مسعود عالمى
اين روزها توفان كاترينا در صدر اخبار جهانى قرار دارد و مرتب اخبار تأسف بارى از آسيب ها و مصيبت هاى مردم اين منطقه مخابره مى شود اما آنچه دردناك تر بوده و بيشتر جلب توجه مى كند، دزدى، غارت و تجاوزى است كه به بلاياى طبيعى اضافه شده و مردم را تهديد مى كند.
پيش از اين در وصف امنيت بالاى كشورهاى پيشرفته اى همچون آمريكا بسيار شنيده ايم و مردم آن ديار را انسانهايى متمدن كه حقوق انسان را بالاترين امر مى شمارند، دانسته ايم. سؤالى كه به ذهن هر خواننده نقادى پيش مى آيد، آن است كه چرا در چنين كشورى، هموطنان به جاى يارى يكديگر به چنين تجاوز و غارتى دست مى زنند؟
هر آنچه درباره امنيت و رعايت حقوق انسانها شنيده ايم، كاملاً درست بوده و مورد تأييد كسانى است كه به آن ديار سفرى داشته اند. اما نكته اى مغفول مانده است، آنچه غرب وحشى را به تمدن آمريكايى تبديل كرد، ابزار قانون بود. ساز و كارهاى قانونى به گونه اى تعريف شده اند كه كمترين خطا و تعدى به ديگرى، مجازات قطعى خواهد داشت. درفضايى كه چنين نظارت و كنترل شديد و البته غيرمستقيمى بر رفتار و روابط انسانها صورت مى گيرد، كاملاً طبيعى است كه كمتر كسى به خود اجازه تعدى و تجاوز بدهد. حتى در سطح خانواده نيز رفتارها از طريق قانون كنترل شده و اگر پدرى پسرش را تنبيه بدنى كرده و پسر شكايت كند. عليه پدر رأى صادر شده و مجازات مى شود.
در مكاتب تربيتى، تنبيه، تشويق و كنترل بيرونى يكى از روشهاى تربيت آدمهاست و تا حدودى اثرگذار است اما هرگز نمى توان انتظار داشت رفتارهاى يك ملت تنها بر اثر قانون و نظارت بيرونى تغيير يافته و رعايت حقوق يكديگر در اعماق جان آنها رسوخ كرده و ملكه رفتارهاى آنها شود. از اين رو است كه مى بينيم در منطقه اى كه توفان آمده و امكان كنترل و نظارت وجود ندارد، تجاوز و غارت بالا مى گيرد و يا چند سال پيش هنگامى كه در يكى از شهرهاى آمريكا برق به مدت ۱۵ دقيقه قطع شد، آمار جرم و جنايت به شدت افزايش يافت.
تمدن هاى بشرى در طول تاريخ بر دو بنيان قانون و اخلاق مبتنى شده اند، به طورى كه هيچ يك نمى تواند جاى ديگرى را پركند و هر يك مكمل ديگرى است. آمريكا تمدنى است كه جامعه خويش را تنها بر پايه قانون بنا كرده است و در صورتى كه اخلاق و رعايت حال ديگران به عنوان يك ويژگى شخصيتى در تك تك افراد پايه گذارى شده باشد، هرگز شاهد چنين اتفاقاتى نمى بوديم. البته اين به معناى آن نيست كه هيچ كس در آن كشور وجود ندارد كه اخلاق انسانى را رعايت كند، بلكه مقصود پايه اصلى و غالب و حاكم بر روابط اجتماعى است.
نگاهى به جامعه خويش مى اندازيم؛ در حادثه بم آنچه بيش از هر چيز در خاطره ها باقى مانده اين است كه مردم به طور خودجوش آنچنان براى كمك به منطقه زلزله زده هجوم آوردند كه خواهش مسؤولان امر از ملت اين بود كه ديگر كسى براى كمك نيايد. اين تمدن و اين جامعه بر پايه اخلاق و كنترل درونى پايه گذارى شده است. ريشه آن هم در آن است كه اين كشور ۱۴۰۰ سال تحت تربيت دين اسلام و آموزه هاى اخلاقى آن قرار داشته و مطمئناً اين زمان طولانى موجب مى شود، بسيارى از سجاياى اخلاقى به شكل آداب و رسوم و عادت اجتماعى درآمده و درونى شود.
اما در نقطه مقابل شاهد بى انضباطى اجتماعى و رعايت نشدن قانون و بى نظمى  هايى در بسيار از حوزه ها هستيم كه درد دل بسيارى از مردم است. وجود خلأهاى قانونى بسيار كه راه فرار متخلفان و مجرمان را از مجازات فراهم مى كند، اشكالات بسيار در نظام دادرسى و دادگاهها، متناسب نبودن مجازات با جرم و مسائلى از اين قبيل باعث مى شود پايه دوم تمدن يعنى قانون به خوبى در جامعه ما محكم نشود. اين درحالى است كه اگر آرزوى تمدن اسلامى را در سر مى پرورانيم بايد هر دو بال قانون و اخلاق را داشته باشيم و پايه هاى آنها را در جامعه محكم كنيم.

محمود منشى پورى*
ترجمه: احمد تقى زاده
فلاكت انسانهايى كه گرفتار توفان كاترينا شدند، نگرانيها و خشم داخلى و بين المللى را به همراه داشته است. اين سيل به ايالتهاى جنوبى آمريكا - لوييزيانا، آلاباما و مى سى سى پى - خسارت وارد ساخت و حدود يك ميليون نفر را در ايالتهاى مجاور خليج مكزيك بى خانمان ساخت. ميزان تلفات ممكن است پس از پايين آمدن سطح آب به ده هزار نفر برسد. همچنين برآورد شده است احتمالاً بيش از ده هزار نفر همچنان در خانه هاى خود گرفتار آمده اند كه برخى از آنها تمايلى به ترك خانه و كاشانه خود ندارند. نيروهاى پليس مجبورند اين افراد را به زور از اين منطقه دور سازند.
اين توفان پس از زمين لرزه سان فرانسيسكو در سال ۱۹۰۶ كه منجر به كشته شدن حدود ۶ هزار نفر شد، مرگبارترين فاجعه طبيعى كشور آمريكا است. تهديدات سلامتى اين توفان بويژه مواد منتشره شيميايى و آبهاى سمى مى تواند تأثيرات مخربى بر جمعيت اين شهر به همراه داشته باشد. به بيشتر شركتهاى برق كه انرژى مناطق آسيب ديده را تأمين مى كنند، گفته شده با برقرارى جلسات متعدد در زمينه سلامت، كارمندان خود را كه در مناطق بازسازى انتقال نيرو كار مى كنند، توجيه سازند. خطوط برق فعال بويژه آنهايى كه در اعماق آب هستند و به آسانى قابل مشاهده نيستند، مى تواند مرگبار باشد.
آب در برخى مناطق نيواورلئان به علت نشت بنزين از ماشينهاى غرق شده، قابل اشتعال است. آب آشاميدنى كه از شير آب خارج مى شود، قطعاً آلوده است و مى تواند اسهال به وجود آورد. ازدحام افراد در پناهگاهها مى تواند به شيوع آنفلوآنزا و احتمالاً سل منتهى شود. احتمال شيوع انواع آلرژى و آسم و همچنين برخى مسائل مرتبط با بهداشت روان - ناشى از استرس از دست دادن خانه و كاشان - وجود دارد.
به احتمال زياد اين توفان براى اقتصاد كشور پيامدهايى جدى به همراه خواهد داشت. بر اساس يك برآورد، هزينه هاى توفان كاترينا ممكن است به ۱۰۰ ميليارد دلار برسد. تاكنون كاترينا مانع حمل و نقل غلات از طريق رودخانه مى سى سى پى شده كه اين مسأله به ضرر كشاورزان و صادر كنندگان غلات بوده است. سكوهاى حفارى و پالايشگاههاى نفتى در اين خليج بشدت آسيب ديده است. تاكنون هشت پالايشگاه اصلى تعطيل شده اند.
حوادث وحشتناك و تكان دهنده اين توفان، اختلافات نژادى و طبقاتى نيواورلئان را آشكار ساخت. ناتوانى اوليه دولتهاى محلى و ملى در واكنش صحيح و تنزل متعاقب شرايط تا آستانه هرج و مرج مشابه آنچه كه در بغداد و موگاديشو اتفاق افتاد - همگى به اين واقعيت تلخ اشاره دارد كه وقتى دولت، مردم را فراموش بكند، چه اتفاقى مى افتد. هر روز كه مى گذرد، مشخص مى شود نيواورلئان همانند كشورى جهان سومى در بحبوحه توفان قرار دارد و مسؤولان بى كفايت و نادان فدرال، ايالتى و محلى آن را احاطه كرده اند. عمليات هاى نجات نيز گاهى به علت تيراندازى هاى پراكنده «تبهكاران مسلح» با وقفه روبه رو مى شود.
در چند سال اخير ما شاهد قربانيان جنگ داخلى در يوگسلاوى سابق و رواندا، سونامى در شرق آسيا، قحطى در نيجر، كشتار دارفور و مرگ زوار شيعى در بغداد بوده ايم. همه اين حوادث در مناطق توسعه نيافته و يا در حال توسعه اتفاق افتاده است. توفان كاترينا آماده نبودن قوى ترين و ثروتمندترين كشور جهان را آشكار ساخت. اغلب كشته شده ها سياه پوست هاى آمريكايى و فقير هستند. اين مسأله طبيعى به نظر مى رسد زيرا ۲۸ درصد از مردم نيواورلئان پايين تر از خط فقر زندگى مى كنند و ۸۴ درصد آنها سياه پوست هستند. اين واقعيت مسائلى را در مورد ناعدالتى در هنگام بلايا و فقدان كفايت مسؤولان محلى و ملى مطرح مى سازد. اگرچه شايد اكنون زمان مناسبى براى مشاجره نباشد اما بايد به خاطر داشته باشيم بيشتر توان دولت فعلى پس از حوادث تراژيك ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در خارج از ايالات متحده و در اراضى كشورهاى ديگر مانند افغانستان و عراق متمركز شده است.
اين فاجعه نشان مى دهد آمريكايى ها ديگر حوصله اولويت هاى ناقص دولت خود را ندارند. دولت آنها توانست عراق را در مدت ۲۵ روز تصرف كند اما در برابر اين توفان و فجاياى داخل كشور بسيار كند عمل كرد. برخى از افراد در مناطق آسيب ديده مجبورند روزها براى نجات خود يا دريافت غذا، آب يا كمك هاى پزشكى صبر كنند. آژانس مديريت بحران فدرال (FEMA) به عنوان يكى از نهادهاى امدادى در هنگام فاجعه، نتوانست چندان مؤثر باشد. مردم نسبت به دولت بدبين شده اند و نگران ناكامى هاى مخرب آن هستند. در اين ميان استعفاى ديرهنگام و بى ارزش مايك دى، براون - مدير آژانس مديريت بحران فدرال - از مسؤوليت خود در ايالت هاى ساحلى خليج مكزيك در حالى صورت مى گيرد كه دولت بوش سعى دارد در بين انتقادات به عمل آمده نسبت به واكنش ضعيف و با تأخير آن نسبت به توفان كاترينا نشان دهد كه كنترل اوضاع را در دست دارد.
امروزه بسيارى از آمريكايى ها نه تنها از لحاظ مادى كه در مورد مسؤوليت پذيرى تقاضاى بيشترى از دولت خود دارند يعنى مى خواهند دولت با سرعت بيشتر و به طور دقيق ترى در مورد فاجعه هايى همانند اين مورد واكنش نشان دهد. در حالى كه حملات تروريستى ۱۱ سپتامبر به نيويورك و واشنگتن دى.سى. سياست خارجى آمريكا را به طور چشمگيرى تغيير داد، احتمالاً توفان كاترينا نيز ديدگاه مردم را در مورد دولت و زندگى عمومى تغيير مى دهد.
بى نظمى عراق در مقايسه با هرج و مرج نيواورلئان ديگر هدف مهمى محسوب نمى شود. سه ايالت جنوبى و بقيه كشور در سال هاى آتى تأثيرات كاترينا را احساس خواهند كرد. اما چند مسأله بدون پاسخ باقى مى ماند؛ چرا دولت بوش به جاى مستحكم ساختن يا اجراى تعميرات ضرورى بندر نيواورلئان ۲۰۰ ميليارد دلار در عراق خرج مى كند؟ اگر تمامى نشانه ها حاكى از وقوع كاترينا بود پس چرا براى جلوگيرى از اين فاجعه تلاش جدى به عمل نيامد؟ اكنون زمان آن فرا رسيده اين مسائل و ديگر مسائل مرتبط با اين دولت مطرح شود. دولتى كه تمام دغدغه فكرى آن بازسازى خاورميانه حتى به ازاى قربانى شدن بيشتر مسائل داخلى است.
* دكتر محمود منشى پورى استاد علوم سياسى دانشگاه كوپينيپياك و همچنين استاد ميهمان در مركز مطالعات منطقه اى و بين المللى دانشگاه ييل ايالت كنتيكت آمريكا است.