فاطمه اميرى
سردردهاى مدام و طولانى دارد. پزشك علت را كم خونى و در نتيجه نرسيدن خون به مغز تشخيص داده است. ميل شديدى به مصرف يخ دارد. تكه هاى يخ را مى شكند، كوچك مى كند و با اشتياق شروع به مصرف آنها مى كند. پزشك تمايل شديد به خوردن يخ را يكى از نشانه هاى كم خونى مى داند.
كف پاها و دست هايش سوزن سوزن مى شود به قدرى كه آرامش را از او مى گيرد، خودش گمان مى كند اين مسأله  ارثى است. به خاطر مى آورد كه مادرش هميشه از اين مشكل شكايت مى كرد، اما پزشكان معتقدند سوزن سوزن شدن دست و پاها از نشانه هاى كم خونى در زنان است.
اغلب ساعت هاى روز بى حال و افسرده است. به خاطر نداشتن انرژى و توان براى انجام دادن كارهاى معمولى روزانه، خودش را سرزنش مى كند، گاه ديگران نيز در اين كار با او همراه مى شوند، در حالى كه به عقيده پزشكان اين حالت ها خبر از كم خونى در فرد مى دهند. چند بار برگه آزمايش را نگاه مى كند. مكثى مى كند و سپس به مراجعش مى گويد: «شما دچار كم خونى هستيد.» اين جمله اى است كه بارها و بارها نه فقط در مطب پزشكان به بيماران گفته مى شود، بلكه در محاوره هاى روزانه مردم خطاب به يكديگر هم شنيده مى شود و البته زنان در طول زندگى خود بيشتر شنونده اين جمله اند تا مردان. كم خونى به قدرى فراوان شده كه نه يك بيمارى يا مشكل تغذيه اى، بلكه به يك مسأله عادى در زندگى بسيارى از زنان تبديل شده، ناراحتى و مشكلى كه به جاى برطرف كردنش فقط با آن كنار مى آيند.
***
كم خونى شايع ترين مشكل تغذيه اى جهان و كشور ما است. بويژه كم خونى ناشى از آهن در بيش از دو ميليارد نفر از مردم جهان وجود دارد. دختران و زنان بين ۱۵ تا ۴۹ سال، زنان باردار، شيرخواران و كودكان پيش دبستانى بيش از ديگران در معرض ابتلا به كم خونى هستند.
دكتر حوريه شمشيرى عضو انجمن تنظيم خانواده در چهارمين ميزگرد اهداف توسعه هزاره در رابطه با كاهش ميزان مرگ و مير كودكان و بهبود بهداشت مادران متذكر شد كه يك سوم زنان ايرانى مبتلا به كم خونى ناشى از سوءتغذيه در هنگام باردارى هستند.
اما صرفنظر از زنانى كه با كم خونى به دنيا مى آيند، بسيارى ديگر نيز بعد از تولد و در سنين رشد به دلايل گوناگون مبتلا به كم خونى مى شوند.
يك بررسى عمومى نشان داده نزديك به ۴۳ درصد دختران تهرانى در سال هاى اول و دوم متوسطه دچار كم خونى اند.
منصوره لبيبى رانكوهى شيميست و محقق تغذيه كه سال ها در آزمايشگاه هاى كنترل موادغذايى تحقيق و فعاليت كرده، كم خونى را وضعيتى مى داند كه در آن سلول ها قادر نباشند به اندازه كافى گلبول قرمز بسازند. او در پاسخ به اين سؤال كه چرا و به چه دليل سلول ها قادر به ساختن كافى گلبول قرمز نيستند، به يك نكته اشاره مى كند: «سوءتغذيه». منصوره لبيبى مى گويد: «سوءتغذيه به اين معناست كه غذاهاى مورد نياز سلول ها روزانه در اختيار آنها قرار گرفته نشده است.» به اعتقاد او كم خونى بيمارى نبوده (برعكس آن چه عامه به غلط مى پندارند) بلكه يك پديده بيمارگونه است. پديده بيمارگونه اى كه فقط بر اثر سوءتغذيه حادث مى شود، اما مى تواند بيمارى هاى متعددى را با خودش به همراه بياورد. از آن جمله مى توان به سردردهاى مداوم و فراوان، عدم تعادل در راه رفتن، خستگى هاى مفرط و پيوسته، فراموشى، طورى كه فرد گمان مى كند دچار بيمارى آلزايمر شده و همين طور قاعدگى هاى طولانى مدت به گونه اى كه زن مى پندارد مبتلا به تومورسازى شده اشاره كرد. البته كم خونى با ضعف و ناتوانى بسيار همراه است. شكى نيست كه هر ماده غذايى خوب، نقش بسزايى در توليد خون كافى، لازم و سالم دارد كه در شرايط تغذيه نامناسب يا نادرست بخصوص هنگامى كه بدن دچار فقدان شديد ويتامين هاست، خون سازى با اختلالات جدى همراه مى شود.»
***
فضاى شلوغ و پرهمهمه مدارس دخترانه با دانش آموزانى كه با صداى بلند مى خندند و در حال بازى و ورزشند و دانش آموزانى كه آرام براى خود خلوتى ساخته اند در گوشه اى نشسته اند و به اين صحنه ها نگاه مى كنند. كمى تحرك، خستگى و نداشتن انرژى كافى به اعتقاد متخصصان ارتباط مستقيم با معضل كم خونى در زنان دارد. شمسى آذرنيوش مى گويد: «كم خونى بر اثر كم بودن تعداد هموگلوبين خون پديد مى آيد و كار هموگلوبين حمل اكسيژن به بافت هاى بدن است. اگر مقدار هموگلوبين كمتر از ميزان عادى و مورد نياز بدن باشد، مقدار اكسيژن كافى نيز به بافت ها نمى رسد و در نتيجه فرد دچار خستگى مداوم، كم تحركى و نداشتن انرژى مى شود. كم خونى معمولاً در دوران باردارى مشكلات خاص ديگرى را براى مادر و نوزاد به وجود مى آورد. چرا كه بدن مادر و نوزاد هر دو به مقدار زيادى اكسيژن احتياج دارند و در نتيجه كم بودن تعداد هموگلوبين در خون، اين فرايند با اشكال مواجه مى شود. زنان باردار هم آسان تر از ديگران به كم خونى دچار مى شوند چون تهيه مقدار كافى آهن به وسيله خوراك روزانه، به گونه اى كه احتياجات مادر و نوزاد را تأمين كند، به دليل نوع تغذيه حاكم در خانواده با اشكال فراوان توأم است. از طرفى مادر بايد قبل از باردارى به رفع مشكل كم خونى خود اقدام كند تا بتواند به هنگام باردارى آهن كافى را كه شايع ترين نوع كم خونى در اثر كاهش آن به وجود مى آيد به نوزاد برساند. چرا كه نوزاد نيز نيازمند ذخيره مقدار كافى آهن در بدنش است تا بتواند در دوران شيرخوارى كه از خوردن غذا محروم است از ذخيره آهن خود استفاده كند. به طور كلى زنان باردار به علت افزايش حجم خون، رشد جنين و جفت و ساير بافت ها به آهن بيشترى نياز دارند.»
فقر آهن يكى از شايع ترين اختلالات تغذيه اى در كشورهاى در حال توسعه و مهم ترين علت كم خونى در زنان و كودكان شناخته شده است با وجود اين كم خونى غير از كم خونى ناشى از فقدان آهن انواع ديگرى هم دارد. منصوره لبيبى محقق تغذيه و نويسنده مى گويد: «كم خونى مى تواند ناشى از فقدان مس، يد، كبالت و ويتامين هاى گروه B از جمله B3 ، B6 ، B9 و B كوبالامين و همين طور ويتامين E و C (اين دو نوع كم خونى از خطرناك ترين و مهم ترين نوع كم خونى ها هستند كه بيشتر مردم به آنها مبتلا هستند.» به دليل اين كه در شرايط فقدان ويتامين C هيچ گونه ماده غذايى قادر به جذب در بدن نيست، حتى اگر شخص بهترين نوع پروتئين را هم مصرف كند، قابل جذب نخواهد بود و همين طور در مورد فقدان شديد ويتامين E كه بيشتر مردم به آن مبتلا هستند با اين باور نادرست كه ويتامين E محلول در چربى است و بدن چندان به آن احتياج ندارد و يا در كليه ها رسوب مى كند، در نتيجه اين طرز فكر، شخص عمرى را در كم خونى به سر خواهد برد. مهم تر از همه اين كه در كمبود اين ويتامين ارزشمند تمام غدد درون ريز دچار اختلالات جدى مى شوند.»
كم خونى ها از هر نوع كه باشند داراى عوارض ظاهرى بسيار مشتركى اند. رنگ پريدگى صورت، ريزش شديد موها، عدم توانمندى در انجام حتى وظايف روزانه، بى حوصلگى، دردهاى نامفهوم عضلانى گاه در يك قسمت از بدن و گاه در تمام بدن. تنگى نفس كه برخى آن را با آسم يا حالت هاى آلرژيك اشتباه مى گيرند، فراموشى گاه به گاه و فراموشى مداوم و عدم تعادل در راه رفتن كه گاهى با ام اس يا صرع اشتباه گرفته مى شود، همگى از جمله نشانه هاى كم خونى است كه منصوره لبيبى رانكوهى محقق تغذيه و شيميست به آن ها اشاره مى كند.
***
وزارت آموزش و پرورش در سال تحصيلى جديد بخشنامه مربوط به فروش مواد خوراكى در مدارس را با هدف جهت دادن به نوع تغذيه دانش آموزان و تشويق آنها به مصرف موادغذايى سالم را تهيه و صادر كرده است. در اين بخشنامه مسوؤلان مدراس متعهد به جلوگيرى از فروش مواد خوراكى با ارزش تغذيه اى كم و موظف به هدايت دانش آموزان به مصرف مواد غذايى اى شده اند كه در حين سلامت بتوانند نيازهاى تغذيه اى آنها را بر طرف كنند. يكى از كارشناسان بهداشتى آموزش و پرورش مى گويد: «بايد بين خانواده ها فرهنگ تغذيه درست را جا بيندازيم و مدارس بستر خوبى براى اين كار است. اين كه والدين بدانند به جاى پركردن كيف دانش آموز از مواد بى ارزش مثل پفك و چيپس مى توانند با فراهم كردن مقدارى نان، پنير، گردو بهترين مواد غذايى را به بدن فرزندشان برسانند.» متخصصان مهم ترين عامل در ايجاد پديده بيمارگونه كم خونى را سوءتغذيه مى دانند.
به گفته منصوره لبيبى محقق تغذيه و نويسنده كتاب هاى تغذيه اى «مواد مورد نياز سلول هاى بدن روزانه ۴۱ نوع ماده غذايى است كه عبارتند از اسيدهاى آمينه ضرورى به تعداد ۸ عدد، قندها به تعداد يك عدد، چربى ها به تعداد ۳ عدد، مواد كانى يا مينرال ها حداقل ۷ عدد، ويتامين هاى محلول در چربى ها ۳ عدد و بقيه ويتامين هاى گروه B كه اين گروه از ويتامين ها از اهميت فوق العاده اى برخوردارند. زيرا براى تك تك سلول هاى بدن الزامى اند و فقدان حتى يك عدد از آنها قادر است كل سيستم بدن را به مخاطره بيندازد. در تمام كم خونى ها با جبران فقدان آهن مى توان اين ناراحتى را از شتاب انداخت. اما مردان بسيار به ندرت دچار كم خونى مى شوند و اگر مردى دچار اين عارضه شد احتمال زيادى وجود دارد كه يكى از اندام هاى او نظير روده يا معده دچار خونريزى است. چرا كه مردان عادت هاى ماهيانه، دوران سخت باردارى و دوران طاقت فرساى شيردهى را ندارند و اين موضوع خاص زنان است.»
***
رعايت رژيم غذايى درست به اعتقاد متخصصان راه حل اساسى برطرف كردن عارضه كم خونى است. شمسى آذرنيوش مى گويد: «اگر كمى حوصله كنيم و دقت بيشترى در تغذيه داشته باشيم همراه با ورزش، حتماً نتيجه خوبى مى گيريم. شناختن موادغذايى، تركيبات و نقش هر كدام آنها در رفع يكى از نيازمندى هاى بدن فقط به مقدارى صرف وقت و مطالعه احتياج دارد. به طور مثال اين كه بدانيم خوردن پسته، انجير، تره فرنگى، اسفناج، جعفرى، شاهى، آلو، خرما، زردآلو، زرده تخم مرغ، انگور، ذرت بوداده و ... در رفع كم خونى مؤثرند و يا ورزش در رساندن خون و گردش خون در تمام اعضاى بدن تأثير به سزايى دارد بويژه در رساندن خون به مغز. در كنار رعايت اصول غذايى صحيح و انجام دادن حركات ورزشى، سلامتى بدن تا حد زيادى تأمين و تضمين مى شود و مى توانيم جلوى عارضه كم خونى را در مراحل اوليه و قبل از آن كه با شدت گرفتن آسيب بيشترى را به بدن وارد كند، بگيريم.»
تصميم گيرى درباره نحوه مصرف غذايى موضوعى است كه به خود اشخاص بستگى دارد، اما بديهى است هر چه دانش و آگاهى تغذيه علمى و صحيح در ميان مردم و خانواده ها افزايش يابد، توان آنها براى مقابله با بيمارى ها بيشتر مى شود. منصوره لبيبى رانكوهى محقق تغذيه مى گويد: «به طور مثال اگر زنان بدانند با خوددارى از مصرف انواع شيرينى ها مثل قند، شكر، كيك ها، نوشابه ها، بستنى ها، آب ميوه هاى ساختگى بيرون به ترشح متعادل اسيد معده خود كمك مى كنند، چون با مصرف اين مواد ترشح اسيد معده كمتر شده و مواد كانى سخت حل شدنى نظير آهن، مس، يد و Bكوبالامين در اين حالت قادر به هضم و جذب نيستند و اين مسأله به پيشروى كم خونى دامن مى زند، مطمئناً در برنامه تغذيه اى خانواده نيز مصرف كمتر اين مواد را الگو قرار مى دهند.»