صنايع دستى ايران جلوه اى از هنر، فرهنگ و تمدن كهن اين سرزمين شرقى است كه روح هر بيننده اى را در نقوش و ظرافت خود غرق مى سازد.
بسيارى از جهانيان صنايع دستى ايران را در موزه ها، نمايشگاه ها و فروشگاه هاى محل سكونت خود مشاهده مى كنند، ولى اعجاب اين آثار به حدى است كه آن ها را به پايگاه هاى توليد خود جذب مى كند و اين گونه است كه گردشگران بى شمارى تمايل دارند تا بازارهاى قديمى ايران را به عنوان كانون توليد صنايع دستى، نظاره كنند.
تمدن غنى چندين هزار ساله ايران در برابر تمدن هاى نه چندان دور اروپايى و آمريكايى هر گردشگرى را متحير مى سازد و او را ترغيب مى كند تا تكه اى از اين سرزمين كهن را به عنوان خلاصه اى از تاريخ ايران زمين، به سوغات ببرد و اين تكه ارزشمند براى گردشگران، همان صنايع دستى است كه روح و عشق انسان شرقى در آن پيوند خورده و اين اعجاب سرزمين ايران است كه گردشگران را متمايل مى سازد تا از هر گوشه اى سوغاتى ارزشمند به ارمغان ببرند.
جهانيان با وجود تنوع و تكثر صنايع دستى ايران تنها با تعداد محدودى از اين صنايع آشنا هستند ولى معرفى صنايع دستى ايران مى تواند در صنعت گردشگرى و اقتصاد كشور تأثيرگذار باشد.
بافت عشايرى، روستايى و شهرى به همراه اقليم و مواد اوليه متنوع، توليد صنايع دستى متنوعى را در سطح كشور منجر شده است.
آنچه در ذيل مى آ يد، نه همه بلكه گوشه اى اندك از توان هنرمندان ايرانى در خلق صنايع دستى است كه در صورت برنامه ريزى درست مى توان اميدوار بود كه هنر ايرانى - اين بيگانه آشنا در بازارهاى جهانى و گردشگرى - به نحو مطلوبى معرفى شود.
«كهگيلويه و بويراحمد»: توليد دست بافت هاى مختلف در بين عشاير كهگيلويه و بويراحمد از ديرباز رواج دارد و وجود مواد اوليه مورد نياز از جمله انواع پشم، زمينه مناسبى براى تهيه انواع دست بافت ها فراهم ساخته است.
بافت صنايع دستى در كهگيلويه و بويراحمد متنوع است و مى توان آن را به بافته هاى دارى نظير قالى، جانمازى، پشتى، خورجين، بافت هاى بدون گره نظير گليم و بافت هاى ميلى نظير جوراب، دستكش و سوزن دوزى تقسيم كرد.
در صنايع دستى كهگيلويه و بويراحمد از رنگ ارغوانى به وفور بهره گرفته مى شود، ساير رنگ هاى مورد استفاده عبارتند از نيل، اسپرك، زعفران، پوست بلوط، پوست خارجى گردوى تازه، گل انار و....
«سيستان و بلوچستان»: در سيستان و بلوچستان به ويژه در سيستان بيشترين شمار شاغلين به صنايع دستى در رشته گليم، قاليچه، قالى و پشتى فعاليت مى كنند و در حال حاضر در بلوچستان صنايع دستى مانند قالى بافى، خورجين بافى، سوزن بافى، سكمه و دگمه دوزى، پريوار دوزى، سياه دوزى، ساخت ظروف سفالين و زينت آلات بين خانواده ها معمول است. يكى از رشته هاى قابل توسعه صنايع دستى استان كه به علت وفور مواد اوليه حايز اهميت است، تهيه پارچه هاى دست بافت از كرك و پشم شتر است. پارچه هاى مزبور مى تواند بازار مناسبى در داخل و خارج كشور داشته باشد. پشتى بافى، سوزن دوزى، چادر بافى، خامه دوزى، حصير بافى، اشياى تزيينى و سفال سازى اهم صنايع دستى اين استان هستند.
«ماسوله»: صنايع دستى در اين منطقه در نوع فلزى و غير فلزى تقسيم مى شود. صنايع فلزى در ماسوله داراى سابقه تاريخى زياد است و چون منابع اوليه اين صنايع در اطراف ماسوله و مخصوصاً در منطقه گورن استخراج مى شود و استادان و صنعتگران انواع لوازم مورد نياز آهنگرى و كشاورزى و ادوات جنگى از جمله گلوله هاى توپ و تفنگ هاى سرپر بسيار زيبا با نقوش و نوشته هاى برجسته بر بدنه تفنگ و شمشيرهاى بسيار زيبا با كنده كارى و استحكام زياد مى ساختند.
چاقو سازى نيز در ماسوله رواج فراوانى دارد و انواع آن در اين منطقه ساخته مى شود، صنايع غير فلزى نيز به خاطر وجود مواد اوليه فراوان مثل پشم، چرم، پوست، چوب و غيره رونق فراوان دارد و پنجه هاى هنرمند مردان و زنان ماسوله اى اين مواد خام را به شكل زيبا و قابل استفاده درمى آورند.
از مهم ترين فرآورده هاى اين صنايع چاروق دوزى، گيوه و چموش دوزى، ساخت ابزار و يراق اسب و ساخت انواع درهاى مشجر و پنجره، ميز و صندلى، تهيه جوراب هاى پشمى، عروسك، دمپايى چوبى، روفرشى و غيره است.
«گيلان»: صنايع دستى و سوغات مشهور استان گيلان، چوبكارى، چادر شب بافى، زيلو، جاجيم، گليم، دست بافت  هاى ابريشمى، پشمى و نخى، بامبو بافى، سفالگرى، كوزه گرى، نمدمالى، حصير بافى، سبد بافى، مرواريد بافى، قالى بافى، چموش دوزى، قلاب دوزى، نقاشى روى كدو قليانى، كلوچه، بادام، چاى برنماهى و زيتون است.
«تبريز»: ريس، نوقا، قرابيه، لوذى، بادام، گردو، خشكبار، لبنيات، عسل و كوفته تبريزى، چلوكباب برگ مخصوص، شيشليك از غذاها و سوغات لذيذ اين منطقه است.
چرم، كفش دست دوز و دمپايى از فرآورده هاى چرمى است، ادويه جات، عرقيات گياهى، سفيدآب، قلمكارى نقره، پارچه هاى دست بافت ابريشمى، گليم، جاجيم، ورنى، سوزن دوزى و ظروف سفال از جمله سوغات و صنايع دستى تبريز است.
«قم»: در سطح استان قم به ويژه در مناطق روستايى آن توليد صنايع دستى متنوعى رواج دارد كه قالى بافى، درود گرى، منبت كارى، سراميك و آجرپزى از آن جمله است.
«سوهان» مهم ترين سوغاتى استان قم است. مقدار زيادى از سوهان توليدى قم به كشورهاى حوزه خليج فارس و مقدارى نيز به شهرهاى تهران، اصفهان، شيراز، مشهد و تبريز صادر مى گردد.
مهر و تسبيح نيز از سوغاتى هاى معروف قم است. صنايع دستى سنگى مشتمل بر انواع ظروف سنگى، گچى، سراميك و اشياى تزيينى، چينى و فرش ابريشمى و ميوه هايى مانند انار و انجير از ديگر سوغاتى هاى قم است.
«مركزى»: گيوه كشى معروف گيوه سنجان، كشمش، انگور، نان شيرينى، زولبيا، باميه، قالى و قاليچه ساروق از جمله سوغات و صنايع دستى منطقه اراك است.
صابون در آشتيان، گردو و سير در تفرش، انار ساوه و گل و حلوا شكرى در محلات از جمله سوغات و صنايع دستى اين استان هستند.
«مشهد»: قالى بافى، ابريشم كشى، شعر بافى، نمد بافى، پوستين دوزى، سنگ تراشى، قلم زنى روى سنگ، فيروزه تراشى، سفالگرى و حصير بافى از جمله صنايع دستى مشهد محسوب مى شوند.
انواع ديگر توليدات دستى شامل چارق، گيوه، فرآورده هاى چوبى و فلزى و نقاشى روى چرم است.
«اصفهان»: قالى بافى، نقره سازى، قلمزنى، خاتم سازى، كاشى سازى، قلمكارى، زرى بافى، قلاب دوزى، گل دوزى، سكمه دوزى و مليله دوزى، انواع رودوزى، نقاشى و منبت كارى از جمله صنايع دستى بى نظير استان اصفهان هستند كه توسط استادكاران حرفه اى توليد مى شود.
«مازندران»: صنايع دستى اين استان شامل قالى بافى، ابريشم بافى، نمد مالى، گليم، جاجيم بافى، چادرشب بافى، چوخافى، حصير بافى و سفال سازى است. انواع مركبات، مربا، ترشى، صيفى جات، برن رشته، نان برنجى، انواع كلوچه، كمپوت، ماهى و خاويار از جمله سوغات مشهور استان مازندران هستند.
«لرستان»: گليم، جاجيم (ماشته)، روتختى، روفرشى، روميزى، سجاده، گيوه زنانه، ورشو بروجرد، نمد، مشبك، چوب منبت، سراميك اليگودرز، عسل، روغن حيوانى، شيرينى بروجردى و حلوا بروجردى از جمله صنايع دستى و سوغات اين استان هستند.
«كردستان»: قالى بافى در كردستان از رواج خاصى برخوردار است، علاوه بر قالى بافى، صنايع دستى نيز در كردستان توليد مى شود كه عبارتند از جاجيم، گليم، سوزن دوزى، قلاب دوزى، پولك دوزى، منجوق دوزى و سجاده كلاش (نوعى گيوه) است.
«خوزستان»: مهم ترين صنايع دستى خوزستان، قالى بافى، قلاب دوزى، بافت انواع ملحفه، لنگ، چفيه، مقنعه، جاجيم و گليم است كه مراكز بافت اين محصولات، شهرهاى شوشتر، دزفول و شادگان است. علاوه بر اين صنايع دستى فلزى نيز در اين استان رايج است به عنوان نمونه در كارگاه هاى دزفول وسايل چايخورى، سينى و منقل تهيه مى شود.
«فارس»: ريسندگى،  فلزكارى، خاتم كارى، قالى بافى، حصير بافى، منبت كارى، كنده كارى ظروف، سفالگرى، گيوه دوزى، نمد مالى، خراطى، چرم سازى، سنگ تراشى و شيشه گرى از صنايع دستى استان و مهم ترين محصولات صادراتى و سوغاتى منطقه، خرما، انجير، آبليمو، مسقطى، قالى، گليم، گبه، انواع ترشى جات، عرقيات، سفيدآب، كيسه حمام، حنا، لارستان انجير و زعفران، استهبان انار مهارلو، مسقطى لارستان، سفيدآب صنايع دستى و گيوه استهبان، خرما و آبليموى جهرم.
«اردبيل»: صنايع دستى در استان اردبيل با همه نارسايى ها و بى توجهى هايى كه در طول ساليان گذشته شاهد آن بوده، هنوز هم به صورت ناشناخته ولى زيبا، زينت بخش كانون هاى فرهنگى و مسكونى بسيارى از كشورهاى جهان است. انواع فرش، مسند، شال، ورنى، گليم، جاجيم، اشياى سفالى، چوبى و فلزى هنرمندانه همراه با نقش و نگارهاى زيبا در استان اردبيل جان مى گيرد و هنر دستى و ارزشمند اين منطقه را به نمايش مى گذارند.
«كرمان»: صنايع دستى شامل قالى دست بافت، شال بافى، پته دوزى، سراميك، محصولات مسى، چادرشب بافى، حصير بافى، نمد، گليم و سوغاتى مشهور پسته هاى رفسنجان، معجون، حنا، زيره، كلمپه، مسقطى سيرجان، سوهان زرند، خرماى بم، بادام كوهى و گردوى بافت است.
«همدان»: برجسته ترين صنعت دستى استان سفالگرى و سراميك سازى است و علاوه بر صنعت سفالگرى و سفال سازى، صنايع ديگرى مانند گليم بافى، قاليبافى و دوخت لباس نيز در سطح استان وجود دارد كه عمدتاً در ميان عشاير مرسوم است.
«قزوين»: صنايع دستى آن گليم و جاجيم بافى، قالى بافى در روستاها و صنايع ظريف كارى چوبى مانند قاشق سازى، شانه تراشى و منبت كارى است. سوغاتى قزوين، شيرينى نان برنجى، باقلوا، كشمش، دسته، بادام و گردو است.
«كرمانشاه»: استان كرمانشاه داراى صنايع دستى مهم و مشهورى چون گيوه بافى، پرده بافى، قلمزنى بر روى مس با استفاده از طرح هاى متنوع موج بافى و قالى بافى است. شيرينى هاى محلى استان، نان برنجى و نان شكرى به شمار مى آيند.
«تهران»: صنايع دستى استان تهران با توجه به بافت اجتماعى و تنوع قومى سه دسته شهرى، روستايى و عشايرى تقسيم مى شود. عمده ترين صنايع دستى استان را قلمزنى روى مس و برنج، خراطى و سبدبافى، خاتم كارى و شيشه گرى، تراش و نقاشى روى شيشه، زيلو بافى، نقاشى چرم، قالى بافى، سفالگرى و چاپ باتيك تشكيل مى دهد.
«زنجان»: در زنجان صنايع دستى از رشد و شكوفايى چشمگيرى برخوردارند، نمونه هاى بديع آفريده هاى دستان هنرمندان و متخصصان برجسته زنجانى امروزه مايه سربلندى و مباهات موزه هاى بزرگ جهان است.
چاقوسازى، فرش بافى، چاروق دوزى و مليله كارى اهم صنايع دستى اين استان هستند.
«سمنان»: استان سمنان از مراكز قابل توجه صنايع دستى كشور است. در اين استان انواع صنايع دستى نظير قاليبافى، گليم بافى، نمد مالى، سراميك و سفال سازى وجود دارد كه هر يك از آن ها سوغاتى گرانقدر براى بازديد كنندگان استان محسوب مى شوند. گليم بافى، قالى بافى، نمدمالى، چاپ قلمكارى، سفالگرى، سراميك و دستباف ها مهم ترين صنايع دستى استان سمنان هستند.
«بوشهر»: توربافى، قالى بافى، گبه بافى، گليم بافى، نمد بافى، عبا بافى، كوزه گرى يا سفالگرى، حصير بافى، گيوه دوزى، كلاه حصيرى، زنبيل، سبدبافى، تونيزه بافى، دولچه مشك و صنعت كشتى سازى (قايق سازى) صنايع دستى اين استان هستند. معروف ترين سوغات استان بوشهر شامل خرما، مسقطى، ماهى و ميگو است. «هرمزگان»: خوس (خوص) دوزى كه بافتن با برگ درخت خرما است، گلابتون دوزى، سفالگرى، چادرشب بافى، سوزن دوزى، سبد و حصير بافى، قالى بافى و صنايع دستى دريايى از جمله صنايع دستى اين استان محسوب مى شوند. «اروميه»: مهم ترين سوغات و صنايع دستى شهر اروميه، صنايع چوبى،  نقل، بيدمشك، لباس هاى پشمى دست بافت، عسل، لبنيات و عرقيات گياهى است.
با اين اوصاف، صنايع دستى ايران همواره در حاشيه قرار گرفته و گاه بى اهميتى نسبت به آن، توليدات مشابه اين صنايع را در سطح جهان، موجب مى شود كه ضربه اى به جايگاه، ارزش و اصالت آن وارد كرده است در حالى كه ارزش اين صنايع به لحاظ هنرى، فرهنگى، تاريخى و اقتصادى به حدى است كه ضمن كسب جايگاهى ارزنده در ميان اقلام صادراتى كشور، جاذبه اى براى گردشگران محسوب مى شود؛ گويى اين كه بيشتر گردشگران ايران با هدف تجارت و خريد وارد كشور مى شوند و معرفى اين توليدات اصيل و جاذب مى تواند اين افراد را ارضا كند.
منبع: ايسنا