سيزدهم تيرماه، سالروز درگذشت بزرگمردى بود كه زبان و ادب فارسى، از ديرباز تا هميشه، وامدار اوست: دكتر محمد معين.
معين، روز دوشنبه، نهم ارديبهشت ۱۲۹۷ ه.ش در رشت چشم به جهان گشود. در ۶سالگى مادر و پنج روز بعد نيز پدرش را، شيخ ابوالقاسم كه از طلاب علوم دينى بود از دست داد؛ از اين رو، تربيت او را جد پدرى اش، شيخ محمدتقى معين العلما كه از روحانى هاى بزرگ و نظام بود، بر عهده گرفت. دكتر معين، تحصيل خود را از مكتب خانه شروع كرد و پس از تغيير شيوه مكتب خانه اى به مدرسه، سال ششم ابتدايى را در رشت و دوره اول متوسطه را در همان شهر در سال۱۳۰۷ طى كرد و چون كلاس پنجم متوسطه در رشت داير نشده بود، از طريق اداره معارف گيلان، به همراه چند نفر ديگر انتخاب و با پرداخت مقررى ماهانه به آنها، به تهران اعزام شد. بدين ترتيب، معين، دوره دوم متوسطه را در رشته ادبى، در دبيرستان دارالفنون تهران در سال۱۳۱۰ به پايان برد. وى سپس در رشته ادبيات و فلسفه دارالمعلمين عالى مشغول به تحصيل شد و در سال،۱۳۱۳ ليسانس خود را با نوشتن رساله اى به زبان فرانسه درباره «لوكنت دوليل» Lokont dolil شاعر فرانسوى قرن نوزدهم و بنيانگذار مكتب ادبى «پارناس» اخذ كرد.
استاد، دوره شش ماهه دانشكده افسرى احتياط رادر ۶ماه اول سال ۱۳۱۴ گذراند و در مهرماه همان سال، به عنوان دبير در اهواز مشغول به خدمت و بر اثر لياقت، پس از سه ماه به رياست دانشسراى شبانه روزى عالى منصوب شد و ضمن عضويت تحقيق اوقاف استان ششم، به رياست پيشاهنگى و تربيت بدنى اين استان نيز برگزيده شد. وى در همين مدت، به صورت مكاتبه اى، به فراگيرى روانشناسى عملى (خط شناسى، قيافه شناسى، مغزشناسى) از آموزشگاه روانشناسى بروكسل بلژيك پرداخت. او با تسلطى كه به زبان عربى داشت، كتاب «علم النفس و آثاره فى التربيه و التعليم» تأليف استادان مصرى، «على الجارم» و «مصطفى امين» را در ۱۳۱۶ در اهواز چاپ كرد. دكتر معين، در سال۱۳۱۸ به تهران منتقل شدو ضمن تصدى معاونت اداره دانشسراهاى مقدماتى و تدريس در دانشسراى عالى، تحصيل در دوره دكترى زبان و ادبيات فارسى را - كه اساسنامه آن در ۱۳۱۶ به تصويب شوراى دانشگاه رسيده بود - آغاز كرد و سرانجام، روز سه شنبه، هفدهم شهريور ،۱۳۲۱ با گذراندن رساله اى با عنوان «مزديسنا و تأثير آن در ادبيات فارسى» به عنوان اولين دكتراى زبان و ادبيات فارسى، فارغ التحصيل شد. جلسه دفاعيه دكتر معين با حضور دكتر على اكبر سياسى، وزير فرهنگ وقت، استاد پورداوود، استاد راهنماى رساله، ملك الشعراى بهار و جمعى از استادان دانشگاه و دانشجويان و با قرائت نظر كتبى استادان بديع الزمان فروزان فر و فاضل تونى كه به دليل مسافرت حضور نداشتند، برگزار شد و رساله دكتر معين با درجه «بسيار خوب» پذيرفته و تصويب شد. پس از اين، دكتر محمد معين به عنوان دانشيار و سپس در سمت استاد كرسى «تحقيق در متون ادبى» در دانشكده ادبيات و دانشسراى عالى به تدريس پرداخت. دكتر معين، در همين سال ازدواج كرد كه حاصل آن چهار فرزند بود. استاد، علاوه بر شركت در كنگره انجمن ها و مجالس علمى داخلى، با آشنايى هايى كه به زبانهاى انگليسى ، فرانسه، عربى و برخى از زبانهاى ايران باستان داشت، براى شركت و سخنرانى در محافل علمى، مطالعه و تحقيق، به كشورهاى خارجى، از جمله آمريكا، آلمان، فرانسه، انگلستان، بلژيك، هلند، سوئيس، سوئد، ايتاليا، فنلاند، شوروى، تركيه، هند و پاكستان دعوت و يا از طرف دولت، اعزام شد.
دكتر معين، پس از مصوبه مجلس ملى در سال۱۳۲۴ مبنى بر اختصاص بودجه اى براى چاپ و نشر لغتنامه و نيز همكارى عده اى از استادان دانشگاه و دانش پژوهان با علامه دهخدا در تكميل لغتنامه، در همين سال با معرفى وزارت فرهنگ به همكارى با دهخدا (ت ۱۲۵۶؛ف ۱۳۳۴ ه.ش) پرداخت.
دهخدا در بستر بيمارى ، در وصيتى كه بر روى تكه كاغذى كوچك نوشت و اكنون جزو اسناد تاريخى مجلس شوراى اسلامى است، تكميل و چاپ لغتنامه را به دكتر محمد معين كه با علاقه و تلاش خود توانسته بود اعتماد و اطمينان دهخداى سختگير را به خود جلب كند، واگذار كرد و دكتر معين ۷۰۰ صفحه از اين اثر را شخصاً تأليف و ۹هزار صفحه از مطالب تأليف شده از سوى ديگر مؤلفان را بازبينى و تصحيح كرد با تصدى رياست لغتنامه، كه از سال۱۳۳۷ به صورت سازمان مستقل به دانشكده ادبيات دانشگاه تهران منتقل شده بود، به سرپرستى و هدايت كار پرداخت.
على اسفنديارى ، متخلص به نيما (ت۱۲۷۶؛ ف ۱۳۳۸ ه.ش) نيز بدون اينكه معين را ديده باشد، وى را در وصيت خود «مثل صحيح علم و دانش» خطاب و او را قيم فرزندان طبع خود كرد و اين چنين بود كه معين، با همه مسؤوليت ها و مشغله هايش، در سال بعد، «افسانه و رباعيات» و «ماخ اولا»ى نيما را با همكارى آل احمد و دكتر جنتى عطايى، طبق وصيت نيما، به چاپ رساند، اما ادامه راه و بيمارى و مرگ؟!
علاوه بر اين، دكتر معين اكنون ۲۳كتاب در حوزه تصنيف و تأليف، ۵كتاب در حوزه تصحيح، ۴ كتاب در حوزه ترجمه و حدود يكصد مقاله در زمينه هاى ادبيات و زبان، تاريخ و فرهنگ، كتاب شناسى فلسفه و مذاهب و رجال را در كارنامه خود دارد.
گفتنى است كه يكى از اين كتاب ها، «برهان قاطع» اثر «محمدحسين بن خلف تبريزى» است كه معين در تصحيح و تحشيه آن (از ذكر وجه اشتقاق و تركيبات لغات تا شرح لغات و اعلام و آوردن شواهد و افزودن لغات و اعلام و تصوير و نقشه و جدول و...) از هفت نسخه خطى و چاپى اين اثر و بيش از ۳۴۳ مأخذ فارسى و عربى استفاده كرده است.
يكى ديگر از اين آثار، حاصل عمرش، فرهنگ فارسى است. ريشه انديشه تأليف چنين فرهنگى در وجود دكتر محمد معين را بايد درعلاقه، تحصيلات، همكارى با لغت نامه، پژوهش ها و احساس وظيفه اش در قبال فرهنگ و جامعه جست.
به هرحال، اين انديشه كه با جمع آورى يك ميليون و پانصدهزار فيش از متون و مكالمات فارسى، شكلى عملى به خود گرفته بود، به ديدار با فرهنگ نويسان خارجى، مطالعه و يادداشت بردارى درمراكز مطالعاتى كشورهاى مختلف، تشكيل «سازمان فرهنگ فارسى» و جذب بيش از ۴۰۰دانشجو و ۴۰مؤسسه همكار انجاميد. قرارداد اين فرهنگ، با پيش بينى يك جلد ۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ صفحه اى شامل لغات، اعلام و نقشه ها و تصاوير رنگى در پانزدهم شهريور ۱۳۳۷ با ناشر امضاشد و كار با استاد معين داراى پشتكار، علاقه، وسواس علمى و سخت گير و بندرت تند وسعت يافت وبيش از آن چه تصور مى شد، زمان برد. در حساسيت و وسواس علمى استاد همين ها بس كه ناشر حتى مجبور به ارسال نمونه صفحات سه چهار بار غلط گيرى و تصحيح شده، به كشور محل مسافرت وى مى شد تا معين، تصحيح نهايى را هم شخصاً انجام دهد و نيز اين كه مديران دو چاپ خانه متصدى چاپ فرهنگ معين، كه از سخت گيرى ها و تصحيح هاى چندباره استاد - آن هم با امكانات چاپ و نشر آن روزگار - به ستوه آمده بودند، بارها قصد تعطيلى كار را كردند كه با پادرميانى ناشر، عبدالرحيم جعفرى، مدير انتشارات اميركبير، موضوع خاتمه يافت، اما بايد اين وقايع را از زاويه مشقت هايى كه معين متحمل مى شد نيز نگريست. به اين مشقت ها بيفزاييد كه معين، معين معلم وارسته و موقر و متواضع، كارگر چاپ خانه  را، كه از سخت گيرى هاى او به تنگ آمده و معترض بود، براى استراحت و دلگرمى به ادامه كار، به خانه مى برد و با او ناهار مى خورد.
كار، وسعت يافت. جلد اول در تابستان ۱۳۴۲ و جلد دوم و سوم و پنجم (جلد اول اعلام) با اندك تفاوت زمانى، در ۱۳۴۵ انتشار يافت.
دراين هنگام، معين ازطرف دولت براى برگزارى كنفرانس هايى براى شناساندن ايران به دانشمندانى كه درتركيه جمع شده بودند، به همراه دو نفر از همكاران خود به آن كشور سفر كرده بود و پس از ده روز، كار مداوم، كه حتى فرصت استراحت چندساعته در شبانه روز را از او گرفته بود، هشتم آذرماه ۱۳۴۵ به تهران بازگشت و بدون استراحت، رهسپار دانشگاه شد. روز نهم آذر، درحالى كه مى خواست موافقت خود را با تقاضاى يكى از دانشجويان دوره دكترا اعلام كند، دچار سكته مغزى شد و به بيمارستان آريا انتقال يافت. دكتر معين تا چند روز قادر به صحبت بود. پس از آن، بيهوش شد و با تمام سعى و تلاشى كه پزشكان ايرانى به كار بستند، نتيجه اى عايد نشد. بنابراين، دو پرفسور و جراح مغز از شوروى و پنج تن ديگر از انگلستان براى درمان استاد به ايران آمدند كه بازهم نتيجه اى دربرنداشت. درچهاردهم مرداد ،۱۳۴۶ دكتر معين را با همان حالت بيهوشى به بيمارستان نوتردام شهر مونترال كانادا اعزام كردند. در مدت سه ماه كه استاد درآنجا بسترى بود، سه بار عمل جراحى روى مغز وى انجام شد، اما باز هم تقدير اين طور رقم زده بود كه اين معالجات بى نتيجه بماند. در پانزدهم آبان ،۱۳۴۶ استاد از كانادا به ايران برگردانده و در اتاق ۳۱۴ بيمارستان فيروزگر تهران بسترى شد.
و اما نشر فرهنگ معين، درطول بيمارى دكتر محمد معين. در ابتداى بيمارى استاد، حروفچينى و چاپ جلد چهارم به صفحه ۵۱۶۸ رسيده بود و بقيه فيش هاى اين جلد نيز آماده بود و فقط نياز به بررسى نهايى داشت، اما فيش هاى جلد ششم (جلد دوم اعلام) آماده نبود. دكتر سيدجعفر شهيدى، معاون سازمان لغت نامه و همكار دكتر معين در فرهنگ فارسى، با تقاضاى برادر دكتر معين، مهندس على معين و همسر آن استاد براى تكميل فرهنگ موافقت كرد و با تمام مشغله ها و تألمات روحى اى كه به سبب بيمارى معين بر او عارض شده بود، اين راه خطير را ادامه داد و بدين ترتيب، پس از سه سال تلاش دكتر شهيدى، يعنى در سال ،۱۳۴۷ جلد چهارم فرهنگ انتشار يافت و جلد ششم آن نيز در سال ۱۳۵۲ به چاپ رسيد. اين گونه ناشر فرهنگ فارسى معين از زمان انعقاد تا چاپ كامل، شانزده سال به طول انجاميد.
استاد معين همچنان درحالت بيهوشى و اغما بود. چهارسال و هفت ماه تلاش براى مرگ و زندگى! بدون ادراك، ساكت و بى تحرك، با جسمى سرد و چشمانى حيران و دوخته به نقطه اى؛ چشمانى كه تا ديروز، عاشقانه دور سطور مى گشت و سرانجام، استاد درحالى كه وزنش به حدود ۱۷ كيلو رسيده بود، ساعت ۱۱ روز يكشنبه سيزدهم تيرماه ۱۳۵۰ در بيمارستان فيروزگر با خاك و خاكيان وداع كرد. جسد آن استاد بزرگ ازطريق فرودگاه مهرآباد ازتهران به رشت انتقال يافت و روز چهاردهم تيرماه در مقبره خانوادگى، در آستانه اشرفيه به خاك سپرده شد. روحش قرين رحمت واسعه الهى باد:
از شمار دو چشم يك تن كم
وز شمار خرد، هزاران بيش

منابع:
۱. كارنامه دكتر معين، عبدالله نصرى، انتشارات اميركبير، چاپ دوم، تهران ۱۳۷۵
۲. در جست و جوى صبح، خاطرات عبدالرحيم جعفرى، بنيانگذار مؤسسه انتشارات اميركبير، عبدالرحيم جعفرى، انتشارات روزبهانى، چاپ اول، تهران ،۱۳۸۳ ج،۱ صص ۵۷۰-۵۴۷
۳. مجله رشد آموزش ادب فارسى، سال ششم، شماره،۲۴ بهار ،۱۳۷۰ گفت وگو با خانم دكتر مهين دخت معين، ص۴

ناصر همرنگ از جمله نويسندگان ايرانى است كه در فراتر از مرزهاى ايران معروف تر و نامدارتر از داخل ايران است. كتاب حاضر شامل يادداشت هاى سفر وى به جمهورى آذربايجان است. توصيفاتى كه ناصر همرنگ از اماكنى كه ديده است، ارائه مى كند، چندان دقيق و كامل است كه خواننده با مطالعه آنها خود را در فضاى آذربايجان مى بيند. يكى از ويژگى هاى كار همرنگ آن است كه تنها به ذكر توصيف اماكن نپرداخته و اوضاع اجتماعى و سياسى نيز از نظر او دور نمانده است و به واقع دغدغه او چيزى فراتر از اين مسائل بوده است.
او خود در كتابش مى گويد: «... اين را آوردم تا گفته باشم پشت سر اين نامه ناچيز چه چيزهايى است. و در پس اين آه و ناله چه سوداهايى، كه يعنى مثلاً بادكوبه و چيزهاى ديگر. و راستش را بخواهيد در همه مدتى كه من در سفر و حضر مشغول رشته كردن پنبه اين وجيزه بودم، اين «چيزهاى ديگر» بود كه بيشتر توجه مرا به خود جلب كرده بود تا آن بادكوبه... از دست ما كه جز اين كارى ساخته نيست. حالا نمى دانم تا چه حد توانسته ام به پرسش هاى دغدغه آميز خودم توى اين مطالب جواب داده باشم. اين شايد يك اميد واهى بيش نيست. با اين حال اگر توانسته باشم به اندازه يك وجب گامى در راه اداى دينم به آنچه كه در اين دوره خطير، ايران و ايرانى از همه ما توقع دارد، برداشته باشم، كلاه گوشه دهقانى ام به هفت آسمان مى رسد و همين براى من كافى است.كتاب از بادكوبه و چيزهاى ديگر در انتشارات جمعيت ميهن با بهاى ۱۵۰۰ تومان به چاپ رسيده و روانه بازار كتاب شده است.

پرويز محبى مهندس شيمى و تاريخ نگار است كه تحصيلات خود را در زمينه تاريخ تكنولوژى تكميل كرده است. كتاب حاضر كه نوشته اين محقق ايرانى در «انجمن ايرانشناسى فرانسه» است، مقدمه اى بر تاريخ تكنولوژى و كاربرد مواد در ايران از قرن اول تا سيزدهم هجرى است. مباحث او در اين كتاب هر چند موجز به نظر مى رسند اما پاسخ به پرسش هايى درباره علل اجتماعى وتاريخى عدم نيل تكنولوژى مكانيكى در ايران به سطح توسعه ساير مناطق را دربرمى گيرد. فصل نخست اين كتاب به چرخ و كاربردهاى مختلف آن مى پردازد، فصل دوم به ماشين ها، همچون ادوات بالا كشيدن آب، آسيابها و... اشاره دارد، و فصلى نيز به ساعت مكانيكى اختصاص دارد. محبى نخستين كسى است كه از تأليف حافظ اصفهانى (قرن پانزدهم ميلادى) به نحو مطلوب بهره برده است. حافظ اصفهانى كسى است كه پس از فراگيرى جزئيات ساعت مكانيكى، اختراع اروپائيان، آن را مجدداً ابداع كرد وبه سيزده اختراع ديگر نيز دست زد كه معرف اوج خلاقيت مكانيكى ايرانى است. متأسفانه اختراعات حافظ اصفهانى پس از او به كار گرفته نشد ومحبى در كتاب خود مى كوشد، در چارچوبى با درونمايه اجتماعى - تاريخى توضيح دهد چرا چنين شد.كتاب فنون و منابع در ايران را آرام قريب ترجمه كرده و نشر اختران نيز به چاپ و انتشار آن همت گمارده است. اين كتاب با بهاى ۴۵۰۰تومان در اختيار علاقه مندان است.

دولت اصلاحات پس از هشت سال كار وتلاش به كار خود پايان داد.
در اين ميان آنچه بايد به آن توجه داشت ، چگونگى عملكرد اين دولت است و اينكه وزارتخانه هاى دولت آقاى خاتمى كار را چگونه و با چه طرح هاى انجام شده و يا در دست انجامى به دولت آقاى احمدى نژاد مى سپارند.
مؤسسه فرهنگى - مطبوعاتى ايران با توجه به اين مهم اقدام به چاپ و انتشار سرى كتاب هايى تحت عنوان «كتاب دولت» زده است كه پيش از اين در اين صفحه دو جلد از اين سرى كتاب ها با نام هاى صنعت و معدن به سوى رشد شتابان و گسترش زيرساخت هاى راه و ترابرى كه اختصاص به وزارتخانه هاى صنايع و معادن و راه و ترابرى داشتند، معرفى شده بود.هفته پيش هفت جلد ديگر از اين مجموعه به چاپ رسيد كه به اختصار خلاصه اى از دو كتاب را پيش رويتان قرار مى دهيم.
كشاورزى تحقق آرزوها
«كشاورزى» در ايران با ۳۷ ميليون هكتار اراضى مستعد كشاورزى، يكى از بخش هاى بزرگ توليدى را به خود اختصاص داده است كه به دليل برخوردارى از شرايط استراتژيك و دارا بودن مزيت نسبى در توسعه اقتصادى و اجتماعى كشور، يكى از بسترهاى مناسب جهت توسعه پايدار اقتصادى در كشور نيز تلقى مى شود.
كشاورزى با وجود مشكلات بسيار در اقتصاد كلان كشور همواره از رشد مستمر و مثبتى برخوردار بوده است. اين بخش در دولت آقاى خاتمى دستخوش تحولات بزرگى در طول ۲۵ سال اخير شد. يكى از اين تحولات ادغام وزارتخانه هاى كشاورزى وجهاد سازندگى در يكديگر بود. در ادغام دو وزارتخانه ياد شده ۳ عامل ضرورت اين پيوستگى را تشديد مى كرد. وزارتخانه هاى كشاورزى و جهاد سازندگى پيش از ادغام هر يك بخشى از امور مربوط به كشاورزى را برعهده داشتند كه اين مسأله در سطوح اجرايى مشكلاتى را براى بهره بردارى كشاورزى به وجود مى آورد. به عنوان نمونه هر يك از وزارتخانه هاى ياد شده براى پيشبرد امور خود مجبور به ايجاد تشكيلاتى مجزا بودند، در حالى كه بسيارى از فعاليت هاى آنان مشترك بود، اين مسأله عملاً موجب اتلاف منابع انسانى و در پى آن مالى مى شد. بايد متذكر شد بررسى عملكرد دستگاه هاى مسؤول بخش در نزديك به دو دهه اخير و تا پيش از ادغام نشان مى دهد، تفكيك وظايف در دو وزارتخانه عملاً منجر به رشد مورد نظر نشد و مقايسه اهداف برنامه اول و دوم و ميزان تحقق آنها مؤيد اين مطلب است.
در بهره بردارى از منابع آب زيرزمينى نيز به دليل ناهماهنگى بين مديريت تأمين و مصرف بويژه از نظر الگوى كشت از يك طرف با مديريت آبخيز از طرف ديگر موجب عدم تعادل برداشت از سفره هاى آب زيرزمينى شده بود كه تداوم آن موجب بحرانهايى شديد مى شد.
به هر حال ادغام وزارتخانه هاى جهادسازندگى و كشاورزى و تبديل آنها به وزارتخانه جهادكشاورزى يكى از اصلاحات بنيادين و بى سابقه حوزه اقتصاد كشاورزى به شمار مى آيد كه نخستين دستاورد آن به خودكفايى رسيدن در زمينه گندم بود. ضمن آنكه پس از اين ادغام در زمينه هاى دام و طيور ،جنگلدارى و مراتع، دانه هاى روغنى و توليد برنج پيشرفت هاى بسيار قابل توجهى به دست آمد. دولت اصلاحات با توجه به اهميت كشاورزى، يكى از بزرگترين ووسيع ترين تلاش هاى خود را روى اين امر قرار داده بود. طبق مطالعات جامع كشاورزى، وزارت كشاورزى حدود ۳۰ ميليون هكتار از اراضى كشور مستعد كشاورزى است كه از اين ميزان هم اكنون ۱۸‎/۵ ميليون هكتار در پروسه توليد قرار دارد. براوردهاى كارشناسى نشان مى دهد، سالانه حدود ۲۰ هزار هكتار از مرغوبترين اراضى كشاورزى با تغيير كاربرى از چرخه توليد خارج مى شود. ضمن آنكه از مجموع ۱۸‎/۵ ميليون هكتار در چرخه توليد، ۱۴ ميليون هكتار زير كشت زراعتهاى آبى و ديم قرار دارد و حدود ۴‎/۵ ميليون هكتار نيز به شكل آيش مورد بهره بردارى قرار مى گيرد. به همين جهت دولت براى افزايش بهره ورى از آب و خاك طرح هايى در زمينه تجهيز و نوسازى اراضى سنتى و مدرن، آبيارى تحت فشار و زهكشى مزارع ارائه داده است. در بررسى طرح هاى ملى آب و خاك در طى سال هاى برنامه دوم دولت اين نكته روشن مى شود كه فقط در عمليات مربوط به ايجاد جاده دسترسى اهداف برنامه تحقق پيدا كرده و در ساير فعاليت ها، علمكرد كمتر از هدف برنامه بوده است.
از طرح هاى ديگرى كه اواسط اجراى برنامه دوم در قالب طرح هاى ملى شروع شد «طرح اجراى عمليات آب و خاك تعاونى هاى توليد روستايى» بود. جمع عمليات انجام شده در اين طرح ، شامل تجهيز و نوسازى ۲۶۱۷۵ هكتار از اراضى مزروعى تعاونى هاى توليد و ۱۰۰ هزار هكتار مطالعه فازهاى ۱ و ۲ بود.
جنگل و مرتع بخش ديگرى بود كه دولت براى بهره بردارى بيشتر از اين منابع طرح هايى را ارائه داد. مهم ترين وظيفه و هدف كمى و كيفى پيش بينى شده براى دستگاه اجرايى مربوط به اين بخش را بايد در سه بخش حفظ، احيا و توسعه و بهره بردارى اصولى از اين منابع دنبال كرد. طرح هايى كه در اين بخش ارائه شد عبارت بودند از: طرح حفاظت وحمايت از جنگلها و مراتع كشور، طرح ساماندهى خروج دام از جنگلهاى شمال كشور كه اين طرح در برنامه دوم توسعه توفيق چندانى نداشت، زيرا چنين طرح هايى بدون همكارى ساير دستگاه هاى اجرايى هرگز قابل اجرا و موفقيت نيستند. در طول برنامه دوم اگرچه با دو خشكسالى عمده مواجه بوديم كه بى ترديد نمى تواند در كاهش توليد بى تأثير باشد ولى با نگاهى به وضعيت توليد محصولات زراعى و باغى در اين سال ها در مى يابيم كه نبايد هر كاهش توليدى را با خشكسالى توجيه كرد.
دولت آقاى خاتمى و وزارتخانه جهاد كشاورزى او در كنار توجه به توليد در زمينه كشاورزى، به فعاليت هاى فرهنگى و هنرى نيز توجه داشته است. راه اندازى كتابخانه هاى روستايى، جشنواره روستا، جشنواره و نمايشگاه هاى فرهنگى، هنرى وترويجى از آن جمله اند.
كتاب «كشاورزى تحقق آروزها» كه مؤسسه فرهنگى - مطبوعاتى ايران اقدام به چاپ و انتشار آن كرده است، حاوى شرح مفصل آنچه بيان كرديم است، از علاقه مندان به چگونگى عملكرد دولت آقاى خاتمى و وزراى ايشان دعوت مى كنيم اين كتاب را مطالعه بفرمايند. اين كتاب با بهاى ۲۰۰۰ تومان در بازار نشر موجود است.
شكوفايى صنعت نفت
ايران با داشتن ۱۳۲ ميليارد بشكه ذخيره نفت خام انباشت شده در رده دوم كشورهاى صاحب نفت قرار دارد. ضمن آنكه افزايش ذخاير نفت ظرف سالهاى اخير بر اهميت ايران در تأمين انرژى جهان و بازار انرژى افزوده است. از سويى نيز پيش نويس سند چشم انداز صنايع نفت و گاز در افق ۱۴۰۴ تأكيدى بر اين مهم است كه برنامه ريزان اقتصادى كشور بويژه در حوزه با اهميت نفت و گاز نسبت به آينده چشم انداز روشنى دارند و حركت آنها بر مدار آگاهى شكل گرفته است.
مسؤولان وزارت نفت دولت آقاى خاتمى، براى تحقق اهداف بلندمدت خودكه رسيدن به جايگاه درخور ايران در تجارت جهانى نفت بود، برنامه ها، راهكارها و راهبردهايى را مدنظر داشتند. بنابراين براى اجراى اين برنامه ها و راهكارها علاوه بر ستاد عالى وزارتخانه، چهار شركت اصلى نيز متولى امور شدند. اين چهار شركت به شرح زير انجام وظيفه مى كردند. شركت ملى نفت ايران كليه امور مربوط به صنايع بالادستى نفت شامل اكتشاف، حفارى و توليد را در دست داشت و سه شركت ملى گاز ايران، شركت ملى صنايع پتروشيمى ايران، شركت ملى پالايش و پخش فرآورده هاى نفتى ايران هم مسؤوليت امور مربوط به صنايع پايين دستى نفت مانند پالايشگاه، انتقال ، توزيع و پخش را بر عهده داشت. نكته ديگرى كه وزارت نفت به آن توجه داشت، اين بود كه اگرچه صادرات محصولات غيرنفتى در ايران رشد خوبى داشته است، اما هنوز نفت عمده ترين منبع درآمد ارزى و بيش از ۹۸درصد انرژى اوليه مورد نياز كشور است. همين مسأله باعث شد وزارت نفت اين نكته را مدنظر داشته باشد كه بخشى از فعاليتهاى وزارت بايد مصروف انتقال دانش و ساخت داخل شود و اقدامات مؤثرى در اين زمينه صورت گيرد.
فعاليتهاى وزارت نفت در چهار بخش نفت، گاز، پتروشيمى و پالايش و پخش صورت مى گيرد. در بخش نفت پس از جنگ هشت ساله ايران و عراق و آغاز دوران بازسازى و تقريباً ازابتداى برنامه دوم توسعه برنامه توسعه ظرفيت هاى توليد نفت و گاز در دستور كار اقتصاد كشور قرار گرفت. اما برنامه توسعه صنعت نفت با كاستى هايى مواجه بود از جمله مشخص نبودن راهبردهاى كلان، عدم تعامل با اقتصادى ملى، روشن نبودن برنامه انرژى و طرح جامع توسعه ذخاير ئيدروكربورى و... در دوران دولت آقاى خاتمى بحران قيمتهاى جهانى نفت، با سياستهاى ديپلماسى ايران مرتفع شد كه اين مسأله در توليد و صادرات نفت ايران تأثير چشمگيرى داشت. تا جايى كه توليد ناخالص داخلى به قيمت هاى ثابت سال ۱۳۷۶ در سال،۸۲ با رشد ۶‎/۷ درصد نسبت به سال۱۳۸۱ به حدود ۳۷۹۰۰۷ ميليارد ريال افزايش يافت. در بخش پتروشيمى نيز از آنجا كه نقش صنايع پتروشيمى در توسعه اقتصادى و جايگاه آن به عنوان يكى از مهمترين گزينه هاى رهايى از اقتصاد متكى به صادرات نفت خام، وظايف خطيرى بر عهده شركت ملى صنايع پتروشيمى مى گذارد، شركت ملى صنايع پتروشيمى ايران رسالت خود را توسعه صنعت پتروشيمى به منظور گسترش صادرات غيرنفتى، تأمين مواد اوليه صنايع پايين دستى و كسب سهم روزافزون در تجارت جهانى محصولات پتروشيميايى مى داند. شركت ملى صنايع پتروشيمى در هشت سال اخير تمامى تلاش و همت خود را به كار بست تا با دستيابى به موقعيت برتر و حداكثر استفاده از مزيت هاى نسبى كشور حضورى موثرتر در منطقه و جهان به دست آورد. در هشت سالى كه گذشت، وزارت نفت با تأسيس شركت ملى صادرات گاز ايران مصمم بود تا با به كارگيرى همه امكانات مديريتى، نيروى انسانى و مالى از يك سو و به كارگيرى شركتهاى داخلى و خارجى ذيصلاح سهم صادرات خود را كمتر از نيم درصد كنونى به صددرصد بازار جهانى تجارت گاز در سال۲۰۲۰ برساند. به همين جهت نيز چند پروژه در دست اقدام قرار گرفت. پروژه هاى گاز طبيعى مايع (LNG) و پروژه هاى گاز طبيعى (انتقال به وسيله خط لوله) كه به كشورهاى تركيه، ارمنستان، نخجوان، پاكستان، هندوستان، امارات، كويت و اروپا صورت مى گيرد، از آن جمله بودند.
پروژه هايى كه در اين مدت انجام شد، نيز احداث خطوط لوله چهارم سراسرى انتقال گاز و افتتاح فاز ۴ و ۵ ميدان پارس جنوبى بودند. ضمن آنكه ظرفيت پالايش گاز طبيعى كشور هم رشدى معادل ۱۲‎/۲ درصد را نشان مى داد كه حاصل آن بهره مندى ۹‎/۴۷۰ ميليون خانوار از گاز طبيعى بود. كتاب شكوفايى صنعت نفت، شرحى مفصل از آنچه گفتيم به اضافه مباحثى ديگر درباره وزارت نفت در دوران آقاى خاتمى است، اين كتاب با بهاى ۲۰۰۰ تومان در ويترين كتابفروشى ها قرار دارد.