در روز ۱۸ ژوئن ۱۹۵۳ (۲۸ خرداد ۱۳۳۲ شمسى) شوراى انقلاب مصر، انحلال شوراى سلطنت و انقراض سلسله خديوى مصر و بركنارى پسر شيرخوار فاروق را از مقام سلطنت اعلام نمود و ژنرال محمد نجيب به عنوان رئيس جمهور مصر زمام امور را در دست گرفت.
ژنرال نجيب در عين حال نخست وزيرمصر هم بود و سرهنگ جمال عبدالناصر كه تا آن زمان كارگردان پشت پرده و رئيس واقعى شوراى انقلابى به شمار مى رفت با سمت قائم مقام نخست وزير و وزير كشور وارد كابينه شد. بدين ترتيب سلسله خديوى مصر بعد از ۱۴۸ سال منقرض گرديد و قديمى ترين كشور پادشاهى جهان جمهورى شد.
(در شماره هاى پيشين نوشته بوديم كه خديو يك واژه فارسى است و معنى آن خداوند و پادشاه است. )
«محمد على پاشا» مؤسس سلسله خديوى مصر كه آلبانيايى تبار بود و از سوى امپراتور عثمانى مأموريت يافته بود كه نفوذ فرانسويان و بازماندگان سلسله هاى مختلف «مماليك مصر» را از ميان بردارد اين عنوان را به خود داده بود و در سال هاى بعد عبدالعزيز سلطان عثمانى به پنجمين فرمانرواى مصر «اسماعيل پاشا» به طور رسمى لقب خديوى داد.
و بعد از آن كه انگليس ها خاك مصر را اشغال كردند به شاهان مصر لقب سلطان دادند و بعد از سال ۱۹۲۲ پادشاهان مصر را «ملك» خطاب كردند. ناگفته نماند كه سرزمين مصر تا جنگ جهانى اول رسماً جزئى از متصرّفات دولت عثمانى محسوب مى شد و شاهان مصر با القاب خديو - سلطان و ملك در واقع نايب السلطنه امپراتور عثمانى در سرزمين مصر و سودان بودند.
سلسله خديوى مصر اندكى بعد از تأسيس سلسله قاجاريه در ايران به وجود آمد و سه دهه بعد از قاجاريه سقوط كرد.
خبر جمهوريت مصر كه در بيستم ماه ژوئن ۱۹۵۳ اعلام گرديد ناگهانى نبود زيرا از چند ماه پيش خبرگزارى ها و رسانه هاى خبرى اعلام كرده بودند كه شوراى انقلاب مصر در نظر دارد كه نظام سلطنتى را در مصر به جمهوريت تبديل كند.
در تأييد اين شايعات، روزنامه اطلاعات در تاريخ ۱۷ ارديبهشت ۱۳۳۲ (۷ مى ۱۹۵۳) نوشت:« تبديل رژيم سلطنتى به جمهورى در مصر قطعى است و كميسيون مخصوصى كه براى تهيه قانون اساسى مأموريت يافته است اعلام نمود كه جمهوريت را به سلطنت ترجيح مى دهد.
جمهوريت مصر هيچ گونه تأثيرى در رژيم سلطنتى ساير ممالك خاورميانه ندارد . ژنرال نجيب به عقيده مطلعين يگانه نامزد رياست جمهورى مصر است.»
روزنامه اطلاعات در همين شماره از قول ژنرال نجيب نوشت:
«مرد مقتدر مصر مى گويد حاضرم مانندگاندى با قناعت و سادگى زندگى كنم تا سعادت قطعى مصر به دست آيد.»
مطبوعات ايران و شايد ديپلمات هاى ايرانى، نمى دانستند كه نجيب نه تنها مرد مقتدر مصر نيست بلكه بازيچه دست شوراى انقلاب و جمال عبدالناصر است و ستاره اقبالش به زودى افول خواهد كرد.
انعكاس خبر جمهوريت مصر در ايران
در روز شنبه سى ام خردادماه ۱۳۳۲ (۲۰ ژوئن ۱۹۵۳) راديو ايران و مطبوعات تهران خبر جمهوريت مصر را به عنوان يك خبر مهم اعلام كردند و اين خبر در كشورهاى سلطنتى خاورميانه نگرانى هايى ايجاد كرد.
روزنامه اطلاعات در همين شماره به نقل از خبرگزارى «آسوشيتدپرس» اعلام نمود كه:
«ديروز كشور مصر رژيم جمهوريت را اعلام كرد. البته از مدتى پيش قطعى بود كه كشور مصر به زودى جمهورى مى شود ولى اين كار زودتر از موعدى كه پيش بينى مى شد انجام گرفت و ديروز از طرف هيأت مختلط دولت و ستاد انقلاب ارتش اعلام گرديد كه در مصر رژيم جمهوريت برقرار شده و ژنرال نجيب به عنوان رئيس جمهور موقت انتخاب گرديده است. اين حادثه چون قطعى به نظر مى رسيد چندان موجب تعجب محافل سياسى و ممالك خارجى نشده است. ژنرال نجيب با داشتن عنوان رئيس جمهور موقت مصر، مقام نخست وزيرى را حفظ كرده است. در اعلاميه ستاد انقلاب مصر خاطرنشان شده است كه رياست جمهورى ژنرال نجيب موقتى است و تعيين جزئيات رژيم جمهورى و اصول حكومت و انتخاب رئيس جمهور دائمى به عهده ملت است كه در آينده با مراجعه به آراى عمومى تعيين خواهد گرديد. بدين ترتيب با اعلام جمهوريت، عنوان سلطنت «سلطان احمد فؤاد دوم» فرزند هيجده ماهه ملك فاروق از ميان رفت و «امير عبدالمنعم» نايب السلطنه نيز از مقام خود استعفا داد.
اولين تأثير و نتيجه عملى اعلام جمهوريت در مصر اين بود كه در هيأت وزيران و مقامات عالى دولتى تغييراتى داده شد و چند مقام عالى ديگر دولتى به افسران ارتش محول گرديد، از جمله: سرهنگ عبدالناصر با داشتن كفالت رياست ستاد كل ارتش به سمت وزير كشور و معاونت نخست وزير منصوب گرديد.
سرگرد «صلاح سالم» كه در حل مسأله سودان به موفقيت هاى مهمى نايل شده بود، به وزارت تبليغات و سرهنگ عبداللطيف بغدادى به وزارت پست و تلگراف تعيين شدند و نيز سرگرد عبدالحكيم عامر به فرماندهى كل نيروهاى مصر منصوب شد و قرار است ژنرال نجيب او را از سرگردى به درجه سرلشگرى ارتقا دهد تا بتواند بر افسران ارشد فرماندهى كند. مدت رياست جمهورى موقت «ژنرال نجيب» به طورى كه امروز اعلام شد ممكن است سه سال باشد. دولت انگلستان اعلام نمود كه به زودى رژيم جمهوريت مصر را به رسميت خواهد شناخت. به دنبال اين خبر، روزنامه اطلاعات در شماره روز سى و يكم خرداد ماه ۳۲ (۲۱ ماه ژوئن ۱۹۵۳) متن تبريك محمدرضا پهلوى را به عنوان ژنرال محمدنجيب رئيس جمهور مصر منتشر كرد و با اين عناوين :انتخابات پارلمانى مصر به زودى شروع خواهد شد.
كليه دارايى و اموال فاروق به نفع ملت مصر ضبط شده و ممكن است سهمى از آن براى پسر او تخصيص داده شود.
«ژنرال نجيب»اولين رئيس جمهورى مصر خود را ايرانى مى داند و يك تاجر ايرانى ساكن قاهره نسبت نزديك با او دارد.
متن مصاحبه خبرنگاراطلاعات با سفيركبير ايران در مصر رامنتشر نمود:
«كاردار سفارت مصر در ايران، ديروز طى ملاقات با معاون وزارت امور خارجه ،استقرار رژيم جمهورى را در كشور مصر رسماً به اطلاع دولت ايران رسانيد و صبح امروز تلگراف تبريكى از طرف اعليحضرت به حضرت «ژنرال نجيب» اولين رئيس جمهورى مصر مخابره شد.
آقاى «مسعود معاضد» سفيركبير ايران در مصر كه اينك ايام مرخصى خودرا در تهران مى گذراند در خصوص تغيير رژيم درمصر امروز به خبرنگار ما گفت: مقدمات اين كار از همان زمان كه «فاروق» را از مصر بيرون كردند فراهم شد. بدين ترتيب كه وقتى «ژنرال نجيب » كودتا كرد چون مردم مصر به علت عمليات فاشيستى كه فاروق در زمان سلطنت خودانجام داده بود از رژيم سلطنت متنفر و منزجر شده بودند اولين مسأله اى كه موردتوجه ملت و زمامداران مصر قرار گرفت اين بود كه ببينند چه رژيمى اختيار كنند. به همين منظور «ژنرال نجيب» هيأتى از حقوقدانان معروف را مأمور كرد كه دراين باره مطالعه نمايند و براى حكومت آينده مصر اساس جديدى بريزند.
آن هيأت پس از انجام مطالعات خود، رژيم جمهورى پارلمانى را انتخاب نمود و قانون اساسى جديدى تدوين كرد و طبيعى بود كه «ژنرال نجيب» كه در رأس انقلابيون قرار داشت به رياست جمهورى انتخاب خواهد شد و نظر به اين كه «ژنرال نجيب»در طول زمامدارى خود براى خير و صلاح توده مصر اقدامات مؤثر و مفيدى انجام داده است طبعاًمردم هم از اين انتخاب حسن استقبال به خرج دادند.
اين مقدمات در موقعى كه اين جانب در مصر بودم فراهم شده بود و حال صورت عمل به خود گرفته است.
خبرنگار ما دراين موقع از سفيركبير ايران درمصر پرسيد: پس از اخراج فاروق از مصر آيا شما احساس مى كرديد كه مردم رژيم سلطنت را ديگر نمى پذيرند يا اين كه فقط از اخراج فاروق خوشحال بودند؟
آقاى «معاضد» جواب داد: به طورى كه من درك كردم ملت مصر كاملاً از رژيم سلطنت متنفر شده وعلت آن هم همان طور كه متذكر شدم اعمال ناپسند و رفتار زننده فاروق بود و اين نفرت مردم مصر را به هيچ طريق امكان نداشت خاموش كرد مگر با تغيير رژيم. فاروق درمدت سلطنت خود به جز عياشى و جمع آورى مال و ضبط املاك و اموال مردم عملى انجام نداد و خدمتى به ملت مصر نكرد و در نتيجه پسر شيرخوارش نيز به آتش رفتارنامطلوب پدر سوخت.
درمورد ضبط ثروت فاروق و تكليف «احمد فواد» پسر او، آقاى «معاضد» گفت: ثروت فاروق دو قسمت است ؛يكى پول هايى است كه پادشاه سابق مصر در بانكهاى ساير كشورها دارد و ديگرى اموال و املاك او درخاك مصر مى باشد. نسبت به قسمت اول چون دولت جديد دسترسى به آن نداشت لذا هيچگونه اقدامى نتوانست به عمل آورد اما كليه املاك و اموال و موجودى نقدى او كه در مصر بود به نفع ملت ضبط گرديد و ممكن است ازطرف حكومت مقدارى به نام پسرش كنار گذاشته شود.
سفير كبير ايران درمورد حكومت جديد مصر و شباهت آن با ساير جمهورى ها گفت: من اطلاعى از اين قسمت ندارم كه رژيم جديد مصر شباهت به كدام يك از جمهورى ها دارد، اما همين قدر مى دانم كميسيونى كه مأمور تهيه قانون اساسى جديد بود رژيم جمهورى پارلمانى را براى مصر بهتر از هر رژيمى تشخيص داد.
آقاى «معاضد» درخصوص بازگشت خود به مصر و تقديم استوارنامه خود به رئيس جمهورى آن كشور گفت: من دو ماه مرخصى دارم و لزومى ندارد زودتر از پايان مدت مرخصى خود به مصر برگردم. البته پس از بازگشت به محل مأموريت استوارنامه جديد را تقديم «ژنرال نجيب» خواهم كرد.
خبرنگار ما سؤال كرد: در تماس ها و ملاقات هايى كه تا به حال بين شما و «ژنرال نجيب» صورت گرفته احساسات ايشان را نسبت به ايران چگونه مى يافتيد؟
آقاى «معاضد» جواب داد: «ژنرال نجيب» احساسات دوستانه و قابل توجهى نسبت به ايران دارد و به همين علت نسبت به شخص بنده هم لطف و مهربانى فراوان ابراز مى داشت. به طورى كه بنده به طور استثنايى براى انجام كارهاى خود هميشه به شخص ايشان مراجعه مى كردم.
سفير كبير ايران درمصر سپس اظهارداشت: «ژنرال نجيب» به قدرى نسبت به ملت ايران علاقه مند است كه حتى بارها خود را ايرانى معرفى مى كرد و علتش هم اين است كه باجناق وى يك تاجر ايرانى است كه سالهاست در مصر ساكن مى باشد. آقاى «معاضد» راجع به اختلاف مصر و انگليس درباره كانال سوئز گفت: به طورى كه مى دانيد «ژنرال نجيب» و حكومت و ملت مصر خواهان تخليه بدون قيد و شرط كانال سوئز از قواى انگليسى است و در اين خصوص مذاكرات زيادى تاكنون با نمايندگان دولت انگليس انجام گرفته است و چون دولت مزبور حاضر نشده به نظريات ملت مصر تسليم شود مذاكرات مزبور با شكست مواجه گرديده است .
آقايان «نهرو» و «محمدعلى» نخست وزيران هند و پاكستان كه اينك در مصر به سرمى برند پيشنهادى براى تجديد مذاكرات داده اند كه قرار است براساس آن مذاكرات تخليه كانال سوئز شروع شود.
سفير كبير ايران درمورد وضع احزاب مصر و انتخابات آينده آن كشور گفت: بعد از آن كه «ژنرال نجيب» سر كار آمد احزاب و پارلمان را منحل نمود و اختيارات سه ساله اى تحصيل كرد وقواى سه گانه مجريه وقضاييه و مقننه را درخود جمع نمود ولى اينك كه رژيم جمهورى پارلمانى درآن كشور برقرارشده است به زودى انتخاب پارلمانى شروع مى شود ولى گمان نمى كنم «ژنرال نجيب» اجازه فعاليت مجدد به احزاب بدهد چون بعد ازانحلال احزاب جمعيتى به نام «هيأت التحرير» كه صورت يك حزب دولتى دارد تأسيس شد و شعب آن درتمام شهرستانها و قراء و قصبات دايرگرديد و تنها اين جمعيت كه درواقع جانشين كليه احزاب شده است در انتخابات پارلمانى شركت خواهدكرد.
ادامه دارد