فاطمه اميرى
سازمان هاى غير دولتى به تدريج در حال ازديادند. رئيس مركز مشاركت زنان در يك مصاحبه گفته است: «تشكيل و توسعه فعاليت سازمانهاى غير دولتى زنان كه تا پايان سال ۱۳۷۵ به ۵۵ سازمان محدود بود، تا پايان سال ۱۳۸۳ به ۴۷۰ سازمان رسيده كه رشدى معادل ۷۵۴ درصدى را نشان مى دهد.» اين آمار البته فقط شامل آن دسته از سازمانهاى غير دولتى مى شود كه توسط زنان و يا با همكارى آنها تشكيل شده و در موضوعاتى نظير كودكان، جوانان، زنان، تغييرات زيست محيطى، حوادث طبيعى، فقر، حاشيه نشينى، پناهندگان و آوارگان فعاليت مى كنند. اما آيا جامعه ما به اين افزايش تعداد سازمانهاى غير دولتى نيازمند است؟!
* * * 
صبح يك روز بهارى سال ،۶۲ مريم نوريان با حس غريبى از خواب بيدار شد. او آن زمان ساكن خانه اى در محله اى در جنوب شهر تهران بود. هر روز صبح، هنگامى كه او از خواب بر مى خاست هوالطافت خاصى داشت و هنوز تا آلوده شدن آن با راه افتادن اتومبيل ها در سطح شهر و شروع به كار كارخانه ها زمان باقى بود، اما آن روز هوا متفاوت تر از روز هاى ديگر بود. طورى كه به نظر مى آمد ابرسياهى همه جاى آسمان را پوشانده است. خارج از خانه او با همسايه ها رو برو شد كه همه آنها با وحشت علت تيرگى بيش از حد هوا را از هم جويا مى شدند. چند ساعت بعد در خبرهاى رسمى علت آلودگى و تيرگى هوا اشكال در دفع مواد زايد و شيميايى يكى از كارخانه هاى جنوب شهر تهران اعلام شد. چند ساعت طول كشيد تا ابرهاى تيره و آلوده از مواد زايد به كنار رفتند و دوباره آسمان آبى پيدا شد. مريم به خاطر مى آورد كه چطور او و بقيه درمانده شده بودند: همان روز بود كه حس كردم  اگر جلوى جفاى ما انسانها به طبيعت گرفته نشود، فاجعه اى بزرگ در انتظار ما و نسل هاى بعد از ما خواهد بود.» اكنون در يكى از روز هاى گرم تيرماه ۸۴ من در دفتر كاراو نشسته ام. دفتر يك سازمان غير دولتى (O.G.N) با هدف حفاظت زمين و آسمان از آلودگى كه فكر تشكيل آن همان روز بهارى به ذهن مريم نوريان رسيد. از آن زمان تاكنون او راهى طولانى طى كرده تا بتواند سازمان غير دولتى در حفاظت از محيط زيست تشكيل دهد كه شعارش اين باشد: «همه ما طبيعت را دوست داريم و با مرگ آن خود نيز مى ميريم.»
در جزوه اى كه مريم نوريان به دستم مى دهد، اين تعريف از سازمانهاى غير دولتى نوشته شده: «سازمان غير دولتى متشكل از گروهى از افراد است كه به صورت داوطلبانه و بدون وابستگى به دولت، به طور غير انتفاعى، غير سياسى و عام المنفعه و باتشكيلات سازمان يافته در جهت اهداف و موضوعات فرهنگى، اجتماعى، خيريه اى، زيست محيطى و ... فعاليت مى كنند.» در واقع در جوامع مردم سالار به شهروندان حق آزادى شركت در اجراى امور اعطا مى شود. اعطاى اين حق،مجموعه اى از سازمان ها و انجمن هاى داوطلبانه و مستقل را ايجاد مى كند كه درحد فاصل خانواده و دولت فعاليت مى كنند و به عنوان نهادهاى مدنى شناخته مى شوند.
رشد بيشتر سازمانهاى غير دولتى بويژه آن دسته از سازمانهاى غير دولتى كه گردانندگان آن زنان هستند، بعد از دوم خرداد ۷۶ امكانپذيرشد. اين سيد محمد خاتمى بود كه با شعار جامعه مدنى و تأكيد بر حضور و مشاركت مردم در عرصه هاى اجتماعى قدم به عرصه انتخابات هشتمين دوره انتخابات رياست جمهورى گذاشت. خاتمى گفته بود: «جامعه مدنى، جامعه اى است كه قدرت متمركز است، اما خودكامه نيست و ميان حكومت و قدرت خودكامه واسطه هايى وجود دارد كه از يك سو، نمايندگى از مطالبات، خواسته ها و حقوق مردم مى كند و از طرف ديگر قدرت را مهار مى كنند.» به عقيده دكتر اسفنديار همتى جامعه شناس و مدرس دانشگاه اين تعريف ناظر به سازمانهاى غير دولتى است: «در ايجاد جامعه مدنى سازمانهاى غير دولتى نقش بسزايى دارند و در حقيقت زير ساخت هاى جامعه مدنى را تشكل ها و سازمانهاى غير دولتى تشكيل مى دهند. وجود سازمانهاى غير دولتى به نوعى تمرين حركت هاى جمعى و تقويت فرهنگ كارگروهى و مشاركتى است ، آنجا كه حضور دولت در برخى امور به پيچيده شدن كارها مى انجامد. فعاليت در قالب اركان دولتى قابليت انعطاف را مى گيرد و امكان پاسخگويى سريع به نيازها را از بين مى برد، در نتيجه سازمانهاى غير دولتى به عنوان سازمانهايى كه مى توانند قابليت انعطاف داشته باشند، خلاق باشند و مردم را به مشاركت در توسعه اجتماعى و اقتصادى وادارند، به طور روز افزون از طرف دولت ها به رسميت شناخته مى شوند.»
برنامه توسعه سازمان ملل متحد تخمين زده است تعداد افرادى كه در كشورهاى در حال توسعه سراسر جهان به نوعى با تشكيل سازمانهاى غير دولتى و فعاليت در قالب آنها مرتبط اند، بالغ بر ۲۵۰ ميليون نفرند. بر آورد مى شود كه در انگلستان بيش از ۵۰ هزار سازمان غير دولتى وجود داشته باشد. در استراليا بيش از نيمى از خدمات رفاهى توسط سازمانهاى خيريه غير انتفاعى ارائه مى شود و و در كنيا ۲۳ هزار سازمان غير دولتى فعال در امور زنان وجود دارد.
* * *
خارج بودن زنان در ايران از چارچوب اصلى قدرت و مديريت اقتصادى و اجتماعى كشور و جمع شدن نيروى فزاينده خلاقيت و كارآفرينى در آنان موجب شد كه به محض گشايش فضا بعد از خرداد ۷۶ آنها تمايل بيشترى به حضور و مشاركت در عرصه هاى اجتماعى پيدا كنند. بر  اساس تقسيم بندى سازمانهاى غير دولتى زنان كه به وسيله مركز مشاركت زنان انجام شده در حال حاضر تعداد سازمانهاى غير دولتى زنان در حوزه خدمات اجتماعى به ۱۵۵ سازمان مى رسد كه در زمينه كودكان، جوانان، خانواده، ضعفا، بزرگسالان، حمايت از پناهندگان و آوارگان، حوادث، حوادث غير مترقبه، امدادرسانى و فعاليتهاى مشابه آن، خدمات رسانى مى كنند. همچنين ۸۷ سازمان غير دولتى خيريه اى زنان نيز در سراسر كشور وجود دارند. در حوزه بهداشت و درمان ۳۳ تشكل غير دولتى زنان مشغول فعاليت اند. شمار سازمانهاى غير دولتى فعال در زمينه محيط زيست كه از سوى زنان تأسيس شده و توسط آنان اداره مى شوند، به ۳۲ سازمان مى رسد. سازمانهاى غير دولتى زنان كه با هدف توسعه، حرفه آموزى و اشتغال تشكيل شده اند، در حال حاضر ۲۷ سازمان است. از طرفى انجمن هاى مذهبى را هم مى توان يكى از برجسته ترين شاخص هاى تلاش گروهى و داوطلبانه براى دستيابى به اهداف مشترك دانست كه در اين حوزه نيز ۲۴ سازمان غير دولتى تشكيل شده و مشغول فعاليتند. همچنين ۱۵ سازمان در حوزه صندوقهاى اعتبارى خرد به منظور كمك به توانمندسازى زنان سرپرست خانوار، زنان آسيب ديده و در معرض آسيب ايجاد شده كه فعاليتهايى در زمينه اعطاى تسهيلات و وام براى اشتغال، خريد مسكن، تشكيل خانواده كمك هزينه تحصيل دارند.
* * *
آموزش و مهارت آموزى، خدمات رفاهى، تأمين مسكن، خدمات بهداشتى، توليد، ايجاد شغل، حقوق بشر، حمل و نقل و ارتباطات، اطلاع رسانى، تحقيق و آموزش از زمينه هايى اند كه سازمانهاى غير دولتى به فعاليت در آنها مى پردازند.
تصميم به تشكيل يك سازمان غير دولتى فقط بخش كمى از مسيرى است كه به ايجاد يك چنين سازمانى، شروع به كار و ماندگارى آن مى انجامد. مشكلات موجود بر سر راه تأسيس و ادامه فعاليت سازمانهاى غير دولتى طيف گسترده اى از مسائل و موانع اجتماعى، فرهنگى و مالى را شامل مى شود.
مهشيد صنيعى عضو هيأت مديره يك سازمان غير دولتى در حوزه كودكان مى گويد: چون اغلب فعاليت اعضا در سازمانهاى غير دولتى داوطلبانه است، پس اعضا هم مى دانند بدون چشمداشت مالى بايد با اين سازمانها همكارى كنند، اما به هرحال تشكيل چنين سازمانى حتى به صورت غير انتفاعى و داوطلبانه نيز هزينه بر است و اغلب مشكلات سازمانهاى غير دولتى مالى است كه تا حدودى به دريافت حق عضويت از اعضا و جلب كمكهاى مردمى تأمين مى شود.
دكتر اسفنديار همتى مدرس جامعه شناسى دانشگاه معتقد است: «نمى توان از نقش دولتها در تسهيل و تسريع ايجاد سازمانهاى غير دولتى غفلت كرد. هرچند اين نقش نبايد به گونه اى باشد كه موجب وابستگى، خط دهى و جهت گيرى فعاليتهاى سازمانهاى غير دولتى از دولت شود. در واقع بسيارى از سازمانهاى غير دولتى به دليل نگرانى از تأثير كمك هاى دولتى، گروهى و حزبى در جهت دهى فعاليتهاى آنها، حتى على رغم نياز مالى، پشت به اين كمكها مى كنند، اما در هر حال دولت با اعطاى برخى تسهيلات به صورت كلى به مؤسسان سازمانهاى غير دولتى و از ميان برداشتن موانع قانونى و مشكلات پيش روى آنها مى تواند براى تواناسازى و ظرفيت بخشى به سازمانهاى غير دولتى نقش مهم و مؤثرى داشته باشد.» وجود ديدگاههايى كه رويكرد بدبينانه و منفى به سازمانهاى غير دولتى دارند، از جمله موانع مهم تر بر سر راه گسترش سازمانهاى غير دولتى و رشد فعاليتهاى آنها به شمار مى روند.
سهراب رزاقى، استاد دانشگاه در اين باره مى گويد: صاحبان چنين رويكردى تلاش مى كنند چنين وانمود كنند كه مهم ترين تهديد براى جامعه ايرانى سازمانهاى غير دولتى است. اين كه سازمانهاى غير دولتى به مثابه پادوهاى امپرياليسم و استكبار جهانى اند. اين افراد در عين حال اتهاماتى را نيز به سازمانهاى غير دولتى نسبت مى دهند، مانند سكولار بودن، اپوزيسيون نظام و در عين حال اين اتهام كه مثلاً وابسته و جاسوس هستند. اين رويكرد بيانگر اين است كه آگاهى و شناخت آنان از سازمانهاى غير دولتى بسيار محدود و ناقص است. همه ما مى دانيم كه سازمانهاى غير دولتى در ايران از تنوع و گستردگى بسيار برخوردارند و طيف هاى گوناگونى در اين عرصه به فعاليت مشغولند و خدمات گسترده اى در عرصه هاى زيست محيطى، آسيب ديدگان اجتماعى، فقرزدايى و... انجام داده اند. شايد بتوانيم بگوييم مهم ترين ويژگى آنان غير سياسى بودن است. در واقع آنان مى دانند كه جامعه مدنى عرصه قدرت سياسى و پيكار سياسى نيست و در حال تجربه شيوه جديدى از زيستن هستند، اما در هر حال مهم اين است كه سازمانهاى غير دولتى چگونه بتوانند به خود سامان بدهند، چرا كه مداخله گروههاى ديگر در اين عرصه تحت هر عنوانى مى تواند به بى ريختى و از هم گسيختگى آن دامن بزند.»
بديهى است كار داوطلبانه طبيعتى غير حرفه اى دارد. اما در ادامه برنامه ريزى مشخص، بلندمدت و با مديريت پيوسته سازمانهاى غير دولتى مى تواند على رغم وجود ديدگاههاى منفى و بازدارنده به نقش و اهميت سازمانهاى غير دولتى در جامعه عمق و غنا ببخشد.