دكتر مهدى دهقان*
در چند روز آينده بخش قابل توجهى از جوانان كشورمان پس از دريافت كارنامه آزمون سراسرى خود براى انتخاب رشته تحصيلى دانشگاهى اقدام خواهند كرد.
موضوع مهمى كه بايد همه داوطلبان به آن توجه داشته باشند آن است كه هدف اصلى از رفتن به دانشگاه بايد تلاش در راه پيشرفت علم، كسب جديدترين يافته هاى علمى و كمك به رفع نيازهاى تحقيقاتى و تخصصى كشور باشد.
انتخاب رشته تحصيلى بايد به دقت و از روى علاقه و توجه به تواناييها و استعدادهاى افراد باشد. مثلاً ممكن است فردى در يك رشته تحصيلى بتواند ضمن درك موضوعات مربوطه و تسلط بر شاخه هاى مختلف آن به يك متخصص زبده تبديل شود درحالى كه اگر در رشته ديگرى تحصيل كند قابليت ادامه پژوهش تا مراحل عالى را نداشته باشد.
متأسفانه در سالهاى گذشته در غالب دانشگاههاى كشور موارد قابل توجهى ديده شده است كه افرادى به خاطر عدم علاقه به رشته خود و همچنين عدم پيشرفت و يا عدم امكان تغيير رشته، دانشگاه را رها كرده اند و يا به خاطر افت تحصيلى زياد از دانشگاه اخراج شده اند.
داوطلبان بايد بدون تقليد از ديگران و بدون توجه به توقعات اقوام، نسبت به انتخاب رشته اقدام كنند و انگيزه اصلى آنان گام برداشتن در راه تأمين نيازهاى علمى كشور باشد.
يك دسته از رشته هاى علمى كه پيشرفت آنها قطعاً كمك بسيار زيادى به آبادانى كشور خواهد كرد، رشته هاى علوم پايه هستند. كشور ما براى توسعه و رسيدن به مرحله استقلال علمى نيازمند است كه هر سال بخش قابل توجهى از جوانان با هوش و پركار و مبتكر در رشته هايى نظير فيزيك، رياضى، شيمى، زيست شناسى، آمار و علوم رايانه تحصيل كنند.
متأسفانه در سالهاى گذشته از هزار نفر اول هر گروه درصد بسيار كمى در رشته هاى فوق تحصيل  كرده اند. اين در حالى است كه در اين رشته ها ضرورت دارد افرادى تحصيل كنند كه از معلومات قوى، استعداد بالا و علاقه كافى و قدرت ابتكار فراوان برخوردار باشند تا بتوانند در راستاى توسعه مرزهاى دانش در همه رشته ها نقش خود را ايفا كنند.
اگر كشور بخواهد در رشته هاى مهندسى پيشرفت كافى كند بدون شك بايد سطح رياضيات و فيزيك در كشورمان به قدر كافى تقويت گردد.
توسعه صنايع خودروسازى - تقويت صنعت هوا و فضا - پيشرفت در ساخت وسايل پزشكى - تسلط بر علوم دريايى و منابع زيرزمينى - ارتقاى صنايع الكترونيك - بالابردن دقت در تخمين مسائل هواشناسى - توسعه صنايع نظامى - بهبود در كيفيت در ساخت و طراحى سازه هاى مختلف فرودگاهها - نيروگاهها و پالايشگاهها و غيره نياز به متخصصانى دارد كه برعلوم پايه مخصوصاً رياضيات و فيزيك تسلط كافى داشته باشند.
در كشورهاى توسعه يافته جهان در همه تيم هاى تحقيقاتى بخش قابل توجهى از اعضا را متخصصان رياضيات تشكيل مى دهند.
قطعاً براى پيشرفت علوم پزشكى - داروسازى و صنايع پتروشيمى و ارتقاى كشاورزى به فارغ التحصيلان برجسته و با معلومات قوى در رشته هايى نظير شيمى و زيست شناسى نياز داريم. لذا ضرورى است كه داوطلبان با پتانسيل بالا به ويژه در گروه علوم تجربى با انتخاب رشته هاى مذكور زمينه پيشرفت ايران در اين رشته ها را فراهم آورند.
در كشورهاى پيشرفته صنعتى كه از درآمد سرانه بسيار بالايى هم برخوردار هستند، دانشمندان و متخصصان رشته هاى شيمى و زيست شناسى توانسته اند نقش منحصر به فردى را در بهبود اقتصاد كشور داشته باشند. قطعاً هر كشورى با داشتن متخصص و پژوهشگران برجسته در زمينه هاى ژنتيك- بيوتكنولوژى و بيورياضى مى تواند مراحل مهمى از توسعه و رشد را به سرعت طى كند.
نظام اجرايى و برنامه ريزى كشور و مراكز پژوهشى همواره نيازمند افرادى هستند كه با تسلط بر علم آمار و نظريه احتمال و بهينه سازى به تحليل دقيق از نيازها و مشكلات بپردازند. داشتن متخصص برجسته در رشته آمار و استفاده از تجربيات آنان از بسيارى خطاها و هزينه ها جلوگيرى مى كند.
يكى ديگر از رشته هاى علوم پايه كه نقش منحصر به فردى را در پشتيبانى از پژوهشگران و محققان بازى مى كند رشته علوم رايانه است. با توجه به اهميت علم فناورى اطلاعات و نياز به متخصص نرم افزار بخصوص نرم افزارهاى علمى وآموزشى لازم است كه جمعى از جوانان مستعد و تيزهوش كشور براى تحصيل در دانشگاه اين رشته را انتخاب كنند.
در رشته علوم رايانه با توجه به امكان فراگيرى دروسى از علوم رياضى، فارغ التحصيلانى تربيت مى شوند كه با برخوردارى از يك بينش رياضى و تفكر منطقى و تحليلى بتوانند با تسلط بر علومى نظير بانكهاى اطلاعاتى - طراحى الگوريتم ها - شبيه سازى رايانه اى - هوش مصنوعى - زبانهاى برنامه نويسى - محاسبات موازى - علوم ارتباطاتى - نظريه محاسبه - شبكه هاى رايانه اى و غيره به نحو شايسته اى مراكز خدماتى و علمى و تجارى كشور را يارى دهند.
بى شك تقويت دانش علوم پايه در زمين شناسى مى تواند تأثير بسيار درخور توجهى را درارتقاى سطح فعاليتهاى تحقيقاتى و اقتصادى در حوزه هاى مهمى چون نفت، گاز و ديگر معادن و همچنين در رشته ژئوفيزيك و زلزله و مهندسى عمران و غيره داشته باشد.
موضوع مهم ديگرى كه مسؤولان آموزش عالى و دولت بايد به آن توجه كنند حمايت از دانشجويان علوم پايه و متخصصان اين رشته ها به عنوان يك اولويت عمده در همه برنامه ها لحاظ گردد.
مسؤولين به اين نكته توجه داشته باشيد كه در سرمايه گذارى براى علوم پايه نبايد انتظار بازدهى زودهنگام داشته باشيم. كشورهايى كه امروز درصد بسيار بالايى از درآمد جهانى را دارند و توانسته اند مسائل مهمى نظير بيكارى و اشتغال را به نحو شايسته اى حل كنند و درآمد سرانه خود را بهبود دهند و به يك اقتصاد نسبتاً سالم و رفاه خوب برسند، همان كشورهايى هستند كه در چند دهه قبل به علوم پايه به عنوان راه اصلى توسعه مرزهاى دانش نگاه كردند و به تقويت علوم بنيادين پرداختند و بيشترين هزينه را دراين راه پرداخت كردند.
در چندسال گذشته اقداماتى براى تشويق به تحصيل در علوم پايه انجام شده است اما اين فعاليتها كافى نيست و تا حد بسيار مطلوب فاصله دارد . بودجه هاى پژوهشى در زمينه علوم پايه بايد تا حد قابل توجهى افزايش يابد. همچنين نياز جدى به تأسيس چندمركز تحقيقاتى و پارك علمى در علوم پايه كامل احساس مى شود.
ضرورى است وزارت علوم و دانشگاهها به تأسيس پژوهشكده هايى در زمينه هاى مختلف و گرايش هاى اصلى علوم پايه اقدام كنند. همچنين بايد دانشجويان اين رشته ها را از لحاظ مالى نيز تأمين كرد تا بتوانند با آرامش كامل به تحقيق و تحصيل بپردازند. خوب است با اعطاى بورسهاى تحصيلى مناسب زمينه تربيت متخصص در همه شاخه هاى مختلف رشته هاى علوم پايه را فراهم كرد. مثلاً هم اكنون در بعضى زمينه هاى علم آمار و رياضيات ، متخصص در كشور نداريم. لذا لازم است كه از تجربه كشورهاى موفق در اين شاخه ها استفاده كنيم. اعزام دانشجو به خارج از كشور در رشته هاى علوم پايه در مقطع دكترى را نبايد قطع كرد.
تأسيس دوره هاى دكترى پيوسته در رشته هايى نظير بيوتكنولوژى و فيزيك و رياضى اقدام خوبى بوده است اما براى اينكه اين دوره ها به اهداف خود برسند حمايت هاى جدى مالى و معنوى و تجهيزات زيادى را نياز دارند كه تاكنون بسيار كمتر از حد موردنياز بوده به طورى كه اجراى اين دوره ها را با مشكلات زيادى مواجه ساخته است. بايد ضمن تقويت اين دوره  ها ، در رشته هايى نظير آمار - شيمى - زيست شناسى و علوم رايانه هم براى تأسيس دوره دكترى پيوسته با همكارى انجمن هاى علمى مربوطه اقدام شود.
سازمان مديريت و برنامه ريزى كشور، سازمان جوانان كشور، مطبوعات و سازمان صدا وسيماى جمهورى ا سلامى ايران بايد با معرفى و تبيين اين رشته ها و اجراى برنامه هاى لازم دراين مسير حداكثر تلاش خود را به كار ببندد و به موضوع تقويت علوم پايه كشور و تشويق جوانان مبتكر به تحصيل دراين رشته ها بپردازند.
تأسيس مراكز آموزشى و تحقيقاتى لازم دررشته هاى علوم پايه بايد به صورت يك امر ملى مطرح شود و همه براى تحقق آن تلاش كنند. هم جوانان ايرانى از استعداد بسيار بالا و باهوش كافى براى رساندن كشور به استقلال علمى برخوردار هستند و هم علوم پايه طبيعتاً رشته هاى جذابى هستند كه اگر بطور صحيح توسط دبيران مدارس و خانواده ها معرفى گردند، مخاطبان مستعد خود را پيدا خواهند كرد.
متأسفانه گاهى معرفى غلط اين رشته ها يا جاذبه هاى مادى بعضى رشته ها و يا اينكه تبليغات دوستان، اقوام و يا تقليد از ديگران شرايطى را فراهم آورده است كه درصد بسيار كمى از داوطلبان رتبه ممتاز كنكور سراسرى رشته هاى علوم پايه را انتخاب كنند. عدم استقبال كافى دانش آموزان برجسته و تيزهوش از انتخاب رشته هاى علوم پايه ضربه هاى جبران ناپذيرى را به كشور وارد ساخته و خواهد ساخت. اين واقعيت تلخى است كه مى تواند زمينه پيشرفت علمى كشور و توسعه ايران را با كندى و با راندمان كم مواجه سازد. (مثلاً جداول شماره ۱ و ۲ را ملاحظه كنيد)
بى شك درصد قابل توجهى از فارغ التحصيلان رشته هاى علوم پايه بويژه در مقطع كارشناسى جذب آموزش و پرورش براى تدريس در دبيرستانها و هنرستانها و آموزشكده ها خواهند شد و از طريق تربيت دانش آموزان نقش مهمى را در جهت دهى مسير تكامل علمى كشور خواهند داشت. قطعاً بهبود وضعيت معيشتى و رفاهى معلمان و مجهزكردن مدارس به امكانات پژوهشى و كمك آموزشى مدرن مى تواند در استقبال از رشته هاى علوم پايه مؤثر باشد.
*عضو هيأت علمى دانشكده رياضى و علوم كامپيوتر دانشگاه صنعتى اميركبير

فريال طهماسبى

وسواس به عنوان يك اختلال اضطرابى، علائم و منشأ آن محور نخستين بخش از گفت وگو بود كه روز گذشته منتشر شد. در اين بخش اشاره شد كه ۹۹درصد زنان وسواسى متأهل قبلاً وسواسى بوده اند و در شرايط مختلف همانند زايمان نشانه هاى آن آشكار شده است.
دكتر اسلامى نسب در واپسين بخش اين گفت وگو به برخى آثار و عوارض وسواس اشاره مى كند كه درپى مى آيد.
* نوع رفتار همسران افراد وسواسى چقدر در بروز يا تشديد وسواس مؤثر است؟
- اصولاً نوع رفتار اعضاى خانواده بخصوص همسر مى تواند در وسواس اين افراد مؤثر باشد. هر گونه حمايتى از اعضاى خانواده از فرد وسواسى صورت مى گيرد، به جرأت مى توانم بگويم كه خيانت در حق او است.
بايد رفتارها دو گانه باشد يعنى در عين اينكه او را دوست دارند و از محبت به او دريغ نمى كنند از طرفى هم بايد فشار در جهت قطع اعمال وسواسى او صورت گيرد.
* آيا وسواس توليد بيمارى جسمى مى كند يا اينكه بيمارى هاى جسمى توليد وسواس مى كنند؟
- به طور مستقيم نمى توان بيمارى هاى جسمى ناشى از وسواس در يك فرد را با وسواس ناشى از بيمارى هاى جسمى در او به طور علمى به يكديگر نسبت داد كه يكى علت ديگرى باشند.
اما فرد مبتلا به اختلال وسواس، زمينه ابتلا به بيمارى هاى جسمى را پيدا مى كند و فرد مبتلا به اختلالات جسمى هم زمينه تشديد وسواس را. به عبارت ديگر، فردى كه مبتلا به وسواس است، به دليل اعمال اجبارى مكرر، ممكن است به مشكلات پوستى يا به دليل اشتغال ذهنى شديد و عدم استفاده از موادغذايى مناسب، منجر به اختلالات گوارشى و به همين نسبت منجر به اشكالات ديگر در سيستم هاى ديگر از بدن شود.
بر عكس بعضى از اختلالات جسمى نيز مى تواند زمينه ساز بروز تشديد وسواس گردد. مثلاً در افرادى كه دچار اختلالاتى در سيستم دفع خود هستند فرد مبتلا به اختلال وسواس پاكى، وسواس شديدترى پيدا كند.
* نظريه يا تئورى اصلى كه در درمان وسواس بر آن اساس بنا نهاده شده است، چيست؟
- تا سال ،۱۹۶۰ در آمريكا و اروپا نظريه اى كه درمان پذير بودن وسواس را تأييد كند، وجود نداشت و درمان ها به همان روش دارويى صورت مى گرفتند.
در سال ۱۹۶۶ دانشمندى به نام «مه-ير» گزارش داد كه وسواس را با روش رفتارى، درمان كرده است. از آن پس دانشمندان ديگرى تحقيق كردند و نهايت همه اين تحقيقات باعث شد كه روش و نظريه اصلى درمان وسواس شكل بگيرد. يعنى در حقيقت در سال ۱۹۷۱ تقريباً ۳۳ سال پيش دانشمندان روشى وضع كردند كه هسته اصلى آن رويارويى با موقعيت هاى ترسناك بود.
در نهايت اين رويكردهاى مختلف در درمان وسواس در يك برنامه كاملاً مؤثر درمان رفتارى ادغام شدند كه در آن از اصول رويارويى يعنى exposure همراه با جلوگيرى از پاسخ يعنى prevention استفاده مى شود. بنابراين، نظريه اصلى درمان وسواس، نظريه مواجهه است (مواجهه با آن چه هست).
لذا فرد وسواسى در پيشگيرى از پاسخ ، عملى را كه به اضطراب پاسخ مى دهد(مثل شست وشو يا هر عمل ديگرى را) قطع مى كند و فكرى كه ايجاد مى شود را با روش شناخت درمانى حذف مى كند.
البته در موارد خاصى كه اضطراب خيلى زياد است تركيب دارو درمانى و شناخت درمانى مى تواند مفيد باشد، اما به عقيده من، روش منحصر به فرد در درمان وسواس، همان روش شناخت درمانى است. اگر چه بيمار مجبور است اضطراب زيادى را تحمل كند، اما زودتر به سلامت نايل مى شود.
* پايان وسواس درمان نشده چيست؟
- اگر وسواس درمان نشود ممكن است به توهم منجر شود. اگر وسواس توأم با اختلالات روان پريشانه باشد، به جنون نيز منجر مى شود. پايان وسواس كوچك شدن زندان كوچك فرد وسواسى است. به اندازه اى كه فرد در سلول انفرادى خود، جايى براى ايستادن نيز ندارد. پس پايان وسواس، شك به خود، خود تخريبى، دورى از اجتماع، انزواى كامل، نهايت اضطراب، اشتغال كامل به عمل اجبارى و يا هر چيز ديگرى كه وسواس برايش ايجاد مى كند و در نهايت مى توانم به جرأت بگويم كه پايان وسواس يك جهنم خود ساخته است.
* اختلال وسواسى در كودكان چگونه است؟ به عبارتى چگونه مى توان وسواس را در كودكان تشخيص داد؟
- نشانه هاى وسواسى در كودكان و نوجوانان به طرق مختلف بروز مى كند. از معمول ترين نشانه ها كه تقريباً در ۴۰ درصد موارد ديده مى شود، افكار وسواسى، هراس از كثيفى و عفونت ها و نيز اعمال وسواسى است كه با شست وشوى فراوان و نا متناسب همراه است. شايع ترين علائم وسواسى در كودكان و نوجوانان در هر دو حوزه افكار و اعمال وسواسى گسترده است. به عنوان نمونه در مورد افكار وسواسى، مى توان از كثيفى، آلودگى، وقوع اتفاقى وحشتناك، بيمارى، مرگ، ترس از صدمه رساندن به خود و ديگران نام برد و از نمونه اعمال وسواسى اين گروه سنى مى توان عادت هاى شست وشو و وارسى كردن متعدد تكرار عادت ها، مرتب كردن و شمارش را نام برد.
* در مورد كودكانى كه به مدرسه مى روند، اين وسواس چه ابعادى پيدا مى كند؟
- ببينيد! آمادگى، پيش دبستانى، مدرسه، همگى مثل عوامل قبلى كه ذكر كردم عوامل آشكارساز وسواس هستند. چون كودك به طور ذاتى، ترس از جدايى دارد و قبل از مدرسه، دوره اى است كه كودك وابستگى زياد به مادر و اصولاً خانواده اش هم دارد، در نتيجه وسواسى كه زمينه اش در او بوده، با وارد شدن به محيط جديد و جدايى از خانواده و به تبع استرس هاى محيطى جديد وسواسش آشكار مى شود.
* در خانواده هايى كه والدين، ناخودآگاه به روش هايى، اعتماد به نفس فرزندان را كاهش مى دهند، آيا مى توان وسواس را در آينده اين فرزندان پيش بينى كرد؟
- دقيقاً. اعتماد به نفس پايين از عوامل زمينه ساز براى بسيارى از اختلالات است. از جمله اختلال وسواس- اجبار. اگر چنين فرزندانى ديگر زمينه هاى وسواس را نيز داشته باشند، قطعاً در آينده اى نه چندان دور، رفتارهاى وسواسى خود را نشان خواهند داد.
اصولاً نوع و شكل تربيت در وسواس بسيار مؤثر است. هر چقدر تربيت سخت گيرانه باشد، نوع وسواس شديدتر خواهد بود.
به نظر من، اولين عامل كه به عنوان زنگ خطر مى تواند براى كودكان در خانواده تلقى شود، اضطراب كودك است. كودك در خانواده بايد به نحو مطلوب و درستى ياد بگيرد تا به فشار و اضطرابى كه در درونش است پاسخ دهد. بچه اى كه ناخن مى خورد و پوست لب هاى خود را مرتب مى كند، همه علائم هشداردهنده اى است كه اين حالات با رشد فرد، شكل عوض كرده و تشديد مى شود.
همه ما فشارها و استرس هاى زيادى در زندگى تحمل مى كنيم و حالا براى يك بچه رفتن به مدرسه مى تواندفشار بزرگى تلقى شود. در واقع ترس از جدايى، زمينه هاى ديگرى غير از ناخن جويدن پيدا مى كند و وسواس به شكل شديدترى ظاهر مى شود. به عبارتى ناخن جويدن، لباس كوچكى براى پاسخ به اين اضطراب است، بايد براى برطرف كردن اين اضطراب ردا و قباى بزرگترى كه همان عمل وسواسى است تهيه شود.
* آيا روش هاى درمان وسواس در كودكان و بزرگسالان تفاوت اساسى دارد؟
- يك تفاوت اساسى درمان وسواس در كودكان و بزرگسالان اين است كه اگر كودكان زير دوازده سال باشند، روشهاى درمانى در آنها تأثيركمى مى گذارد، زيرا كودكان زمينه و آمادگى ذهنى براى پذيرش روان درمانى را ندارند و به همين دليل براى آن ها بيشتر از روش هاى گروهى مثل بازى درمانى و روش هاى آموزشى استفاده مى شود.
با روش هاى روان درمانى گروهى، با مشاركت خانواده، يعنى خانواده فرد و فرد مبتلا، در يك گروه قرار مى گيرند و در صورت امكان در آن گروه يكى دو نفر از بچه هاى وسواسى را نيز مى توان جاى داد. بنابراين چون بينش در كودك پايين است، تركيب روان درمانى با هر تكنيك و نظريه اى، چه در جلسات خانوادگى، چه در جلسات گروه درمانى سازگار است.
بنابراين هر چه سن پايين تر باشد، به دليل اينكه فرد بينش لازم براى درمان را ندارد و نمى تواند به راحتى مشكل را بپذيرد، از تكنيك هاى ساده تر استفاده مى شود. يكى از روش هاى ساده اى كه در درمان وسواس كودكان بسيار مفيد است، تكيه بر الگوهاى آنان در خانواده است. تقريباً در اكثر موارد وقتى كودكى مبتلا به وسواس است، يك يا هر دو والدين يا مشكل در شخصيت وسواسى و اختلال وسواس دارند يا درگيرى هايى دارند كه منجر به آشكار شدن وسواس در كودكان مى شود چرا كه هسته اصلى وسواس در بعضى خانواده ها  توسط تعارض بين زن و شوهر و فشارهاى خاص و ترس هايى كه براى بچه ايجاد مى كند شكل مى گيرد. وقتى پدر و مادر آموزش داده مى شوند، تأثير زيادى در درمان وسواس بچه ها دارند. يعنى به طور غيرمستقيم درمان صورت مى گيرد.
بنابراين درمان وسواس كودكان به دليل سن كم كاربرد دارويى كم دارد. زيرا دارو روى بچه ها اثرات زيان آورترى دارد، ولى اگر اضطراب خيلى شديد باشد و هم چنين اگر افسردگى تشخيص داده شده باشد، ممكن است دارويى براى افسردگى تجويز شود.
* آقاى دكتر! به نظر شما، وسواس تا چه حد در جامعه ايران عموميت دارد؟
- به عقيده من، وسواس يك اختلال شايع است. در برخى منابع ۳ درصد جمعيت را مبتلا به وسواس ذكر كرده اند ولى من شخصاً فكر مى كنم حداقل ۱۰ درصد جامعه ايران مبتلا به وسواس هستند.
به دليل اينكه ملت ما استرس هاى بزرگى را تجربه كرده است. اكثريت مردم ما، مردم نا ايمن به آينده و مضطرب و نااميد به نتايج زندگى هستند. به همين دليل هم هست كه افرادى كه توانش را دارند براى كسب احساس ايمنى از ايران خارج مى شوند و در فضاى كشورهايى قرار مى گيرند كه از سطح اجتماعى بالاترى برخوردار بوده و احساس ايمنى بيشترى به فرد مى دهند. به نظر مى رسد احساس ايمنى اساسى نياز پايه است و بايد مورد توجه سياست گذاران كشور قرار گيرد. انقلاب، جنگ و چالش هاى مداوم گرانى، رشوه، سوءمديريت و نظاير آن، ميزان اميد به زندگى را كاهش و زمينه كسالت هاى مختلفى از جمله وسواس را فراهم مى كند و آنگاه عموميت مى يابد.