داوود پنهانى
اين روزها به دست ها نمى توان اعتماد كرد. اشتباه نكنيد، صاحبنظران بهداشتى مى گويند بعد از هربار دست دادن با كسى، دستان خود را در نزديكترين مكان با آب و صابون بشوييد. در اين نكته طنزى ظريف وترسناك نهفته است. صاحبنظران بهداشتى براى پرهيز از امر فاجعه آميز پيشنهادات ديگرى نيز دارند.
به پول ها دست نزنيد. پول ها آلوده اند، آنها پيشنهاد مى كنند كه بعد از هربار ردوبدل كردن اسكناس هاى زيبا و خوش بر و رو به دستان خود نگاه كنيد و خود را به نزديكترين شير آب برسانيد و دستانتان را با آب و صابون بشوييد. مى گويند اسكناس حكم جزام رادارد كه هرروز دست به دست مى شود و در شهر مى چرخد.
هربار كه نتيجه يك تحقيق تازه برملامى شود، توصيه هايى چند در قالب توجه به موارد بهداشتى برسرآدمى هوار مى شود. ازهوا تنفس نكنيد، مواظب ريه هاى خود باشيد، به دستگيره ها دست نزنيد، دستكش به دست داشته باشيد، ماسك بر صورت بزنيد. ميوه نخوريد، زمين نخوريد، آب نخوريد، ازهوا تنفس نكنيد، راه نرويد و نفس نكشيد و چيزهايى ديگر ازاين دست. مى گويند، هرخراش بدن در تماس با زمين و در و ديوار آلوده شهر امكان بيمارى را افزايش مى دهد. وبا مى آيد و آب آلوده مى شود و هوا آلوده مى شود و زمين آلوده مى شود. وبا مى رود و آلودگى مى ماند و ما در هراس از تمامى اين آلودگى ها به زندگى بى وقفه خويش با هراس ادامه مى دهيم. اما امنيت بهداشتى در شهر تضمين نمى شود، هيچگاه نمى شود.
ما مى مانيم و شهر بزرگ و زندگى به مرز فاجعه رسيده اى كه از شدت حضور ماشين در محيط اطراف، دنياى ما را به دنياى مجازى فيلم هاى هراس آور هاليوودى نزديك كرده است. ميكروب يك بيمارى ناشناخته وارد شهر مى شود و همه را آلوده مى كند. به راستى چه تضمينى وجوددارد كه هرلحظه چنين اتفاقى به وجود نيايد. اين موضوعى است كه بسيارى از كارشناسان برآن تأكيدكرده و آن را مى پذيرند. كافى است نگاهى به اطراف خود بيندازيم. اصلاً چه اطمينانى است كه با دست زدن به مثلاً فلان دستگيره در به خاطر وجود انواع آلودگى هاى عجيب و غريب درآن نقطه دچار بيمارى هاى ناشناخته نشويد.
پس مواظب باشيد. توگويى، زمينى كه بر آن قدم برمى داريد، مركز انواع آلودگى هاست. از اين خوراكى مصرف نكنيد. امكان بيمارى بسيار است. از اينجا نرويد و از آنجا بازنگرديد كه شهر همه آلودگى است. اين براى ما كه به هر دليل قرار است دراين محيط به زندگى خويش ادامه دهيم دشوارى هاى بسيارى ايجاد مى كند.
زندگى در قالب چنين تصوراتى به امرى خوف آور تبديل مى شود.
چگونه مى توان از هراس ناشى ازاين ناامنى  فائق آمد؟ مقامات مسؤول در حوزه هاى مختلف اجرايى تا چه اندازه به اين نكته اهميت مى دهند؟
معيار سلامت در رده چندم فعاليت هاى كارى آنها قراردارد؟ امنيت بهداشتى و به دنبال آن سلامت فرد و جامعه تا چه اندازه درجامعه ما تضمين شده است؟ هرتضمينى نشان از پيشگيرى و يا اهميت دادن به پيشگيرى براى توسعه سلامت درجامعه دارد. توسعه سلامت از اين زاويه يعنى كاهش تعداد بيمارى ها و به تبع كاهش افراد بيمار در جامعه، نكته اى كه دكتر «صلاح الدين دلشاد» جراح نوزادان و اطفال از آن به عنوان يك مسأله جامع يادكرده و مى گويد: «اين موضوع تنها يك موضوع اثرگذار نيست و شامل برنامه ريزى دولت، سيستم ارجاع، آشناكردن آحاد جامعه با بيمارى و درنهايت نقش پزشك در اين گردونه است.»
به عبارتى در اين فرايند فقط بحث برخورد با شخص بيمار و مبارزه با بيمارى بعد از وقوع آن مطرح نيست. نكته بااهميت تر دراين وضعيت بحث پيشگيرى است. پيشگيرى دراين ميان نكته بسيار ظريف و با اهميتى است كه سلامت واقعى جامعه از همان نقطه آغاز مى شود.
دكتر «مسعود مسلمى» نايب رئيس انجمن پزشكان عمومى بى توجهى به اين نكته را متوجه مديريت ضعيف در جامعه دانسته و مى گويد: «طبق مواد ،۳ ۲۹ و ۴۲ قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران هزينه بهداشت و سلامت مردم برعهده دولت گذاشته شده است. ولى متأسفانه سالهاست كه برخى متوليان سلامت كشور به دليل مديريت ضعيف، بخشى از بارهزينه هاى سلامت مردم را به عهده گروه ديگرى از مردم كه همان پزشكان هستند گذاشته اند.
تضمين سلامت عمومى محور بسيارى از انتقادات اينگونه است. اينكه دولت با تقويت سيستم بيمه ها و افزايش سرانه بهداشتى گامى در جهت تضمين امنيت بهداشتى و كاهش هزينه هاى ناشى از وقوع بيمارى خواهدبرداشت، نكته دقيقى است كه بسيارى از كارشناسان مسائل بهداشتى بارها و بارها بر آن تأكيدكرده و مى كنند.
اما نكته بااهميت تر چگونگى جلوگيرى از تجمع آلودگى يا نقاط آلوده در شهرها و محيط زندگى ما آدمهاست. دراين توجه بازگشت به نقطه صفر آسيب ها مدنظر قرارمى گيرد. آنجا كه ويروس ها و موجودات كوچك بيمارى زا در پيوندى هماهنگ با همديگر زير برگه شكل گيرى بيمارى را امضاكرده و آن را روانه زندگى ما مى كنند.
در اين نقطه ما هنوز به وجود پزشك نياز نداريم.
اينجا همان جايى است كه ضرورت بهداشت عمومى و توجه به آن در اولويت اول فعاليت هاى اجرايى قرارمى گيرد.
اينجا عرصه عمومى است و هرگونه فعاليت در اين عرصه به هماهنگى بين بخشى سازمان هاى مختلف نياز دارد. دركنار اين هماهنگى بحث آموزش و فرهنگ سازى نيز قرارمى گيرد. نمى توان با انداختن توپ به زمين وزارتخانه بهداشت از اين وزارتخانه تضمين همه جور امنيتى را درحوزه بهداشت انتظارداشت.
اين همان نكته اى است كه چندى پيش در صحبت هاى وزير سابق بهداشت، درمان و امورپزشكى انعكاس يافته بود. دكتر «مسعود پزشكيان» در روزى كه درجمع مديران ارشد سازمان بيمه خدمات درمانى حاضرشده بود در اشاره به نقش وزارتخانه تحت مديريت خويش درحوزه سلامت خطاب به منتقدان چنين گفت: وزارت بهداشت براساس گزارش دولت ۳۴۰ميلياردتومان كسرى بودجه دارد و براساس گزارش مجلس ۱۰۰هزارنفر نيرو كم داريم و واقعاً با سيلى صورتمان را سرخ نگه داشته ايم و تلاش كرديم جواب مردم رابدهيم و نگذاريم مريض روى زمين بماند... اگر به دنبال ايده آل ها هستيد، ۱۰ سال ديگر به آن مى رسيم. زيرا نه خود ما ايده آل هستيم و نه پول و اعتبارات ما ايده آل است.
اين گفته هاى انتقادآميز درحالى به زبان وزير جارى مى شد كه چندى قبل از آن مديركل دفتر بهداشت و تغذيه آموزش و پرورش نيز با ذكر ارقامى چند بر كاستى ها از دريچه اى ديگر انگشت نهاده بود.
«رياض غيرتمند» گفته بود: در سطح كشور براى ۱۶ ميليون دانش آموز به ۲۱ هزار مربى بهداشت نياز است تا به ازاى هر ۷۵۰ دانش آموز يك مربى وجودداشته باشد.
به گفته وى: ازنظر استاندارد جهانى به ازاى هر ۷۵۰ دانش آموز يك مربى بهداشت و پرستار مدرسه نياز است.
اين درحالى است كه: درحال حاضر ۴ هزار مربى بهداشت داريم و به ۱۷ هزار مربى بهداشت ديگر نياز است. اما استخدام اين تعداد مربى فراهم نيست و بايد استخدام به تدريج صورت گيرد. به اين كمبود نيرو و اعتبار مى توان كمبودهاى ديگرى نيز افزود: يكى ازاين موارد فقدان تحقيقات مرتبط با سلامت جامعه است.
دكتر «حسين ملك افضلى» معاون تحقيقات و فناورى وزارت بهداشت دراين زمينه مى گويد: سالانه ۸۰ ميليارددلار در دنيا صرف تحقيقات مرتبط با سلامت مى شود كه عمده اين اعتبارات توسط كشورهاى پيشرفته و توسط بخش خصوصى انجام مى شود.»
درقالب چنين تحقيقاتى است كه مى توان به چگونگى اجرا و آموزش فرهنگ سلامت و رعايت نكات بهداشتى در جامعه اميدوار بود.
گسترش اين فرهنگ در چارچوب راهبردى با نام امنيت بهداشتى براى جامعه امكانپذير است. امنيت بهداشتى الگوها و درعين حال روش هايى را تجويزمى كند كه در قالب آن روش ها، مى توان به تضمين سلامت جامعه فكركرد. هراس از گسترش بيمارى هاى عجيب و غريب را درجامعه ازبين برد و شكلى از اعتماد در سايه امنيت را جايگزين آن ساخت.
«دكتر عليرضا مرندى» درتوضيح اين نكته چنين مى گويد: در زمان حاضر درهمه كشورها به خصوص كشورهاى پيشرفته سلامت، محور اساسى توسعه قرارگرفته است و در بسيارى از كشورها مثل انگلستان، كانادا و سوئد همه دستگاههاى دولتى در حفظ سلامت آحاد مردم نقش دارند. به طورى كه از ۱۱ محور اصلى برنامه هاى توسعه اين كشورها ۷مورد به مقوله سلامت مربوط است و ما به جاى آنكه ۲۰ سال ديگر از آنها تقليدكنيم بايد ازهمين الآن وارد عمل شويم.
وى مى افزايد: اكنون با تغييرچهره بيمارى ها و عوامل مرگ و مير از بيمارى هاى واگير به بيمارى هاى مزمن و پررنگ شدن نقش حوادث و سوانح، تأمين سلامت مردم ديگر ازعهده وزارت بهداشت و درمان به تنهايى ساخته نيست و كل دولت بايد در اين زمينه مشاركت جدى و نهادينه داشته باشد.
وى در توضيح بيشتر چنين مى گويد: وزير مسكن بايدبا تأمين سرپناه بهداشتى براى آحاد مردم نقش خود را در سلامت آنان ايفا كند، وزير كشاورزى، وزير بازرگانى، وزير كشور و... همه در اين زمينه نقش دارند. پول نقتى كه به وسيله آن كشور اداره مى شود و درآمدهاى مالياتى كه از مردم اخذ مى شود، دينى بر دوش مسؤولان گذاشته است و اگر مسؤولان دانشى را هم كسب كرده اند يا به جايى رسيده اند با پول مردم بوده است و مديون مردم هستند.
وى درپايان مى گويد: نكته مهمى كه دراجراى برنامه ها وجوددارد اين است كه براى اجراى برنامه هاى مربوط به حوزه سلامت مردم بايد علاوه بر آگاهى دادن مردم نسبت به اين برنامه، زمينه و توان اجراى آن را هم فراهم كنيم.
جهان ديگر شده است. ما همانگونه كه بر افزايش روزهاى زندگى خود مى افزاييم درمعرض انواع آلودگى هاى محيطى نيز قرارمى گيريم. تلاش آدمى براى زنده ماندن دركنار گسترش هرروزه آلودگى هاى گوناگون زندگى انسان را درمعرض چالشى هميشگى قرارمى دهد. امنيت بهداشتى و لزوم توجه به پارامترهاى اين امنيت درعرصه عمومى زندگى بشر نكته اى پراهميت و فراموش نشدنى است.