى دانند، بايد اين آثار فيلم هايى را شامل شوند كه ديگر اميدى به نمايش آنها وجود ندارد و صرف اكران شدن هم براى اين فيلم ها مهم باشد. در چنين حالتى، اين روزها بايد شاهد نمايش فيلم باد ما را خواهد برد عباس كيارستمى  در گروه سينمايى آسمان باز باشيم كه برخلاف يكى دو كار بعدى او مشكلى هم به لحاظ نمايشى ندارد و در اين چندسال تنها به صرف نداشتن سالن، پشت درهاى اكران مانده و دوستداران اين سينماگر نتوانسته اند به تماشاى اين فيلم او بنشينند.
اصل: ارجح بر حاشيه
در اين چندماه هاشمى  جدا از پاسخ هاى تلفنى و مقطعى، تنها يك بار به طور مفصل درباره انتقادات صورت گرفته شده از گروه و اعتراض هاى كارگردانان صحبت كرد: «همين حالا كه بعضى از دوستان به اين نحوه نمايش اعتراض دارند، عده اى از كارگردانان اين نوع فيلم ها معتقدند اگر فيلم هاى شان يك هفته هم اكران شود خيلى خوب است. اما آن دوستان كه تصور مى كنند اگر يك فيلم بيشتر اكران شود چند ميليون بيشتر مى فروشد، بايد متوجه باشند كه به چه قيمتى اين اتفاق مى افتد؛ به قيمت اين كه سينما، مخاطبين خود را از دست بدهد؟ ما اين كار را نمى كنيم و حتى معتقديم بايد زمان را كم كرده ويك زمان واقعى را براى نمايش درنظر بگيريم، بنابراين ايده آل نمايش براى اين گروه، هفته اى يك فيلم است.»
كارنامه هاشمى در اين چندماه نشان مى دهد كه او واقعاً به اين تلقى رسيده است چرا كه فيلم هاى عليرضا امينى با ميانگين نمايش يك هفته و نيم، ثابت كردند كه تفاوت زيادى بين همين يك هفته و دو هفته هم وجود ندارد و البته مخاطبين ثابت فيلم هاى اين گروه هم در چندماه فعاليت آسمان باز عادت كرده اند كه هردو هفته يك بار، مى توانند فيلمى  تازه را به تماشا بنشينند.
حالا به نظر مى رسد كه زمان تحقق دو چيز فرارسيده باشد. اول پافشارى سياستگذاران اين گروه سينمايى براى حفظ برنامه نمايش فيلم هايى كه به سختى مى توانند اكران شوند و دوم، عمل به برخى برنامه هايى كه تاكنون به تعويق افتاده است. يكى از اين برنامه ها، همين حالا مى تواند به نوعى برخى اعتراضات را پاسخ دهد؛ هاشمى در همان روزهاى نخست در فهرست برنامه هايش از مرور فيلم ها در فواصل زمانى چندماهه در يك هفته خاص و در سانس هاى متوالى خبر داده بود. برنامه اى براى آن دسته مخاطبانى كه در فرصت دو هفته اى ايجادشده نتوانسته اند فيلم ها را به تماشا بنشينند. اين طرح كه به نوعى يك هفته فيلم را با اكران دوم فيلم ها درآميخته، تنها يكى از راهكارهايى است كه حالا و پس از تثبيت گروه آسمان باز، مى تواند گره گشاى مسير پيش روى اين حركت باشد.
گروه سينمايى آسمان باز در شرايط فعلى بيش از هرچيز، به حمايت همزمان بدنه دولتى سينما، سينماگران و مخاطبان نياز دارد تا بتواند برخلاف حركت هاى گذشته، غيرممكن را ممكن كند؛ مأموريتى كه سيدضيا هاشمى  به عنوان مدير اجرايى آن، پيش تر هم نشان داده از پسش برخواهد آمد.