|
پيوند
دانش آموزان استثنايى با هنر
|
|
|
سيد امير ميرخندان
عمر هنر تقريباً به سالمندى بشر است. تا هنگامى كه بشر وجود دارد، هنر نيز روى مرگ را نخواهد ديد. نخستين ابزارسازى كه به سنگ، شكل تازه اى بخشيد، تا آن را به خدمت بشر بگمارد، اولين هنرمند بود. نخستين شكارچى كه خود را به شكل قبيله سالارى كه پوست حيوان را بر روى تخته سنگ يا كنده درختى كشيده تا حيوانات همنوع را جلب كند، جملگى نياكان هنر بودند، هنر به بشر درك واقعيت را مى بخشد و براى انسانى تر كردن آن، به وى عزمى راسخ ارزانى مى دارد.۱
هنر بيشتر و زودتر از همه چيز سطح فرهنگ و معنى اجتماع را بالا مى برد و خود به خود از معايبى كه جامعه اى را به سوى پستى و نيستى مى كشاند، جلوگيرى مى كند و از همه بالاتر و مهم تر، هنر آموزش غير مستقيم را كه براى تعليم و تربيت جامعه فوق العاده مهم است، براى ما باعث مى شود. تحقيقات دامنه دارى از سوى علماى تعليم و تربيت در زمينه هنر كودكان به عمل آمده و نتايج حاصله از آن معلوم داشته كه تعليم و تربيت هنرى موجب رشد ساير قوا و استعدادهاى كودكان مى شود.۲
«هربرت ريد» معتقد است كه هنر بايد در محيط آموزشى صميمانه اى تعليم داده شود. «لوونفلد» در تعريف هنر مى گويد: «هنر فعاليتى است پرتحول و وحدت دهنده كه در تعليم و تربيت كودكان نقش حياتى دارد.» نقاشى، طراحى، رنگ آميزى يا ساختن، فراگرد پيچيده دارد كه در آن عناصر گوناگون تجارب خويش را به هم پيوند مى دهند تا شكلى جديد و بامعنى بسازند. در اين فراگرد كه جريان از انتخاب و تفسير و فرم دادن عناصر است، كودك چيزى بالاتر از يك مجسمه يا تصوير ارائه مى دهد، او جزئى از خودش را مى نماياند و اينكه چگونه فكر مى كند، احساس مى كند و مى بيند.۳
* هنر و روانشناسى كودك
به طور كلى كودكان از سالهاى پس از تولد در برابر صداهايى مانند سرود و موسيقى به هيجان مى آيند. اغلب نسبت به اينگونه صداها از خود واكنش نشان مى دهند. تلاش در كاربرد واژه ها و عبارتهاى آهنگين و قافيه پردازى در گفتار روزمره از ويژگيهاى عمده زبان در سالهاى كودكى است. كودكان همچنين به شنيدن داستانها و تماشاى فيلمهاى داستانى تمايل بسيار دارند، به طورى كه دقت نظر در حال و هواى كودك در لحظه هاى بحرانى و هيجانى حاكى از جذابيت و تأثير عميق داستان بر اين گروه سنى است.۴
نمايش در سالهاى اوليه زندگى كودك نقش آشكار دارد و كودك از همان هنگام كه سخن گفتن و راه رفتن را مى آموزد، با تقليد از ديگران، رفتارهاى مختلف را به نمايش مى گذارد و از اين طريق به تكرار و بازآفرينى تجربه ها، تقليد از والدين و ديگران مى پردازد. همچنين كودك با روى آوردن به نقاشى انگار، عقايد و عواطف، مشكلات و محدوديتهاى زندگى خويش را بيان مى كند كه با بهره گيرى از فعاليتها مى توان اقدامات مؤثرى در زمينه بهداشت روانى، تعديل و درمان مشكلات روانى و عاطفى او به عمل آورد.
افسانه و داستان نقشى درخور توجه براى تمام گروههاى سنى دارد، گرچه هنر با تفريح و تنوع همراه است، اما نقش آن صرفاً به سرگرمى محدود نمى شود، بلكه پيامدهاى آن تا حدى است كه مى تواند جنبه هاى تشخيصى، آموزشى، پرورشى و درمانى را در بر گيرد.۵
دنياى كودكان، دنياى عواطف، احساسها، تخيلها، خيالپردازى و بازى است، از اين رو كودك ارتباط عميقى با هنر، بويژه شعر و موسيقى دارد.۶
بازيهاى نمايشى و تئاتر مورد استقبال كودكان است و نقش مؤثرى در رشد تكلم، پرورش اجتماعى و ديگر ابعاد شخصيت كودك ايفا مى كند. آموزش آداب فرهنگى، مقررات اجتماعى و مضامين اخلاقى و انسانى، شيوه برقرارى روابط سالم و سازنده با ديگران ايجاد و تقويت حس مسؤوليت پذيرى در قبال ساير افراد از جمله مواردى است كه مى توان شرايط مناسب براى تحقيق آنها را در دوران كودكى از طريق بازيهاى نمايشى يا تئاتر كودكان فراهم آورد.۷
نقاشى و طراحى از مهم ترين عوامل بيان كننده هدفها، افكار، عقايد و نيازهاى درونى بشر محسوب مى شوند كه از ديرباز مورد استفاده قرار گرفته اند. اشتغال به اين فعاليت خلاق اعم از آفرينش نقاشى يا استفاده از آن مى تواند علاوه بر پرورش حس جمال دوستى و ذوق هنرى انسان، نقش مؤثرى نيز در رشد شخصيت شناخت مشكلات و نابسامانى هاى روانى و درمانى داشته باشد.۸
* رشته هاى هنرى و توان بخشى دانش آموزان استثنايى
استفاده از هنر براى درمان بيماران ريشه در تاريخ گذشته بشر دارد. «تقريباً از زمان تشكيل اولين قبايل بدوى از موسيقى به عنوان وسيله اى براى درمان بيماران استفاده مى شده است. شامان ها در قبايل بدوى آفريقا، طبيب و موسيقيدان قبيله محسوب مى شدند كه از طريق سحر و مراسم مذهبى، با رقص و آواز، رنگها و لباسهاى عجيب، ترانه هاى مخصوص را مى خواندند و بيمار را با خود به خلسه مى بردند و از اين طريق سعى داشتند تا ارواح خبيثه را از وجود بيمار پاك كنند. هنوز در بسيارى از قبايل آفريقايى، آسيايى و آمريكاى جنوبى از اين روش استفاده مى شود.۹
اما امروزه هنر به كمك بيماران و معلولان آمده و با مدد گرفتن از ساير علوم به درمان آنان مبادرت ورزيده، روشهايى همچون موسيقى درمانى، تئاتر درمانى، قصه گويى و... نشان دهنده توجه مجامع علمى به اين موضوع است.
از آنجا كه موسيقى درمانى يكى از روشهاى مؤثر در درمان معلوليتهاى ذهنى است، بخشى از اين مقاله را به اين موضوع اختصاص مى دهيم.
«به نظر برخى از روانكاوان (كوهرت، ميللر و لاك) موسيقى اين امكان را براى فرد فراهم مى كند تا تمايلات و هيجانهاى خود را بدون هرگونه احساس گناه و در يك محيط قابل قبول اجتماعى، آن هم به صورت متعالى تخليه و احساس آرامش كند.»۱۰
علاوه بر تخليه هيجانها، موسيقى از كاربردهاى متعددى برخوردار است، از قبيل: توسعه مهارتهاى فردى، تقويت اعتماد به نفس، افزايش روابط اجتماعى، كاهش تنش هاى ناشى از اضطراب، كاهش افسردگى، افزايش كارآيى حسى - حركتى و اجتماعى در افراد معلول و عقب مانده ذهنى، سازگارى بهتر در بيماران نورتيك، واقعيت پذيرى در بيماران سايكوتيك، كاهش ناراحتى هاى روان تنى از جمله دردهاى عصبى، تنشهاى عضلانى، ناراحتى هاى قلبى، عصبى، كاهش فشار خون، ناشى از هيجان.
«ژاكلين پترز» تعريف نسبتاً جامعى از موسيقى درمانى ارائه مى كند: «موسيقى درمانى كاربرد از پيش تعيين شده فعاليتهاى موزيكى است كه به وسيله پرسنل متخصص براى ايجاد تغيير در الگوهاى رفتارى سازش نايافته و حالات غير عادى مراجعان به كار مى رود. موسيقى وسيله اى براى رسيدن به هدفهاى درمانى است.»
از طريق بررسى سوابق پژوهشى در مورد عقب ماندگان ذهنى نشان داده شد كه كاربرد موسيقى به عنوان يك روش درمانى براى عقب ماندگان ذهنى، در جهتى كه بتواند نيازهاى اين گروه را برآورده سازد، تغيير كرده است (رينولدز، ۱۹۸۳).
در دهه پنجاه، اهداف برنامه هاى موسيقى درمانى عقب ماندگان ذهنى شامل: سازگارى اجتماعى، افزايش تمركز، تقويت هماهنگى ماهيچه ها، كنترل شخصى، ثبات عاطفى، انگيزش و كسب كاميابى بوده است (گيلى لند ،۱۹۵۹ بروير ۱۹۵۵).
در دهه شصت، اهداف موسيقى درمانى در زمينه اجتماعى شدن، تقويت واكنشهاى دفاعى، كنترل تحريكات آنى، لذتجويى، تحريك حسى و كاميابى، برنامه ريزى شده بود (لاتوم ۱۹۶۸).
در اواخر دهه شصت و هفتاد، به دليل حضور روشهاى تغيير رفتار در برنامه هاى آموزش و پرورش عقب ماندگان ذهنى برنامه هاى موسيقى درمانى بيش از آنكه بر اهداف روانكاوانه متكى باشد، بر آموزشهاى رفتارى تأكيد داشت (رينولدز ۱۹۸۲).
مطالعات متعدد نشان داده كه موسيقى به شكل مؤثرى مى تواند رفتار مطلوب عقب ماندگان ذهنى را تقويت كند (جانسون و فيليپس، ۱۹۷۱).
مهارتها و مفاهيمى كه در جلسات موسيقى درمانى آموخته مى شوند، مى توانند باقى بمانند و در جنبه هاى ديگر تعميم يابند (فوكس و هدگ (۱۹۷۷).
* قصه گويى براى دانش آموزان با نيازهاى ويژه
براى بسيارى از كودكان با نيازهاى ويژه مى توان جلسه هاى قصه گويى تشكيل داد. فردى كه براى اين دسته از كودكان قصه مى گويد، بايد ويژگيهايى برتر از يك قصه گوى خوب را داشته باشد. كيفيت صدا براى نابينايان، انتخاب داستانهاى كوتاه و ساده براى گروه كم توان ذهنى، هماهنگى بين بيان و تصوير براى گروه اختلالات يادگيرى، آهسته بيان كردن براى گروه اختلالات عاطفى و استفاده از حركات اشاره و ملايم گفتن براى گروه ناشنوايان اشاره كرد.
«ويليامز» از سه كاربرد استعاره اى، ميراثى و درمانى داستان نام برده است. در كاربرد استعاره اى، از داستان به عنوان ابزارى مفيد براى بيان نكاتى به خردسالان يا بيماران استفاده مى شود. او از داستان سرايى به عنوان ابزارى درمانى براى درمان نظام خانواده استفاده كرده است. او داستان سرايى را به عنوان شيوه ارتباط خانوادگى به كار مى برد كه موجب غناى بافت و تقويت پويايى هاى خانوادگى مى شود.
اساسى ترين كاربرد بالينى داستان و استعاره آن است كه فرد (خانواده يا گروه) را براى بازگو كردن داستانهاشان توانا مى كند. مراجعه كنندگان اغلب به هنگام بيان داستانها، توانايى ها و ارتباطهاى معنادار را كشف مى كنند و نسبت به وضعيت خود بينش عميق ترى به دست مى آورند. قدرت بيان داستان نيز نبايد ناديده گرفته شود. در يك مطالعه پژوهشى، «بيكر» دريافت كه دانش آموزانى كه در مورد آسيب شخصى انشا نوشته اند، به نسبت گروه كنترل بارها تغييرات مثبت شخصى را در عملكرد خود نشان مى دهند و كمتر به وضعيت سلامتى خود توجه دارند. آنان در مطالعه خود تأكيد كردند كه گفتن (براى نخستين بار) شامل مواجهه و بيان افكار بازدارى شده، احساسها و تصورات نسبت به رخداد آسيب زايى است.
* پسيكودرام (تئاتردرمانى):
نقش بازى كردن به صورت تئاتر از زمانهاى قديم و پس از به وجود آمدن تمدن و شهرنشينى وجود داشته است. در ابتدا تئاتر به عنوان وسيله اى براى انجام مراسم، آداب و سنن خاص به كار مى رفت. در حدود ۴ هزار سال قبل از ميلاد، مصريان از تئاتر در اين موارد بهره مى گرفتند، همچنين در يونان قديم، تئاتر تراژيك نضج گرفت كه در آن اسطوره هاى باستانى مثل اسطوره «اديپوس» به نمايش در مى آمد.
حركات موزون، رقص، آواز، موسيقى، پانتوميم و شكلهاى ديگر نمايش، يك نياز بشرى براى بيان تئاتر سمبوليك، چه از نظر بازيگر و چه از ديد تماشاگر بوده است، بنابراين عجيب نيست كه تئاتر جاى خود را به تدريج در موارد خاصى مانند آموزش، تعليم و تربيت و روان درمانى باز كند و به عنوان محدوده مشخص تئاتر درمانى مورد قبول قرار گيرد.
تئاتر درمانى از سوى «جاكوب لوى مورنو» بنيانگذارى شد. او روانپزشك بود. در رومانى متولد شد، در وين زندگى و كار كرد و بالاخره در سال ۱۹۲۵ براى ادامه كار خود به آمريكا رفت. او همدوره فرويد بود و تلاش خستگى ناپذير و سرسختانه اى را در جداسازى اصول تئاتردرمانى از اصول روانكاوى به انجام رساند.
در تعريف تئاتر درمانى مى توان گفت كه عبارت از يك روش گروه درمانى است و در آن خصوصيات برجسته شخصيت، ارتباطات بين فردى، تعارضات و كشمكشهاى روانى و همچنين اختلالات احساسى و عاطفى با روشهاى مخصوص نمايشى مورد مشاهده قرار مى گيرند.۱۱
بازيهاى نمايش آزاد و خلاق از نقش درمانى ويژه اى برخوردار است و تا حدى راه را براى فرار كودك از محدوديتهاى زندگى هموار مى كنند. در چنين حالتى كودكان دست كم مى توانند در حين بازى به نيازهاى خود پاسخ گويند و به تمايلات خود دست يابند. از اين رو بازى درمانى از روشهاى كارآمد در روان درمانى كودكان به شمار و در دو جنبه تشخيص و درمان به كار مى رود.
«جاكوب مورنو» مى گويد انجام دادن فعاليت خلاقه به ميل و اراده و اختيار و آزاد كردن اين قوه در آدمى، درست ترين اقدام براى درمان بسيارى از بيماريهاى روانى است. وى بر خلاف فرويد كه ريشه همه بيماريها را عقده جنسى مى دانست، معتقد است كه ناخوشى هاى روانى علل مختلف و متعدد دارند، اما از بازپسين تحليل همه به يك علت باز مى گردند و تأديل مى شوند. تبلور همه خواستها و يا تحجر و تصلب آنها، چنان كه گويى جمله در دامى و قالبى چون قفس افتاده اند، كه رهايى از آن ممكن و متصور نيست. اگر بيمار مشكلات و مصائب خود را زنده كرده، به صحنه بياورد و به بيانى ديگر درام زندگى خويش را بازى كند، به جاى آن كه چون بيمار فرويد و بر طبق روش او، ناظر و تماشاگر اضطراب و ناتوانى كشاكش پردرد و رنج خود باشد، درمان مى شود.
چه، شفا وقتى حاصل مى شود كه بيمار هم علت درد و رنج خود را بداند و هم آن را بيرون بريزد و «بازى» كند.
درباره هدف هاى نمايش درمانى، مواردى چون: توان بخشى، مهارت هاى اجتماعى، غلبه بر ترس هاى مرضى و اكتشاف نقش را بيان داشته اند.
پى نوشت:
۱ ـ پايان نامه كارشناسى ارشد، زهرا حقيقت دوست از دانشكده روانشناسى و علوم تربيتى دانشگاه علامه طباطبايى با موضوع تأثير آموزش هنر بر رشد ادراك ديدارى دانش آموزان عقب مانده ذهنى خفيف شهر تهران.
۲ ـ همان منبع.
۳ ـ همان منبع.
۴ ـ پايان نامه كارشناسى ارشد طاهره سيدى با موضوع تأثير قصه گويى بر كاهش رفتارهاى پرخاشگرانه، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد تهران مركزى.
۵ ـ ميرزابيگى، على، نقش هنر در آموزش و پرورش و بهداشت روانى كودكان، انتشارات مدرسه، سال ۱۳۷۳.
۶ـ همان منبع.
۷ـ همان منبع.
۸ ـ همان منبع.
۹ ـ پايان نامه كارشناسى ارشد ندا شمس سولارى، با موضوع تأثير موسيقى بر مهارتهاى اجتماعى دانش آموزان عقب مانده ذهنى آموزش پذير ۱۰-۶ سالگى.
۱۰ ـ همان منبع.
۱۱ ـ بلانر، هوارد، ترجمه حق شناس، حسن و اشكانى، حميد، تئاتردرمانى (روان درمانى با شيوه هاى نمايش) انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سال ۱۳۷۰.
|
