على كبريايى زاده

اگرچه ديدار خورشيد احمد قصورى وزير امور خارجه پاكستان و «سيلوان شالوم» وزير امور خارجه اسرائيل در «استانبول» تركيه با واكنش تند بعضى از كشورهاى اسلامى مواجه شد و صحنه داخلى پاكستان را نيز دستخوش ناآرامى هاى اعتراض آميز و راهپيمايى هاى گسترده كرد، اما رهبران «اسلام آباد» با رد هر گونه قصدى براى برقرارى ارتباط رسمى با اسرائيل، نه تنها اين ديدار را مردود ندانستند، بلكه بر اساس اخبار مبنى بر احتمال ديدار «پرويز مشرف» رئيس جمهورى پاكستان با رهبران يهوديان آمريكا هنگام حضور در مجمع عمومى سازمان ملل متحد، با توجيهات مختلف، ديدار مذكور را مورد تأكيد قرار دادند. از اين رو به رغم اظهارات ضد و نقيض مقامات پاكستانى، احتمال برخى تغييرات و تحولات بنيادى در سياست هاى اسلام آباد منتفى نخواهد بود. بر اين اساس، نوشتار پيش رو در صدد است به صورت اجمالى، ضمن بيان موضع رسمى پاكستان (از ابتداى تأسيس اين كشور در سال ۱۹۴۷) در قبال مسأله فلسطين، به بررسى روابط آشكار و پنهان پاكستان - اسرائيل و چشم انداز آن بپردازد به علاوه، اين مقاله، ديدگاه هاى داخلى پاكستان و مواضع كشورهاى اسلامى در قبال احتمال عادى سازى روابط با اسرائيل را نيز مورد توجه قرار مى دهد.
بديهى است با در نظر داشتن اين ديدگاه كه در كارنامه ۵ ساله پرويز مشرف شاهد چرخش هاى بسيار اساسى در سياست هاى آن كشور بوده ايم. گذرى هر چند كوتاه به اين دوره از ابتداى به قدرت رسيدن وى، يعنى ۱۲ اكتبر سال ۱۹۹۹ تاكنون، با تأكيد بر موضوع نوشتار (ارتباط با اسرائيل) ضرورى و مفيد خواهد بود.
بررسى روابط آشكار و پنهان اسرائيل - پاكستان و چشم انداز آن
برقرارى روابط دوستانه و همكارى با دنياى اسلام را مى توان از اصول اساسى سياست خارجى پاكستان دانست، به گونه اى كه اين كشور همواره سعى داشته است همكارى بين كشورهاى اسلامى را تقويت كند و در همين راستا، پس از موفقيت در آزمايش هاى هسته اى خود سعى كرد تا از اين طريق، حمايت كشورهاى اسلامى را بيش از پيش جلب كند و حتى در مقطعى تحت فشار ديگر كشورها با طرح مباحث ضداسرائيلى در اين زمينه تلاش مضاعفى داشته است.
اين كشور از همان بدو تأسيس، يعنى سال ۱۹۴۷ در موضوع فلسطين موضع مشخصى داشته و همواره بر حق تعيين سرنوشت ملت فلسطين تأكيد كرده و به صورت رسمى و آشكار، مخالف تشكيل كشور يهودى بوده است، اما از سوى ديگر، طى سال هاى گذشته، ظن و گمان هايى نيز مبنى بر احتمال وجود روابط پنهانى بين دو كشور پاكستان و اسرائيل مطرح بوده است كه در اين زمينه، شواهدى نيز كم و بيش يافت مى شود. بر اين اساس، قبل از بيان هر مطلبى ضرورى است كه بدانيم انزواى ديپلماتيك طولانى اسرائيل، از ابتدا اين كشور را مجبور به اتخاذ ديپلماسى پنهان كرد و در واقع، اسلام آباد براى تحقق خواسته   هاى خود تاكنون، روش هاى نامتعارفى را به كار برده است؛ چنانكه در بررسى روابط دولت اسرائيل با ساير كشورها از جمله تركيه، اردن و مصر و ... اين نكته به اثبات مى رسد و نشان مى دهد كه مدت ها پيش از برقرارى روابط رسمى، اسرائيل با اين كشورها داراى روابط پنهانى بوده و البته اسرائيل از افشاى اين روابط نه تنها روگردان نبوده بلكه در راستاى عادى سازى موضوع و تأثير بر ساير كشورها در جهت برقرارى و توسعه مناسبات تا اندازه زيادى به آن تمايل داشته است. لذا پنهان نگه داشتن موضوع برقرارى روابط بيشتر از سوى كشور مقابل به دلايل كاملاً مشخصى از جمله حساسيت هاى داخلى كشورهاى اسلامى بوده است. با اين توضيح، در ارتباط با برقرارى مناسبات اسرائيل با پاكستان اينگونه به نظر مى رسد كه بعد از امضاى قرارداد اسلو بين فلسطين و اسرائيل، مقامات پاكستانى موضوع برقرارى مناسبات با اسرائيل را با احتياط در دست بررسى داشتند. از سوى ديگر، اسرائيل نيز پس از انجام آزمايش هاى موفقيت آميز هسته اى پاكستان در ماه مه سال ۱۹۹۸ اساساً به خاطر ملاحظات امنيتى (ناامنى، موضوعى است كه اسرائيل در آن حضور هميشگى دارد) برقرارى روابط با آن كشور را در دستور كار قرار داد و از اين تاريخ، پاكستان در محافل اسرائيلى به طور جدى مطرح شد. از اين رو به نظر مى رسد روابط پنهانى تل آويو - اسلام آباد نيز از اين زمان شكل ويژه اى به خود گرفته است، اگرچه شواهدى وجود دارد كه نشان مى دهد اين موضوع در سال هاى گذشته نيز سابقه داشته است. در همين ارتباط، گفتنى است «ضياءالحق» رئيس جمهورى پاكستان (۱۹۷۷-۱۹۸۸) در سال ۱۹۸۵ خواستار به رسميت شناختن اسرائيل از سوى سازمان آزاديبخش فلسطين (ساف) شد. همچنان كه در بين سال هاى جنگ افغانستان و اتحاد شوروى، ضياءالحق تمايل داشت باب مذاكرات به صورت مخفى بين پاكستان و اسرائيل گشوده شود. در سال ،۱۹۹۵ سردار آصف وزير امور خارجه پاكستان اعلام كرد: در صورت به سرانجام رسيدن روند صلح خاورميانه و چنانچه شوراى همكارى خليج فارس، اسرائيل را به رسميت بشناسد، پاكستان نيز چنين اقدامى را انجام خواهد داد. ساير دولت هاى پاكستان نيز در مقاطع مختلف نسبت به اسرائيل از مواضع معتدلى برخوردار بوده و بعضاً طى ساليان گذشته با مقامات اسرائيل در اروپا، سازمان ملل متحد و ساير نقاط ديدارهاى غيررسمى داشته اند. اين موضوعى است كه هم اكنون مقامات پاكستانى از جمله قصورى پس از ديدارش با شالوم به آن اعتراف كرد.
با كودتاى پرويز مشرف و به قدرت رسيدن وى در سال ،۱۹۹۹ گاه و بيگاه، بحث ارتباط با اسرائيل در رسانه هاى عمومى آن كشور مطرح شده است و همانگونه كه قبلاً نيز بيان شد، شواهدى جدى نيز وجود دارد كه احتمال به رسميت شناختن اسرائيل از سوى پاكستان را در اين دوره قوى تر از گذشته نشان مى دهد. بر اين اساس و نظر به اهميت اين مقطع زمانى، در ادامه موضوع روابط پاكستان و اسرائيل را به اختصار از زمان به قدرت رسيدن مشرف مورد بررسى قرار خواهيم داد.
ارتشبد پرويز مشرف فرمانده نيروى زمينى ارتش در ۱۲ اكتبر سال ۱۹۹۹ در پى كودتايى بدون خونريزى، دولت «نواز شريف» را سرنگون كرد و به قدرت رسيد. وى هدف از اين امر را نجات كشور دانست. در اين ميان دولت مشرف در كارنامه ۵ ساله خود علاوه بر آنكه در بخش هاى مختلف، عملكرد متفاوتى نسبت به ساير دولت هاى قبل از خود داشته، وقايع و رويدادهاى مهمى از جمله حادثه ۱۱ سپتامبر را نيز پشت سر گذاشته است. حادثه ۱۱ سپتامبر با ابعاد بسيار وسيع آن، پاكستان را در برابر آزمونى دشوار قرار داد و سبب شد اين كشور پيوندهاى نزديك با گروه طالبان را كه اساساً اين گروه مولود سازمان اطلاعات و امنيت خود پاكستان بود، ناديده بگيرد و با تغيير جهت كاملى در كنار آمريكا به عنوان متحد آن كشور در جهت نابودى طالبان قدم بردارد.
اين چرخش، چالش هاى بسيار جدى را براى دولت مشرف ايجاد كرد، اما وى با مهار و كنترل تنش ها، ۱۱ سپتامبر را عاملى براى خروج پاكستان از انزواى سياسى و موجب لغو همه تحريم ها و محدوديت هاى پيشين دانست و پس از آن نيز تاكنون در راستاى مبارزه با فرقه گرايى و كنترل اسلام گرايى و ترويج آنچه وى اسلام ميانه رو مى داند، به رغم چالش هاى داخلى، گام برداشته است. لذا با ملاحظه سابقه و چگونگى برخورد مشرف با موضوعات فوق كه در جامعه متعصب پاكستان فوق العاده مهم تلقى مى شود، دور از ذهن نخواهد بود كه وى با تكيه بر توان سياسى و قدرت نظامى خود براى كنترل اوضاع در ساير موضوعات پيش روى آن كشور مانند گذشته عمل نكند.
توجه به روندهاى چند سال اخير از جمله ديدار وى با «جورج بوش» رئيس جمهورى آمريكا در سال ۲۰۰۳ در «كمپ ديويد» با سابقه خاص اين منطقه كه يادآور سازش بر سر آرمان هاى فلسطينيان است، نشانگر اين بود كه پاكستان در وضعيت جديدى قرار گرفته و ظن قوى اين است كه موضوع برقرارى ارتباط با اسرائيل در كمپ ديويد به صورت اساسى در دستور كار مشرف بوده است. همچنين ملاحظه نوع برخورد مشرف با «شيمون پرز» در حاشيه مجمع جهانى اقتصاد و تعريفى كه مشرف از شارون در ابتداى شروع به كار وى داشت، بيانگر نگاه بسيار متفاوت او به اسرائيل در مقايسه با ساير دولت هاى قبلى پاكستان است. اگرچه به دفعات، مقامات پاكستانى برقرارى مناسبات با اسرائيل را منتفى دانسته و هر بار در صدد توجيه سخنان يكديگر برآمده اند، همانگونه كه قصورى ديدارش با شالوم را به منزله برقرارى روابط با اسرائيل ندانست و آن را حركتى در جهت تشويق اسرائيل به سوى صلح قلمداد كرد، اما روزنامه «جناح» چاپ پاكستان از قول مقامات پاكستانى اعلام كرد: «دو كشور جزئيات نشست تركيه را از طريق سفارت پاكستان در تركيه نهايى خواهند كرد». به علاوه، مقامات اسلام آباد، ديدار قصورى - شالوم را در راستاى كمك به پاكستان براى به عهده گرفتن نقش فعال تر در حل مشكلات خاورميانه قلمداد كردند. در همين راستا، در كمتر از چند روز، روزنامه «جروزالم پست» نيز از قول «نعيم خان» سخنگوى وزارت امور خارجه پاكستان اعلام كرد: هيأتى از سوى دولت پاكستان در سفر به غزه و بيت المقدس با مقامات تل آويو ديدار مى كنند. از سوى ديگر، سيلوان شالوم ديدارش با قصورى را اقدامى در جهت تجديد نظر در روابط با اسرائيل دانست. علاوه بر آنكه، او عقب نشينى از نوار غزه را فرصتى براى عادى سازى روابط با كشورهاى اسلامى برشمرد. شالوم همچنين ديدار با قصورى را ميوه عقب نشينى از نوار غزه قلمداد و به ساير كشورهاى اسلامى نيز اعلام كرد: وقت آن رسيده است كه در روابط خود با اسرائيل تجديدنظر كنند. وى ملاقات با وزير امور خارجه پاكستان را از جنبه ارتباط با ساير دولت هاى مسلمان مهم ارزيابى كرد و بلافاصله پس از آن فاش شد كه اسرائيل در دبى دفتر بازرگانى تأسيس كرده است (اين ادعا از سوى امارات تكذيب شد) و در آبان ماه نيز شالوم به تونس سفر خواهد كرد، ضمن آنكه برقرارى روابط با اندونزى، مالزى و الجزاير را در دستور كار خود قرار داده است و در اين زمينه از تركيه كمك خواهد خواست.
در ارتباط با اينكه چرا تركيه براى انجام ملاقات بين وزيران امور خارجه پاكستان و اسرائيل در نظر گرفته شد، لازم است بدانيم روابط تركيه و اسرائيل در سال ۱۹۹۱ در سطح سفارت برقرار و به عامل مؤثرى در سياست هاى منطقه تبديل شد. در همين زمينه، شالوم اظهار داشت: اينكه تركيه براى نشست بين اسرائيل و پاكستان در نظر گرفته شده است، امرى تصادفى نيست، چرا كه تركيه كشورى مسلمان، داراى نظام دموكراسى و دوست ديرينه اسرائيل است. بسيارى از تحليلگران نيز نشست فوق را نتيجه لابى دولت تركيه مى دانند، چرا كه تركيه، اسرائيل و همچنين پاكستان از متحدان آمريكا هستند و همكارى آنها در تأمين منافع آمريكا در منطقه مهم تلقى مى شود. از سوى ديگر، با توجه به اينكه اتحاد عميق اسرائيل و تركيه در راستاى كمك به آرايش امنيتى منطقه ارزيابى مى گرديد، بديهى است برقرارى روابط پاكستان با اسرائيل براى اسلام آباد كه به دنبال فضاى مانور در منطقه است، با اهميت باشد. لازم به ذكر است از نظر آمريكايى ها، تركيه به عنوان يك كشور لائيك، قدرتمند و بانفوذ در منطقه و قابل تمجيد در دموكراسى و با تعريفى كه از اسلام دارد، تحت عنوان اسلام ميانه رو (اين تعريف مورد قبول آمريكايى ها است و قصد تسرى آن را به كشورهاى ديگر منطقه دارند) مى تواند الگو و درسى براى سايرين باشد. لذا شايد بتوان آنچه را كه ذكر شد، از دلايل ديگر انتخاب تركيه به عنوان ميانجى به شمار آورد.
در توضيح مطالب ذكر شده در سطور قبل تحت عنوان تلاش پاكستان براى فراهم سازى فضاى مانور و تأثيرگذارى در منطقه و كوشش آن كشور براى حفظ جايگاه و توجهات جهانى كه در گذر تحولات و رخدادهاى بين المللى چند سال اخير به وجود آمده و مى توان آن را از جمله اهداف مهم پاكستان از برقرارى روابط با اسرائيل نيز برشمرد، گفتنى است كه مسلماً پاكستان سعى دارد به هر طريق ممكن، جايگاه خود را به عنوان يك دوست و متحد مهم در كنار آمريكا حفظ كند، چرا كه تجربيات گذشته نشان داده كه پاكستان در بيشتر مواقع براى آمريكا به صورت مقطعى اهميت داشته است؛ اگرچه به نظر نمى رسد در صورت حل مناقشات و يا برقرارى ثبات نسبى در منطقه، اسرائيل و آمريكا نقش قابل توجهى به پاكستان بدهند.
در پايان اين بخش اضافه مى شود از جمله دلايل مهم ديگرى كه باعث شد پاكستان به برقرارى روابط با اسرائيل تمايل نشان دهد، موضوع هند است. گفتنى است از ابتداى استقلال پاكستان، اين دو كشور همواره در حال كشمكش، منازعه و رقابت در تمام زمينه ها بوده اند. لذا در سياست خارجى پاكستان، هند همواره مهمترين مفروض است. در اين ارتباط، پاكستان براى مدت ها، مسؤول خوددارى هند از برقرارى روابط با اسرائيل شناخته مى شد، چرا كه اگر مناسباتى بين هند و اسرائيل برقرار مى شد، در اختلافات بين هند و پاكستان، كشورهاى مسلمان جانب اسلام آباد را مى گرفتند، اما به هر صورت، روابط هند - اسرائيل در سال ،۱۹۹۱ يعنى پس از كنفرانس صلح مادريد برقرار شد. با وجود اين، مقامات هندى همواره اظهار داشته اند: همچنان بر حمايت از آرمان ملت فلسطين ادامه خواهند داد. لازم به ذكر است پاكستان پس از برقرارى روابط هند با اسرائيل تلاش كرد از اين موضوع براى كاهش سطح مناسبات كشورهاى اسلامى با هند استفاده كند كه موفقيت چندانى به دست نياورد و لذا پس از اين ناكامى، برقرارى روابط با اسرائيل به صورت كج دار و مريز از سوى مقامات پاكستانى مطرح شد.
واكنش هاى داخلى پاكستان و مواضع كشورهاى مسلمان در قبال برقرارى روابط با اسرائيل
بديهى است كه همانگونه كه مشرف در تغيير ناگهانى سياست خود در قبال طالبان با چالش هاى اساسى داخلى مواجه شد، در موضوع برقرارى روابط با اسرائيل نيز با تنش هايى روبرو شود، اگرچه به نظر نمى رسد مهار ناآرامى ها از عهده او خارج باشد و تنش ها بتواند به تهديدى جدى براى حكومت او تبديل شود. با اين حال، به محض انتشار خبر ديدار قصورى در اولين روز ماه سپتامبر با شالوم، اين ديدار با عكس العمل هاى متفاوتى از سوى علما و احزاب مذهبى و احزاب غيرمذهبى و شخصيت هاى سياسى مواجه شد.
حزب متحده عمل كه متشكل از شش حزب مذهبى پاكستان است، در واكنش به ديدار قصورى و شالوم اعلام كرد: به مقابله با خورشيد احمد قصورى خواهد پرداخت. در همين ارتباط، «قاضى حسين احمد»، رهبر حزب جماعت اسلامى و شخصيت برجسته حزب متحده عمل كه قبلاً نيز به برقرارى روابط با اسرائيل انتقاد داشت، در واكنشى به ملاقات قصورى و شالوم گفت: مشرف تمامى اصول اخلاقى، دينى و سياسى را زير پا گذاشته است. وى تأكيد كرد اين ديدار، خيانتى بزرگ و لكه ننگى بر پيشانى دولت مشرف است. او از هواداران خود خواست به نشان اعتراض، با پرچم هاى سياه در راهپيمايى شركت كنند. ساير علماى مذهبى نيز در اقدامى مشابه ارتباط با اسرائيل را خلاف شرع دانستند و در اين رابطه به دولت هشدار دادند. روزنامه «نيوز» چاپ پاكستان در شماره مورخ سوم سپتامبر خود اعلام كرد: احزاب مذهبى، روز جمعه را جمعه سياه ناميدند و به تظاهرات اعتراض آميز سراسرى دست زدند و پرچم هاى اسرائيل و آمريكا را به آتش كشيدند. در همين حال، احزاب سياسى مانند جنبش قومى متحد از اين ديدار استقبال كردند و حزب مردم پاكستان آن را بى ضرر و به نفع پاكستان دانست. «چودهرى شجاعت حسين»، رهبر حزب مسلم ليگ با دفاع از مذاكرات قصورى - شالوم، روند گفت وگوهاى مزبور را براى پاكستان ضرورى خواند و اعلام كرد: اين مذاكرات، بخشى از تلاش پاكستان براى احقاق حقوق فلسطينيان است.
علاوه بر مخالفت هايى كه در داخل پاكستان در ارتباط با موضوع برقرارى روابط اسلام آباد - تل آويو صورت گرفت، برخى كشورهاى عرب و اتحاديه عربى نيز به انتقاد از ديدار وزير امور خارجه پاكستان با اسرائيل پرداختند. جنبش حماس و گروه هاى مختلف فلسطينى نيز ضمن بيان نگرانى خود، اين ديدار را نكوهش كردند.
سخنگوى وزارت امور خارجه جمهورى اسلامى ايران نيز ديدار وزير امور خارجه پاكستان با وزير امور خارجه اسرائيل را غيرقابل توجيه خواند. در همين حال، دولت خودگردان فلسطين و رهبران عربستان از اين ملاقات استقبال كردند.
به رغم وجود ديدگاه هاى موصوف در برقرارى مناسبات پاكستان با اسرائيل، اينگونه به نظر مى رسد كه مشرف نه از ناحيه داخلى و نه از واكنش منفى ساير كشورهاى اسلامى نگرانى عميقى ندارد. زيرا با انجام برخى تدابير و تغيير و تحولات در مجموعه نهادهاى سياسى و غيرسياسى نفوذ ارتش را حفظ كرده و تا اندازه زيادى، توان لازم را براى كنترل اوضاع دارد، در بعد خارجى نيز موضع خود را به اين معطوف كرده است كه تنها به منافع پاكستان مى انديشد، ضمن آنكه برقرارى مناسبات با اسرائيل را به عنوان راه حلى براى مناقشات فلسطين و اسرائيل مى خواند.
علاوه بر آن، اقدام پاكستان در برقرارى مناسبات با اسرائيل با توجه به شباهت هاى موجود بين تعريف مشرف و تركيه از اسلام (تحت عنوان اسلام ميانه رو) و حمايت آمريكا از اين تعريف مى تواند در راستاى سياست هاى اين كشور به منظور تسرى تعريف فوق از اسلام به ساير كشورهاى منطقه دانست، در اين سياست ها، موضوع امنيت اسرائيل جايگاه خاصى دارد و به آن توجه ويژه اى شده است.