بيتا مهدوى
براساس آمار رسمى وزارت بهداشت در ايران ۱۱هزار و۲۲۱ نفر مبتلا به ويروس ايدز هستند ، اگرچه مسؤولان اعلام كرده اند كه احتمالاً تعداد واقعى اين بيماران ۶۰هزار نفر است، اما دكتر محرز تعداد واقعى ناقلان اين ويروس را ۱۰۰هزارنفر ذكر مى كند.
كارشناسان بهداشت خيلى وقت است كه زنگهاى خطر را به صدا در آورده اند . ايدز بسرعت در تمام شهرهاى ايران در حال گسترش است و مهمترين علت انتشار آن نيز روابط جنسى كنترل نشده و اعتياد تزريقى است.
جوان بودن كشور ،كاهش سن بزهكارى، ناآشنا و ناكافى بودن اطلاعات و نبود بسيج اطلاع رسانى و نيز رفتار خصمانه مردان با مسائل بهداشتى و پيشگيرانه به اين پديده شوم دامن زده است. افزايش روزافزون اين بيمارى بهانه اى شد تا گفت وگويى با دكتر مينو محرز ، عضو كميته كشورى مبارزه با ايدز داشته باشيم.
لطفاً بفرماييد علت همه گيرى بيمارى ايدز چيست و ويروس آن چگونه به وجود آمده است؟
هنوز منشأ قطعى براى اين همه گيرى پيدا نشده است تئورى هاى مختلفى ارائه شده كه هيچ كدام هنوز به اثبات نرسيده است. «HIV» جزو گروه رترو ويروسها است و ويروس هاى هم خانواده او در طبيعت وجود دارند كه برخى عامل بيماريهاى مختلف بدخيم و يا عصبى در انسان و برخى عامل سرطانها در جوندگان هستند. به نظر مى رسد اين ويروس در انسان به صورت تك گير بوده ولى به دلايل مختلف و با جهش اپيدمى ايجاد شده است.
آمارهاى رسمى تعداد مبتلايان قطعى به اين بيمارى را ۱۱هزارو۲۲۱ نفر اعلام مى كند آيا اين آمار صحيح است؟
با وجود اعلام آمار رسمى ۱۱هزارنفر و ۲۲۱نفر مبتلا به ويروس ايدز در كشور، تعداد واقعى ناقلان اين ويروس، ۱۰برابر اين ميزان يعنى بالاى ۱۰۰هزارنفر است. وزارت بهداشت براساس فرمولهاى سازمان جهانى بهداشت آمار واقعى مبتلايان به ويروس ايدز را در ايران حدود ۶۰هزار نفر مى داند اما براساس محاسبات دقيق تر كه از سوى مراكز تحقيقاتى دانشگاه هاروارد انجام شده، آمار واقعى مبتلايان به ويروس ايدز در كشور ما ۱۰برابر موارد شناخته شده است. بنابراين در حال حاضر بيش از ۱۰۰هزار نفر در كشور ناقل ويروس ايدز هستند.
سير بيمارى ايدز چگونه است و داراى چه علائمى است؟
عفونت HIV، طيفى وسيع اما سيرى كند دارد. نهفتگى اين ويروس از موقعى كه وارد بدن مى شود تا زمانى كه به مرحله ايدز برسد، چندين سال طول مى كشد. البته امروزه با تداخل درمانى كه مى شود نمى گذاريم بيمار به مرحله ايدز برسد. زيرا ايدز مرحله آخر عفونت HIV است اما عفونت HIV به همه مراحل اطلاق مى شود. عفونت HIV چهار مرحله دارد . در مرحله اول در صورتى كه تعداد كافى ويروس ايدز وارد بدن فردى شود در ۵۰ تا ۷۰ درصد موارد بعد از چنددقيقه علائم حادى به شكل تب، گلودرد، بزرگ شدن غدد لنفاوى ، درد مفاصل و عضلات، سردرد، ضعف و بى حالى ، بى اشتهايى ، كاهش وزن، تهوع، استفراغ ، اسهال و گاهى بثورات جلدى (جوشهاى ريز) با تظاهرات عصبى متنوع به وجودمى آيد اين علائم شباهت كاملى با بسيارى از بيماريهاى عفونى ديگر دارد و چون خود به خود ظرف يك تا دو هفته بهبودى حاصل مى شود، كمتر اتفاق مى افتد كه بيمارى در اين دوره تشخيص داده شود. از هنگام ورود ويروس ايدز به بدن تا مثبت شدن آزمايش پادتن كه نشانگر آلودگى فرد است ، دو تا ۱۲ هفته و گاهى بيش از شش ماه طول مى كشد كه به اين مرحله اصطلاحاً دوره پنجره اى مى گويند. در مرحله دوم يا بدون علامت، پس از بهبودى خود به خود، بيمار وارد مرحله بدون علامت مى شود كه برحسب نوع ويروس آلوده كننده از ۱۰ تا ۱۷ سال طول مى كشد،در اين مدت فرد آلوده هيچ علائمى از هيچ بيمارى ندارد و در ظاهر كاملاً سالم است ، ولى براى ديگران آلوده كننده است. در مرحله سوم غدد لنفاوى بزرگ مى شود و در بيش از دو نقطه از بدن و حداقل سه ماه باقى مى ماند و بالاخره مرحله چهارم مرحله قبل از ايدز و نهايى است . دراين مرحله در بيمار عوارضى به وجود مى آيد كه اصطلاحاً به آن علائم مربوط به ايدز يا كمپلكس ايدز مى گويند. اسهال و تب از نشانه هاى اين مرحله است. اين علائم مقدمه استقرار كامل ايدز است كه پايان طيف بيمارى است. در نهايت به علت كاهش شديد قدرت دفاعى بدن، فرد مبتلا به بسيارى از عفونت هاى فرصت طلب و سرطانهاى خاص مى شود كه علائم بسيار متنوعى دارند و در نهايت او را از پاى در مى آورند. متوسط طول عمر افراد بالغ پس از رسيدن به مرحله نهايى ايدز، دو سال است. البته در حال حاضر طول عمر بيماران به خاطر داروهاى جديدى كه به بازار آمده بسيار زياد شده است.
در چه مرحله اى فرد متوجه مى شود كه مبتلا به ايدز شده است؟
بسيارى مواقع پزشك به علائم فردى مشكوك مى شود و برايش يك سرى آزمايش مى نويسد. پس از اعلام نتيجه آزمايش مشخص مى شود كه فردى مبتلاست يا خير. در بعضى مواقع هم خود فرد به دليل رفتار پرخطرى كه دارد، متقاضى آزمايش دادن است . خوشبختانه در سازمان انتقال خون ، مركز مشاوره اى وجود دارد كه افراد با رفتار پرخطر مى توانند با مراجعه به اين مراكز و پس از مشاوره تست بدهند. در باره تغيير در وضعيت درمان هم بايد بگويم با آمدن داروهاى جديد ، روند بيمارى كندتر شده است . هرچند هنوز درمان قاطع برايش پيدا نكرده ايم تا بتوان با آن، تمام ويروس ها را از بين برد. اما اين داروها مى توانند رشد ويروس راكاملاً متوقف كنند. اگرچه با مصرف اين داروها بيمار خسته شده و دچار برخى عوارض جانبى مى شود اما تا زمانى كه داروها را مصرف مى كنند، بيمارى مقاوم نشده و فرد زندگى كاملاً خوبى دارد.
آيا هر نوع تماس جنسى مى تواند بيمارى را منتقل كند؟ آيا ايدز از راه چشم و دهان هم منتقل مى شود؟
بلى، ولى خطر ابتلا علاوه بر ميزان تراكم ويروس در فرد مبتلا به نوع تماس جنسى نيز بستگى دارد. بزاق به تنهايى آلوده كننده نيست مگر با خون آغشته شود. اگر خون فرد آلوده به چشم پاشيده شود باعث انتقال ويروس مى شود.
آيا انجام آزمايش خون تشخيص اين بيمارى را قبل از ازدواج توصيه مى كنيد؟
به هيچ وجه غربالگرى قبل از ازدواج را توصيه نمى كنيم چرا كه دلايل مختلف دارد از جمله اينكه به علت وجود دوره پنجره اى ممكن است آزمايش منفى كاذب باشد.
اگر مادرى كه آلوده به ايدز است حامله شود چه كارى بايد انجام دهد؟
معمولاً به خانمهاى آلوده به HIV توصيه مى شود كه حامله نشوندو در صورت حاملگى به آن خاتمه دهند، ولى در صورت ادامه حاملگى مى توان از داروهاى ضدويروس در مادر استفاده كرد كه با درصد بالايى از ابتلاى جنين پيشگيرى مى كند. در ضمن چون بيشترين زمان ابتلا حين زايمان و در اثر شيردادن اتفاق مى افتد، لذا اگر شرايط موجود باشد ترجيحاً خانم حامله و داراى HIV مثبت بهتر است سزارين شود و از شيردادن به نوزاد خوددارى كند.
آيا فرزند متولد شده از مادر مبتلا ، حتماً مبتلا خواهد شد؟ آيا پدر نيز مى تواند بيمارى را به فرزند منتقل كند؟
درصد ابتلاى فرزند از مادر به تراكم ويروس و مرحله بيمارى او بستگى دارد لذا ميزان آلودگى ۱۰۰درصد نيست و رقم بين ۲۵ تا ۴۵ درصد را بيشتر ذكر مى كنند. پدر، بيمارى را به فرزند انتقال نمى دهد مگر اينكه به طور تصادفى به خون او آلوده شود.
آيا استفاده مشترك از اپى ليدى يا ماشين اصلاح، حجامت،  طب سوزنى و سوراخ كردن گوش نيز مى تواند اين بيمارى را منتقل كند؟
هر وسيله اى كه برنده و به خون فرد مبتلا آغشته است و بلافاصله به وسيله فرد ديگر استفاده شود به شرطى كه وسيله از پوست بگذرد، مى تواند آلوده كننده باشد.
اشيايى كه با خون فرد مبتلا آلوده شده اند را چگونه مى توان استريل كرد؟
در ابتدا بايد آن را شست و خشك كرد و سپس در محلول ضدعفونى مورد قبول نيم ساعت غوطه ور كرد و سپس در «فوريا اتوكلاو» استريل كرد. اين اقدام براى وسايلى كه در پزشكى و دندان پزشكى استفاده مى شوند، ضرورى است.
اشيايى كه به ويروس ايدز آلوده هستند تا چه مدت مى توانند آلوده كننده باشند؟
به طور كلى اين ويروس در خارج از بدن و در اثر عوامل گرما يا سرماى محيطى خيلى زود از بين مى رود، گزارشات محدود در مورد پايدار بودن در لخته خون به مدت چند روز بوده است، ولى به طور كلى وسايل آلوده به خون حتماً بايد شسته و استريل شود و يا يك بار مصرف شوند.
كسانى كه همسرشان آلوده به ويروس است چه بايد بكنند؟
حتى با وجود درمان موفق، فرد مبتلا به ايدز مى تواند باعث انتقال بيمارى به همسرش شود. لذا در تماس جنسى استفاده از كاندوم و مواد ويروس كش بايد در نظر گرفته شود.
آيا افراد آلوده به ويروس ايدز نياز به قرنطينه دارند؟
به هيچ وجه اين بيماران محتاج به قرنطينه ندارند. حتى زمان بسترى در بيمارستان نيز احتياج به قرنطينه ندارند مگر در شرايط خاص مثل وجود عفونت هاى قابل سرايت به بقيه مانند سل.
در حال حاضر كيت هاى تشخيصى بيمارى ايدز به بازار آمده است آيا اين كيت ها قابل اعتماد هستند؟
متأسفانه اين روزها شاهد ورود كيت هاى غيرمجاز و عرضه آن در ناصرخسرو و بعضى از داروخانه ها هستيم. يكى از اين كيت ها از تايوان وارد كشور شده و افرادى كه داراى رفتار پرخطر هستند به خاطر ترس از ايدز كه ممكن است هم نداشته باشند يكى از اين كيت ها را تهيه و بر روى خود آزمايش مى كنند كه در همه موارد پاسخ اين آزمايشها غلط است. اما عده اى سودجو به خاطر درآمد بيشتر استفاده از اين نوع وسايل آزمايشگاهى تقلبى را به جوانها توصيه مى كنند. بارها مشاهده شده است كه بيمار با ترس مراجعه مى كند و پس از آزمايش مشخص مى شود، پاسخ منفى است. تست HIV بدون آزمايش خون ممكن نيست.
گاهاً ديده مى شود كه بعضى از پزشكان حاضر به جراحى بيماران ايدزى نيستند اين بيماران بايد چه كار كنند؟
بيمارستان امام خمينى اين بيماران را جراحى مى كند آنها هم ظرفيتشان تكميل است.
عده اى از مردم ايدز را با سرطان يكى مى دانند آيا اين تفكر درست است؟
ايدز با سرطان قابل مقايسه نيست، اينكه هر دو درمان ندارند، پس قابل مقايسه هستند غلط است، سرطان مسرى نيست، در صورتى كه ايدز يك بيمارى مسرى است. در عرض ۲۵ سالگى كه از شناخت اين بيمارى مى گذرد، بيش از ۶۷ ميليون نفر مبتلا شده اند كه ۲۵ ميليون نفر آنها از بين رفته اند. در رشته ما موقعى به يك بيمارى اولويت داده مى شود كه چند معيار داشته باشد؛ «شيوع بالا، مرگ و مير زياد و درمان و واكسن قطعى برايش نباشد». ايدز همه اين فاكتورها را دارد. سرطان ربطى به رفتار پرخطر ندارد، در حالى كه اين بيمارى دقيقاً به همين موضوع بستگى دارد. ايدز ويروسى است كه مى توان از آن پيشگيرى كرد، اما سرطان نه.
در چند سال اخير بيمارى ايدز در ميان خانمها نيز شايع شده است به نظر شما علت چيست؟
علت اصلى رشد ابتلاى زنان به ايدز، تماس جنسى آنها با همسران آلوده است. در حال حاضر در كشور ۶ درصد خانمها به ايدز مبتلا هستند، اما با اين رشد صعودى، آمار بسيار بيشتر خواهد شد.
در ديگر كشورهاى دنيا تعداد افراد ايدزى مرد و زن مساوى است اما در ايران هنوز با چنين رشدى روبرو نشده ايم.متوسط سن زنان مبتلا به ايدز در ايران ۲۰ تا ۳۵ سال است كه بيشتر آنها بدون آگاهى، توسط همسرانشان آلوده شده اند.
در مورد كلينيكهاى مثلثى هم كه توسط وزارت بهداشت تأسيس شده است توضيحاتى بفرماييد؟
اين كلينيكها ابتدا در سه نقطه كشور ايجاد شد به همين دليل به آنها مثلثى مى گويند، در حال حاضر ما شاهد گسترش اين كلينيكها در نقاط مختلف هستيم. پزشكانى كه در اين كلينيكها خدمت مى كنند، در اين حوزه آموزش ديده اند. آنها بيماران را معاينه مى كنند و كارهاى اوليه مثل واكسيناسيون و آزمايشهاى مربوطه را انجام داده و به آنها مشاوره مى دهند.
اين پزشكان دائماً با متخصصينى در تماس هستند و وضعيت بيماران را گزارش مى دهند. اولين كلينيك در كرمانشاه تأسيس شد كه به عنوان بهترين مركز مشاوره شناخته شده است. به هر حال بيماران به مكانهايى احتياج دارند كه از آن خودشان باشد و پاسخگوى آنها باشد.
با توجه به افزايش اين بيمارى در كشور به نظر شما وظيفه آموزش و آگاهى دادن به جوانان چگونه است؟
افتضاح است، خيلى بد است، آنهايى كه مى توانند كمك كنند همكارى نمى كنند، هر چقدر هم آگاهى به جوانان بدهيم باز كم است، نقش صدا و سيما از ديگر رسانه ها مهمتر است، مردم كمتر روزنامه مى خوانند، اما تلويزيون را هميشه نگاه مى كنند. متأسفانه رسانه هاى گروهى ما مشكل ايدز را خوب متوجه نشدند بايد جهانى فكر كنيم. اين مشكل جامعه ما نيست، مشكل دنيا است، اگر در مقابل اين بيمارى كند پيش برويم، اين بيمارى به سرعت جامعه ما را مى گيرد، تداوم آگاهى مهم است. بايد سياست انكار را كه هميشه با ماست، كنار بگذاريم. درباره اپيدمى ايدز كسانى مقصر هستند كه نمى خواهند به خاطر بعضى از مسائل، مردم را نسب به اين بيمارى آگاه كنند، درباره بيمارى ايدز بايد آموزش داد، كدام يك از برنامه هاى جذاب تلويزيون را سراغ داريد كه قبل، بعد و يا حين پخش آن، آگهى آموزش مقابله با ايدز را نشان دهد. ما تبليغ همه چيز را مى بينيم اما آگاهى هاى هشداردهنده به ايدز را هيچ وقت نمى بينيم.
مردم بايد راههاى پيشگيرى از ايدز را قبل از مبتلا شدن بدانند، يكسرى برنامه ها توسط وزارت بهداشت و ارگانهاى ديگر انجام مى شود اما خيلى به سرعت و ناتمام صورت مى گيرد. همه كارها در حد كاغذبازى باقى مى ماند، ايدز تنها يك مشكل پزشكى نيست بلكه يك مشكل اجتماعى است.
در مورد ايدز، تداوم آموزش مهم است، تداوم آن باعث نگرش مثبت نسبت به اين بيمارى در بين افراد جامعه مى شود. اگر فقط براى مدت كوتاهى آموزش داده شود، همه چيز به زودى از ياد مى رود. اين باور در تداوم آموزش است كه روى عملكرد فرد تأثير مى گذارد كسى كه رفتار پرخطر دارد مى تواند مبتلا به خيلى بيماريها از جمله ايدز باشد.
به نظر شما چگونه مى توان از بيمارى ايدز پيشگيرى كرد؟
بايد براى بيماران مبتلا به ايدز بودجه جداگانه اى تصويب شود،  زيرا عدم وجود امكانات لازم روند پيشگيرى را كند و مشكل مى كند در حالى كه ما بايد اين روند را هرچه زودتر تسريع كنيم.
شيوع بيماريهاى عفونى نو پديد مانند ايدز و هپاتيت و سل مقاوم از جمله مسائلى است كه مى تواند باعث بروز مشكلات زيادى در كشور ما مانند ديگر كشورها شود. بنابراين اجراى برنامه هاى پيشگيرى از آنها بايد در اولويت اساسى دولت قرار بگيرد و دولت بايد براى بيمارى ايدز و ديگر بيماريهايى كه امروز به عنوان معضل جوانان كشور مطرح مى شود، با اختصاص اعتبار و بودجه خاصى براى آن سرعت بيشترى به برنامه هاى موجود بدهد.
آيا NGO هاى غيردولتى مى توانند در پيشگيرى از بيمارى ايدز موفق باشند؟
تجربه در همه جاى دنيا نشان داده است كه مقابله با اين بيمارى كار آسانى نيست و وزارت بهداشت به تنهايى از عهده آن برنمى آيد. در تمام دنيا اين NGOها هستند كه در مقابل ايدز ايستاده اند. حتى در آفريقا با اين همه گرفتارى NGOهاى مقابله با ايدز فعال هستند. در ايران با تشكيل كلينيك هاى مثلثى كارهاى بسيارى توانستيم انجام دهيم. در حال حاضر نيز تأسيس NGOهاى مقابله با ايدز را شروع كرده ايم و الان در حال گذراندن مراحل قانونى اش هستيم و به زودى كار را شروع خواهيم كرد. ما مى خواهيم NGOهايى تأسيس كنيم كه بيماران به طور داوطلبانه در آن مشاركت داشته باشند و به ساير افراد آموزش بدهند. چون كسى بهتر از فرد آلوده نمى تواند يك جوان را مشاوره دهد. ما تصميم داريم به افراد آلوده به ويروس ايدز آموزش دهيم و هميشه با آنها در تماس باشيم. با همت اين افراد و راهنمايى هاى كارشناسان فكر مى كنم بتوانيم موفق شويم.