نفيسه كوهنورد
روزى كه ارتش جمهوريخواه ايرلند (IRA) سلاح بر زمين گذاشت و پس از ۳۰ سال مبارزه مسلحانه از در آشتى با دولت انگليس درآمد، رسانه ها، مقامات و محافل سياسى تركيه آرزو كردند زمانى حزب كارگران كرد تركيه (پ. ك. ك) نيز چنين راهى را پيش گيرد.وقتى جمعه گذشته، «زبير آيدار» رهبر «كنگراگل» شاخه اى از حزب كارگران كردستان تركيه در بيانيه اى كه از بلژيك، مقر كنونى اين حزب صادر كرد، خبر از آتش بس ۳۲ روزه با آنكارا داد، اولين روزنه هاى اميد براى تحقق اين آرزوى تركيه ديده شد.
حال، تركها نفس در سينه حبس كرده اند و چشم به روزهاى آينده دوخته اند كه آيا اين خاموشى يك ماهه به صلحى پايدار تبديل خواهد شد يا نه؟
زايش گرگهاى كوهستان
۱۵ اوت ۱۹۸۴ با صداى انفجار اولين بمب در شهر مرزى «شمدينلى» آنكارا باور كرد حزب تازه تأسيس كارگران كرد تركيه در تصميمش براى مبارزه مسلحانه جدى است و اين تنها سرآغاز نبردى بود كه تا هفته پيش ادامه يافت.آشفتگى تركيه در آن سالها كه از كودتاى ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰ هنوز فاصله چندانى نگرفته بود، چنان آشكار بود كه فضاى نظامى حاكم نمى توانست پرده بر اين آشفتگى زند. احزاب چپ گرا سركوب شده بودند و دهها هزار تن از هواداران تفكر كمونيستى در زندانها به سر مى بردند، اما گروهى از جوانان كرد هنوز دور از چشمها در دل كوهستانهاى جنوب شرقى تركيه اين فرصت را داشتند كه حرفهاى رهبر جوان هوادار لنين خود «عبدالله اوجالان» را بشنوند. رهبرى كه با شعار جلوگيرى از تبعيض عليه كردها در تركيه فعاليتش را آغاز كرد و در نهايت نداى جدايى از خاك اين كشور را سر داد. همين شعارها در اندك زمانى، هزاران دختر و پسر جوان و نوجوان كرد را گرد او آورد.يكى از نويسندگان ترك در اين باره مى نويسد: «بسيارى از جوانان نه سواد خواندن و نوشتن داشتند و نه از مكتب لنينيسم چيزى مى دانستند، اما تبعيض همواره مى تواند غرور انسانها را جريحه دار كند. اين ربطى به فرهيخته بودن يا نبودن ندارد.»واقعيت اين بود كه در چشم سردمداران جمهورى تركيه، كشور از آنكارا شروع مى شد و به استانبول ختم. اما اوضاع در جنوب شرقى اين كشور نابسامان بود و هيچ يك از مظاهر مدرنيسم دولتى كه وعده اروپايى شدن مى داد، در اين نواحى ديده نمى شد.
جمله معروف مصطفى كمال پاشا (آتاتورك) بنيانگذار جمهورى تركيه كه مى گفت: «خوشا به حال كسى كه خود را ترك مى داند» نيز اقليتهاى اين كشور را زير پوششى غليظ از «تركيسم» پنهان مى كرد، ارمنيان و علوى ها به عنوان اقليتهاى مذهبى بار اين لايه را در سكوت به دوش كشيدند، اما كردها به عنوان اقليتى ۳۰ درصدى به آسانى تن به اين ناديده گرفته شدن نمى دادند. هرچند مناطق كردنشين تركيه اندكى بعد از تأسيس جمهورى در اين كشور با قيام شيخ سعيد در اواسط سال ۱۹۲۵ و پس از آن در شورش «درسيم» به سال ،۱۹۳۸ چندصباحى نا آرام بود، ولى با سركوب اين عصيانگرى ها مقامات ترك تمام وقايع را در سال ۱۹۳۸ مختومه انگاشتند و بر آنچه گذشته بود، چشم بستند، بى آنكه به چاره جويى بينديشند.سران ترك درباره كردها تا جايى پيش رفتند كه وجود اين اقليت را با نهادن لقب «تركهاى كوهى» انكار كردند.تمام اينها دست به دست هم داد تا زمينه ساز ريشه دواندن (پ. ك. ك) در نواحى جنوب شرقى تركيه شود، اوج مبارزه مسلحانه اين حزب در سالهاى ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۹ بود كه به كشته شدن بيش از ۳۰ هزار نفر انجاميد. در شهرهاى بزرگ جنوب شرقى تركيه مانند «ديار بكر» و «شرناق» وضعيت فوق العاده اعلام شد و نظاميان ترك چيزى حدود ۱۰۰ ميليارد دلار را صرف مبارزه با پ.ك. ك كردند.
يكى از روزنامه نگاران كرد از آن روزها چنين مى نويسد: «هر روز كه بيدار مى شديم، احساس مى كرديم تبهكار هستيم و قاتل. چشم كودكان اين شهرها ديگر به ديدن سربازهايى كه با تفنگ در جاى جاى ميادين و خيابانها ايستاده بودند، عادت كرده بود. اين كودكان هر روز مى ديدند كه سربازها چگونه پدرانشان را به ظن اينكه مبادا تروريست باشند، بازرسى بدنى مى كنند.» و اين وضعيت تا سالها پس از دستگيرى اوجالان در واپسين روزهاى دهه ۹۰ ادامه داشت.
زمانى كه نيروهاى آمريكايى، اوجالان را كه پس از چندى پنهان شدن در سوريه ناچار به ترك اين كشور شده بود و پناه بردن به كنيا، چشم بسته و دستبند به دست با هواپيمايى نظامى به تركيه منتقل كردند، آنكارا نفس آسوده اى كشيد، چرا كه تصور مى كرد بختك اوجالان را از روى خود به كنارى انداخته است. جرم اوجالان كه حالا كردها او را «آپو» خطاب مى كردند اقدام عليه امنيت ملى و يكپارچگى كشور بود و حكمش اعدام اما برچيده شدن قانون اعدام از قوانين جزايى تركيه در راستاى اصلاحات مورد انتظار اتحاديه اروپا، اوجالان را از مجازات مرگ رهانيد. حال سردمدار «پ. ك. ك» بيش از ۵ سال است كه در زندان «اميرالى» در جزيره اى دورافتاده در درياى مرمره به سر مى برد و محكوم است تا ابد در آنجا بماند.
ولى زندانى شدن «آپو» به پايان تنشها ميان نظاميان ترك و كردها منجر نشد. هرچند بانى «پ. ك. ك» در محاكمه خود در سال ۲۰۰۳ اعلام كرد كه حزبش ديگر مبارزه مسلحانه را كنار گذاشته است و راهبردهاى سياسى را براى تحقق اهداف خود در پيش خواهد گرفت، بازماندگان آن حزب كه پس از دستگيرى رهبرشان به كوههاى «قنديل» در مرز عراق و تركيه پناه برده بودند، چندان تمايلى به خلع سلاح نشان ندادند. البته حزب كادك جانشين (پ. ك. ك) چندصباحى را در آتش بس با تركيه به سر برد، اما سال گذشته بار ديگر اعلام كرد كه آتش بس را لغو كرده و به مبارزه مسلحانه خود ادامه خواهد داد.
و باز صداى انفجارهاى پى در پى بويژه در مراكز تفريحى تركيه به گوش رسيد و وضعيت فوق العاده در ديار بكر و نواحى اطراف كه پس از ۱۵ سال در سال ۲۰۰۱ لغو شده بود، دوباره به اين شهرها بازگشت.
سفر اردوغان، پايان سياست آنكارا
دو هفته قبل «رجب طيب اردوغان» نخست وزير تركيه به ديار بكر سفر كرد، سفرى كه مطبوعات ترك آن را تاريخى خواندند و فرصتى بى سابقه براى حل بحران كردها در اين كشور.اردوغان پيش از اين نيز چندين بار به ديار بكر رفته بود، اما آنچه اين سفر را تاريخى ساخت، سخنانى بود كه وى به زبان آورد.نخست وزير ترك در جمع مردمى كه با لباسهاى محلى كردى در ميدان اصلى شهر گرد آمده بودند، گفت: «معضل كردها، مشكل همه ماست و در درجه اول مسأله خود من.» و در ادامه اعتراف كرد كه دولت تركيه در گذشته اشتباهاتى در قبال كردها داشته است و وعده داد كه با برقرار شدن هرچه بيشتر فضاى دموكراتيك در كشور، اين مشكل بزودى برچيده شود.
گرچه «عدنان مندرس» ، «سليمان دميرل» و «تورگوت اوزال» رهبران سابق تركيه در سالهاى ۱۹۶۰ ، ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ نيز چنين پيامهايى به كردهاى اين كشور داده بودند، اما اردوغان اولين مقام ارشد تركى بود كه به صراحت از واژه «معضل كردها» براى تعريف تنش در جنوب شرقى تركيه استفاده كرد.
روزنامه واشنگتن پست اين جملات اردوغان را به سخنان آبراهام لينكلن، شانزدهمين رئيس جمهورى آمريكا در اواسط دهه ۸۰ ميلادى قرن نوزدهم تشبيه كرد كه در اوج سالهاى برده دارى در اين كشور گفت: «برده دارى تنها گناه جنوب نيست، جرم تمام كشور است.»اين تشبيه گزنده، اما واقعيتهايى را نيز بازگو مى كند. «دريا سازاك» نويسنده روزنامه مليت در اين باره مى نويسد: «سرانجام يكى از سياستمداران تركيه بى آنكه طفره برود، پذيرفته است كه با اقليت كشورش مشكل دارد و آن را تاكنون ناديده گرفته است.»سخنان اردوغان چندان خوشايند احزاب مخالف دولت و نظاميان نبود و با اعتراض ايشان مواجه شد، اما در مقابل بيش از ۱۵۰ سازمان غير دولتى حقوق بشر، كانون نويسندگان و روشنفكران و حتى اتاقهاى تجارى از سخنان نخست وزير استقبال كرد و حمايت خود را از گام نوين دولت در حل بحران كردها اعلام كردند. نخست وزير تركيه در اين سفر هيچ وعده اى درباره توسعه اقتصادى نداد، اما همان چند جمله اش گويى آبى بود بر آتش چند ده ساله.البته دولت تركيه براى حل بعضى معضلاتش با كردها اقدام به يكسرى اصلاحات كرده هر چند اين تغييرات وام دار ميل سياستمداران ترك براى به جاى آوردن قوانين و استانداردهاى اتحاديه اروپا «كپنهاك» است.
حال پس ازساليان دراز كتاب هايى كه به زبان كردى چاپ شده اند، به قفسه كتابخانه هاى ملى و كتاب فروشى هاى تركيه راه يافته اند. اندك ساعتى نيز برنامه كردى از شبكه دولتى اين كشور پخش مى شود و خواننده هاى مشهور تركيه كه اغلب كردزبانند اجازه يافته اند در كنسرت ها و برنامه هاى تلويزيونى ترانه هاى كردى را نيز بخوانند. برگزارى كنسرت برادران كامكار ايرانى در استانبول نيز كه آواز هاى كردى را چندين روز به اجرا درآوردند، سال گذشته به تعبير روزنامه هاى تركيه وجدى بى نظير را در ميان كردها و ترك هاى اين كشور به همراه آورد.با اين وجود هر چند ساليان دراز است كه دولت تركيه طرحى را با عنوان پروژه توسعه جنوب شرقى آناتولى براى رشد اقتصادى و بهبود بخشيدن به شرايط كشاورزى و صنعتى منطقه آغاز كرده اما هنوز آثار آن چندان مشهود نسيت.
تصويرى كه يك گردشگر در شهرهاى توريستى و كلان شهرهاى تركيه مى بيند هرگز ربطى به تصاوير جنوب شرقى اين كشور ندارد. همين تناقض فاحش باعث شد تا «گونتر ورهوگن» كميسر گسترش اتحاديه اروپا در سفرى كه سال گذشته به چند شهر تركيه داشت، پس از ديدار از شهرهاى جنوب شرقى اين كشور اظهار داشت راه تركيه به اتحاديه اروپا از جنوب شرقى مى گذرد.از اين رو سال گذشته، مجلس تركيه طرحى را تصويب كرد كه براساس آن، شركت هايى كه در جنوب شرقى تركيه سرمايه گذارى كنند، از پرداخت ماليات تا چندين سال معاف خواهند شد. علاوه براين، شركت ها مى توانند از تسهيلات و وام هاى بلندمدت ويژه بهره ببرند. حال برخى كارخانه هاى بزرگ مانند «پاشا باغچه» توليدكننده لوازم بلورى خانگى و كوكاكولا برخى قسمت هاى كارخانه هاى خود را به اين مناطق منتقل كرده اند و گمان مى رود با ادامه اين روند بخشى از مشكل بيكارى در اين شهرهاى كردنشين برطرف شود.اما از سوى ديگر برخى از تحليلگران معتقدند آنكارا براى سرعت بخشيدن به روند بازسازى جنوب شرق، بايد از مديران باتجربه خود بيشتر استفاده كرده و آنها را به منطقه گسيل دارد.
دكتر تحسين فنداوغلو مشاور ارشد نخست وزير تركيه در گزارشى كه به اردوغان پيش از سفرش به دياربكر ارائه داد نوشته است: «سال ها آنكارا با فرستادن مديران ناكارآمد خود به نواحى جنوب شرق، اين مناطق را به حال تبعيدگاهى درآورده كه بايد در گام اول اين خلأ را جبران كند و آن با گماردن مسؤولان كاركشته در جنوب شرق امكان پذير است.»
با وجود اين، به نظر مى رسد اينها تنها مى توانند پاسخگوى يك قسمت از نيازهاى اقليت كرد تركيه باشد و آنكارا با خواسته هاى سياسى كردها نيز مواجه است.سال گذشته، وقتى خانم ليلا زانا رهبر حزب دموكرات و نماينده سابق مجلس تركيه كه به خاطر سخنرانى به زبان كردى در مجلس در زندان به سر مى برد به همراه چند تن از دوستانش از زندان آزاد شد تا آنكارا به تعبير «تونى بلر» نخست وزير انگليس گامى اساسى در راه اتحاديه اروپا برداشته باشد، اعلام كرد كه كردها از اين پس گفتمان سياسى را براى رفع معضلات خود بر مى گزينند و سعى خواهند كرد كه با تشكيل احزاب قدرتمند جايگاه خود را در جمهورى تركيه بيابند. اما ديرى نگذشت كه بار ديگر زانا و دوستانش به جرم برخى اقدامات عليه امنيت ملى به دادگاه فرا خوانده شدند. واقعيت اين است كه آنكارا از فعاليت سياسى كردها هنوز هراس دارد.
خانم «نازلى ايلى جاك» سردبير روزنامه ترجمان تركيه از گفت وگوى خود با گروهى از فعالان سياسى كردچنين مى نويسد: «مى گفتند هرگز با ترك ها برابر نيستيم. درپاسخ گفتم چرا هستيد و حتى مى توانيد وزير شويد اما در جواب گفتند اين تنها در صورتى امكان دارد كه هويت كردى خود را پنهان كنيم.»
چنگيز چاندار نويسنده ترجمان و كارشناس مسائل خاورميانه نيز معتقد است كه سال ها فرمول معضل كرد «پ.ك.ك = اوجالان» همواره مانع از واقع بينى مقامات ترك در مورد بحران كردهاى اين كشور شده است. آنكارا احساس مى كند درباره كردها همه راهها به ايمرالى ختم مى شود و البته براى اين واهمه دلايلى نيز دارد.درست چند روز قبل از سفر اردوغان به دياربكر، مرادكارا ايلان مرد شماره دوى «پ.ك.ك» از مردم خواست تا به پيشواز نخست وزير نروند. اما يك روز قبل از عزيمت اردوغان به اين شهر پيام خود را پس گرفت و گفت: اشكالى ندارد مردم مى توانند در سخنرانى اردوغان شركت كنند. با اين وجود گرچه نوجوانان كرد با دهل و سورنا از اردوغان استقبال كرده اند، ولى تنها ۶۰۰ نفر براى شركت در سخنرانى نخست وزير آمدند.
خانم «بژان ماتور» يكى از شاعران كرد تركيه در يادداشت خود حال و هواى شهر را در سفر اردوغان چنين توصيف مى كند: «كاراايلان پيام خود را پس گرفته بود اما انگار دست پنهانى در شهر همه چيز را تحت كنترل داشت و مردم ترجيح دادند دنبال دردسر براى خود نباشند و سخنان اردوغان را از تلويزيون هاى شان در خانه گوش كنند.»
همين دست پنهان از نگاه برخى صاحبنظران سياسى تركيه به گونه اى مرموز به ايمرالى اتصال دارد و گويى شبح اوجالان همواره به سر كردها سايه افكنده است. سال گذشته وقتى «آپو» از زندان پيام داد كه شايد جانش در خطر باشد در يازده زندان اعتصاب غذا برپا شد. اين ارتباط در لايه هايى از سخنان رهبران احزاب كرد نيز احساس مى شود. چندى پيش رهبر حزب دموكرات خلق در سخنرانى خود رهبر زندانى «پ.ك.ك» را جناب آقاى اوجالان خطاب كرد و براى همين نيز روانه دادگاه شد.البته برخى از همين احزاب ميل خود را براى برقرارى گفت و گوى مستقيم ميان رهبران «پ.ك.ك» و دولتمردان ترك كتمان نمى كنند اما اردوغان حتى به زبان آوردن چنين خواسته ها و پيشنهاداتى را بى نزاكتى سياسى مى داند. او در جواب دنيزبايكال رهبر حزب جمهوريخواه تركيه كه گفته بود نخست وزير در نهايت با اوجالان به مذاكره خواهد نشست اظهار داشت: «كسانى كه اين جملات را به زبان مى آورند، بى ادبى سياسى مى كنند.» بعضى صاحبنظران براين باورند كه احزاب تندروى نزديك به پ.ك.ك سعى دارند با در دست گرفتن اهرم «آپو» به مرگ گيرند كه به شيون هم راضى شوند و از سوى ديگر قدرت چانه زنى خود را با دولت تركيه بالاتر ببرند چرا كه گاهى نيز پيشنهاد مى كنند همانطور كه تونى بلر با «شين فين» وارد رايزنى شد آنكارا نيز بر سر ميز مذاكره با اين احزاب بنشيند.
هر چند برخى تحليلگران معتقدند كه فضاى جنوب شرقى تركيه نيز تغيير يافته و با آغاز روند اصلاحات به نظر مى رسد اقبال كردها به گروه هاى سياسى تندرو نيز كاهش يافته است. پيروزى چشمگير حزب عدالت و توسعه در انتخابات ۲۰۰۲ در شهرهاى جنوب شرقى مؤيد اين موضوع است. جالب آنكه در انتخابات شهردارى ها نيز اين روند ادامه يافت. آراى دو حزب كرد دموكرات خلق و سوسياليسم خلق از ۲۴‎/۶۳۰ درصد در سال ۲۰۰۲ به ۱۸‎/۵۰ درصد در سال ۲۰۰۴ افت كرد. اين در حالى است كه عدالت و توسعه با افزايش آراى خود در دو سال مذكور از ۳۰‎/۳۳ درصد به ۳۸‎/۸۹ درصد توانست ۴ استان از ۷ استان تحت سيطره حزب دموكرات خلق را از آن خود كند.
***
با اين همه سران عدالت و توسعه كه شعار «صلح فراگير» در تركيه سر داده  اند به نظر مى رسد نمى دانند با گوى آتشين «پ.ك.ك» چه كنند. بسيارى از خانواده ها در جنوب شرق حداقل چشم انتظار بازگشت يكى از بستگان خود از كوه هاى «قنديل» به خانه هستند.فعالان كرد در اين باره معتقدند كه آنكارا بايد قانونى را تصويب كند كه همه بى چون و چرا بتوانند به سرزمين هاى خود بازگردند و هر چه كرده اند را در همان كوهستان پشت سر بگذارند و تنها در اين صورت است كه اعتماد كردها به حسن نيت دولت جلب خواهد شد.سال گذشته اجراى قانون ندامت و بازگشت به خانه چندان براى بازگرداندن مخالفان كرد به تركيه كارساز نبود چرا كه هر يك از كسانى كه بازگشتند با بازپرسى هاى طولانى مواجه شدند. از ديگر سو اعلام عفو عمومى نيز مى تواند شامل حال اوجالان هم شود كه آنكارا به نظر هرگز حاضر نيست زير بار قانونى برود كه در نهايت به آزادى زندانى ايمرالى منجر شود.حال بايد ديد كه آيا عدالت و توسعه مى تواند از فرصت تاريخى پيش آمده بهره جسته و «پ.ك.ك» را به فراموش كردن سلاح خود وادارد و در كنار آن كردها را به بدنه اى محكم ازساختار جمهورى تركيه تبديل كند يا نه؟ البته بايد در نظر داشت كه احمدنجدت سزر رئيس جمهورى تركيه در كاخ چانكايا سكوت پيشه كرده و نظاميان نيز هنوز هيچ اظهارنظرى درباره تصميمات دولت اردوغان نكرده اند اما از ديدگاه برخى تحليلگران سياسى ترك ارتش هم از جنگ داخلى خسته شده و ميلى به ادامه اين تنش ندارد.
تصويرى كه بژان ماتور در يادداشت خود ارائه داده شايد به نوعى گواه اين امر باشد. ماتور مى نويسد: «ناخشنودى در چهره سربازان و درجه دارانى كه در مسير ديار بكر ايستاده اند و مردم را بازرسى مى كنند به گونه اى انكار ناپذير و آشكار محسوس است.» و در ادامه از زبان يك سروان مى افزايد: «هيچ كس حاضر نيست هموطن خود را به چشم يك تروريست بنگرد اين زندگى در كنار يكديگر را خيلى سخت مى كند.»