«سعيد پاشا» سومين فرمانرواى مصر، نواده «محمد على پاشا» بنيان گذار سلسله خديوى مصر، بر اين باور بود كه مى توان درياى سرخ را به درياى مديترانه متصل كرد. براساس همين فكر بود كه ساختن كانال سوئز را كه مقدر بود در زمان فرمانروايى پسر عمويش «خديو اسماعيل پاشا» به پايان برسد آغاز كرد. فكر متصل كردن درياى سرخ به درياى مديترانه از دوران مصر باستان وجود داشت.
كانال فعلى سوئز كه دو درياى ، مديترانه و «سرخ» را مستقيماً و نه از طريق نيل به يكديگر مربوط مى كند؛ زاييده فكر «فردينان دولسپس» فرانسوى است وشايد باور «سعيد پاشا» سومين خديو مصر به عملى بودن اين فكر نيز ناشى از تفكرات «فردينان دولسپس» باشد.
اين پروژه عظيم كه با كار اجبارى كشاورزان مصرى به ثمر رسيده بود؛ در سال ۱۸۶۹ به پايان رسيد و حمل ونقل از آن آبراه آغاز گرديد.
مى گويند مراسم افتتاح كانال سوئزبه پول آن روز(۱۳۶ سال پيش) نزديك به يك ميليون ليره انگليسى خرج برداشت و فرمانروايان بزرگ اروپا مانند «فرانسوا ژوزف» امپراتور اتريش و وليعهد «پروس» در اين مراسم حضور يافتند.
اندكى پس از افتتاح كانال سوئز، در زمان نخست وزيرى «ديزرائيلى» ، دولت بريتانيا ۴۴ درصد سهام شركت كانال سوئز را از خديو مصر خريدارى نمود و بقيه سهام نيز به دست سرمايه داران فرانسوى افتاد و خود مصر عملاً هيچگونه كنترل و نظارت مالى بركانال سوئز نداشت.
بدين ترتيب كمپانى كانال سوئز تبديل به يك شركت انگليسى - فرانسوى شد.
«ديزرائيلى» حاصل تلاش درخشان خود را درگزارش كوتاه و جاودانه به ملكه ويكتوريا تقديم كرد و در پايان آن چنين نوشت:
«و حالا كانال سوئز مال شماست سرور من»
به مرور ايام داشتن سهام كانال سوئز موجب آن شد كه مستشاران مالى انگلستان در تمامى شؤون ادارى مصر دخالت كنند. در حقيقت هر وزارتخانه اى يك مستشار انگليسى داشت كه همه كاره بود.
در سال ۱۸۸۲ يك مصرى وطن پرست به نام «اعرابى پاشا» كه وزير جنگ بود، زير بار دخالت مستشار انگليسى ارتش مصر نرفت و يك شورش مسلحانه تمام عيار سراسر مصر را فرا گرفت. با سركوب اين قيام و دستگيرى «اعرابى پاشا» انگلستان به اشغال نظامى مصر و سودان پرداخت و اين اشغال استعمارى ۷۰ سال به طول انجاميد و سرانجام با كودتاى مصر و عقد قرارداد جديدى ميان مصر و انگلستان به پايان رسيد.
با آن كه در سال ۱۹۵۶ در ماجراى ملى شدن كانال سوئز، مى رفت كه مصر دوباره به اشغال انگلستان و فرانسه درآيد اما مقتضيات زمان نقشه انگلستان وفرانسه را نقش برآب كرد و نيروهاى بيگانه خاك مصر را براى هميشه ترك نمودند.
ويژگى هاى كانال سوئز
براى آن كه از اهميت كانال سوئز ، در زمان ملى شدن آن آگاه شويم ناگزير بايد به اسناد ونوشته نيم قرن پيش مراجعه كنيم زيرا موقعيت ژئوپلتيكى و اقتصادى كانال در آنزمان به مراتب بيشتر از امروز بود.
خوشبختانه نگارنده اين گزارش در آرشيو خود كتابى دارد به نام «ممالك همجوار» و ناشر اين كتاب انتشارات اقبال است.
كتاب مزبور در حقيقت مجموعه سخنرانى هاى «فتح الله حكيمى» استاد «دانشگاه جنگ» مى باشد كه در سال ۳۴ - ۱۳۳۳ در آن دانشگاه ايراد شده است.
در اين كتاب به پيرامون مشخصات كانال سوئز آمده است :
كانال سوئز معبرى است به طول ۱۰۳ ميل كه درياى مديترانه را به بحر احمر متصل نموده و بدين وسيله اقيانوس هند را از طريق مديترانه به اقيانوس اطلس مربوط مى سازد و همچنين قاره عظيم آفريقا را از پيكر بزرگ آسيا و اروپا جدا مى نمايد.
عمق كانال بالغ ۳۴ تا ۳۶ پا بوده و عرض آن از ۱۹۷ پا كمتر نيست به عبارت ديگر اين كانال داراى مشخصاتى است كه اغلب ناوگان عظيم اقيانوس پيما مى توانند در آن رفت و آمد نمايند.
ساختمان اين معبر آبى بين دوقاره آسيا و اروپا تقريباً ۳۰ ميليون ليره انگليسى تمام شده ودر هفدهم نوامبر ۱۸۶۹ راه اياب و ذهاب ناوگان كشورهاى اروپا را به كرانه هاى زرخيز آسيا وخاور دور گشود.
تاريخچه كانال سوئز
همان طور كه اشاره شد شواهد تاريخى و آثار قديمه مصر گواهى مى دهد كه ۱۳۸۰ سال قبل از ميلاد مسيح درياى مديترانه و درياى احمر را فراعنه مصر به وسيله كانال به هم متصل ساخته بودند.
«هرودوت» مورخ معروف مى نويسد: در سال ۶۰۹ قبل از ميلاد، فرعون مصر «نچو» حتى بر آن شد كه از مسير نيل يك كانال عظيمتر بسازد وبا وجود آن كه ۱۲۰ هزار نفر در اين كار پرمشقت تلف شدند كندن كانال جديد به پايان نرسيد.
بعدآً در سال ۵۲۰ قبل از ميلاد داريوش فرمانرواى مقتدر ايران بر آن شد كه كار نيمه تمام وى را ادامه دهد. در هر حال تاريخ نشان نمى دهد كه رومى ها در زمان سلطه خود بر كرانه شرقى و جنوبى مديترانه براى ساختن كانال كارى كرده باشند.
گفته مى شود كه در قرن هفتم ميلادى يكى از فرمانروايان عرب به نام «عمر» قاهره را به خليج «هروپوليت» كه نزديكى سوئز است به وسيله كانال متصل نمود ولى در زمان استقرار حكومت اسلام بر مصر «ابوجعفر منصور» دومين خليفه عباسى كانال را پر كرد زيرا معتقد بود كه دشمنان سرسختش در شبه جزيره عربستان تداركات جنگى خود را از اين معبر آبى به دست مى آورند.
بنا به روايتى مى گويند كه در سال هزار ميلادى فرمانرواى ديگرى به نام «سلطان حكيم» دوباره همين كانال را لا يروبى كرد. در هر حال قضيه هر چه بوده باشد و به هر طور كه ادامه يافته باشد فقط به ما نشان مى دهد كه مردم كره زمين از ايامى كه حتى تاريخ هم به ياد نمى آورد به معبرهاى آبى احتياج داشته و مخصوصاً اتصال بحر احمربه مديترانه اهميت فوق العاده اى براى كشورهاى نيرومند ايام باستان داشته است.
در قرن نوزدهم وقتى كه كشورهاى اروپايى در مسابقه به دست آوردن مستعمرات جديد بودند و مخصوصاً به آسيا و خاور دور علاقه وافرى نشان مى دادند اهميت يافتن يك راه نزديك و آسان به آسيا فوق العاده ضرورى بود. «تماس واگهورن» انگليسى كسى بود كه راه زمينى به شرق را اكتشاف نمود. بدين طريق كه ناوگان انگليسى وسايل خود را به انتهاى جنوب شرقى مديترانه مى آوردند و از آنجا از طريق خشكى به درياى احمر برده و باز با كشتى به نقاط دوردست حمل مى نمودند.
شايد از همين رو باشد كه امروز مجسمه «تماس واگهورن» روى يكى از اسكله هاى سوئز قرار داد. در قرن شانزدهم كه امپراتورى عثمانى بر مصر تسلط يافت در «قلزم» يكى از بزرگترين بنادرتجارتى ونظامى را بنا نهادند. در قرن هفدهم «قلزم» شهر كوچكى بود كه از طريق آن رودخانه نيل به درياى احمر اتصال مى يافت و در همان زمان بود كه عثمانى ها و پرتغالى ها در مورد سيادت بر اقيانوس هند نزاع داشتند ولى راه هند به انگلستان از راه دريا درسال ۱۸۳۷ ميلادى گشوده شد و در سال ۱۸۵۷ يك خط آهن از قاهره به سوئز ساخته شد. اين راه آهن امروز در تمام طول كانال از پرت سعيد يعنى دهانه كانال در مديترانه تا سوئز در درياى احمر امتداد يافته است. در هر حال چنانكه گفته شد ساختن كانال اساسى و بزرگ سوئز فوق العاده ضرورى بود تا اين كه در سال ۱۸۵۴ ميلادى يك مرد فرانسوى به نام «موسيو فردينان دولسپس» براى نخستين بار امتياز كندن كانال را از سعيد پاشا فرمانرواى دست نشانده عثمانى در مصر به دست آورد و بالاخره پس از گفت و شنود بسيارى در تاريخ بيست و دوم آوريل ۱۸۵۹ اولين كلنگ كانال كنونى به زمين زده شد و پس از ده سال دو دريا به هم متصل گرديد.
انگليسيها در بدو امر از ساخته شدن كانال فوق العاده خائف بودند و در هر مورد كوشش مى كردند كه براى فرانسوى ها ايجاد اشكال نمايند. «لرد پالمرستن» در آن زمان اعلام كرد كه ساختن كانال غيرممكن است زيرا اگر چنين كانالى ساخته شود بر سيادت بريتانيا بر درياها لطمه وارد مى آيد و دست امپراتورى فرانسه را به دخالت در خاور بيش از پيش باز مى كند.
انگليسيها در «قسطنطنيه» يعنى در پايتخت امپراتورى عثمانى به فعاليت پرداختند و درسال ۱۸۶۶ سلطان عثمانى به اشكال تراشى پرداخت. با تمام اين احوال شركت فرانسوى با سرمايه ۲۰۰ ميليون فرانك كه به ۴۰۰ هزار سهم ۵۰۰ فرانكى منقسم شده بود به ساختن كانال ادامه داد.
پس از «سعيد پاشا» پسرش «خديو اسماعيل» بر عليه «كمپانى سوئز» برانگيخته شد و «نوبرپاشا» را براى شكايت به قسطنطنيه فرستاد و دركار كمپانى اخلال نموده و امتيازات ارضى كه پدرش به «دولسپس» داده بود لغو كرد وحتى تهديد كرد كه نيروى نظامى به كار خواهد برد.
در هر حال ناپلئون سوم با دادن ۳۸ ميليون فرانك اين مسأله را مرتفع ساخت. بعداً اشكالات ديگرى پيش آمد كرد منجمله كمپانى چندين بار به حال ورشكستگى افتاد واغلب امتيازات ارضى خود را از دست داد تا بالاخره دولت انگليس و مخصوصاً نخست وزير زبردست آن كشور «ديزرائيلى» توانست دولت انگلستان را در مالكيت كانال سوئز شركت دهد.
در سالهاى بعد با پرداخت فقط ۴ ميليون ليره در( سال ۱۸۷۵) سهم خديو مصر از كانال سوئز به وسيله انگلستان خريدارى شد و به طورى كه امروز مشاهده مى فرماييد هفت شانزدهم سهام كمپانى كانال سوئز از بريتانياست ولى دولت فرانسه در اين كمپانى عظيم فرانسوى حتى يك سهم ندارد.
دولت انگلستان در دو جنگ جهانى به حداكثر از اين معبر آبى استفاده سوق الجيشى نموده واحتمال نمى رود كه دولت هاى بزرگ هرگز اهميت سياسى و نظامى اين كانال را از نظر دور بدارند گرچه امتياز كانال ۹۹ سال بيشتر نيست يعنى در تاريخ هفدهم نوامبر ۱۹۶۸ يك قرن بعد از به كار افتادن كانال پايان مى پذيرد معهذا دول بزرگ و مخصوصاً بريتانيا به نحوى از انحا كوشش خواهند كرد كه اين معبر در دست اقتدار آنها باقى بماند.
اداره كانال سوئز
به غير از نيروهاى زبده اى كه تاكنون در سربازخانه هاى «اسماعيليه» و در قرارگاه هاى طول كانال، مستقر بوده اند هزاران نفر كارمند وكارگر دائمى در اداره نگهدارى، لايروبى، و امور بهره بردارى كانال مشغول به كار مى باشند. هيأت رئيسه كانال سوئز در حال حاضر عبارتند از ۱۶ نفر فرانسوى، ۹ نفر انگليسى، ۵ نفر مصرى، يك نفر آمريكايى و يك نفر هلندى. البته قرار بوده است كه تعداد نمايندگان مصر به هفت نفر ارتقا يابد. ۳ نفر از نمايندگان انگليسى نمايندگان دولت بريتانيا مى باشند.
اهميت سوئز در سال هاى اخير به قدرى بوده است كه ساختمان هاى بيشمار وشهرهاى بزرگى در آن حوالى به وجود آمده است. يكى از اينها شهر و بندر زيباى سوئز است كه در كرانه شمالى درياى احمر بوده و آب شيرين آن از طريق كانال منشعبه از رود نيل و از حوالى قاهره تهيه مى شود.
اين كانال آب شيرين در سال ۱۸۶۳ ميلادى ساخته شد و قسمت عمده آن در مسير همان كانال قديمى است كه درياى نيل را به بحر احمر متصل مى ساخته است.در زمان قديم آب شيرين براى شهر سوئز فقط از چاه هايى در ۳ ميلى شهر تهيه مى شد. لنگرگاه هاى سوئز باشهر دوميل مسافت دارد ولى خودشهر روى زمين هاى تازه اى كه از دريا گرفته شده بنا گرديده است.
سوئز محل «قرنطينه» زائرين به مكه معظمه مى باشد و در اسلكه هاى آن وسايل تعمير ناوگان جنگى و كشتى هاى اقيانوس پيما موجود است.
شهر «اسماعيليه» نيز در كرانه يكى از درياچه هاى متصل به كانال ساخته شده و محل اتصال خط آهن قاهره به خط آهن سراسرى كانال مى باشد. هم اكنون شهر زيبا و بزرگى به نام شهر و «بندر فؤاد» در آن نواحى در دست ساختن مى باشد. يكى از نقاط معروف كانال سوئز ايستگاه معروف «قنطاره» مى باشد كه لرد «الن بى» ازآنجا خط آهنى به اورشليم كشيد و به وسيله همان راه فلسطين را تحت تصرف بريتانيا درآورد.
سرعت سير كشتى در كانال به حداكثر ۱۲ كيلومتر در ساعت بالغ مى گردد، به غير از درياچه هاى آب تلخ كه كشتى مى تواند سريعتر در آن حركت كند. هزينه عبور از كانال سوئز هميشه مورد بحث فراوان بوده و در سال ۱۸۸۳ چنين تثبيت شد كه براى هر تن بار ۹ فرانك و نيم و براى هر نفر مسافر ۱۰ فرانك اخذ شود و درآمد سهام كمپانى از ۲۵ درصد بيشتر نشود و هرچقدر بيشتر شد تا موقعى كه هزينه هر تن بار به ۵ فرانك تقليل نيافته از اين مبلغ تجاوز ننمايد.
بايد درنظر داشت كه ۵۷ درصد از ناوهايى كه از كانال سوئز عبور مى كنند از بريتانيا و ساير كشورهاى مشترك المنافع مى باشند. بدين ترتيب هزينه عبور كالا و مسافر از اين كانال پس از كشمكش ها و كنفرانس هاى بسيار در لندن تعيين گرديد وحتى بعضى از سرمايه داران انگليسى تهديد كردند كه اگر هزينه حمل و نقل از كانال تقليل نيابد آنها خودشان كانال ديگرى در همان جا به وجود خواهند آورد. من باب مثال در سال ۱۹۵۲ ميلادى صدها ناو اقيانوس پيما وتقريباً يك ميليون نفر مسافر و ۸۶/۱۳۶/۰۰۰ تن بار از طريق كانال حمل گرديده و درآمد آن به ۲۶/۷۳۰/۰۰۰ ليره انگليسى بالغ گرديده است.
وجه تمايز كانال سوئز
با ساير معبرهاى آبى
در دنياى امروزه كانال هاى بيشمارى مشغول كار مى باشند.شايد طولانى ترين كانال دنيا «كانال تركمنستان» به طول ۱۱۰۰ ميل در ريگزارهاى آسياى ميانه و «ولگا» - «دون» و غيره در روسيه بوده باشند و چنانچه اتحاد جماهير شوروى مدعى است در زمان ما شهر مسكو بندرگاه پنج دريا از طريق كانالها مى باشد.
كانال «كرنتين» در جنوب يونان به طول تقريبى چهار ميل نيز يكى از معبرهاى مهم آبى شمال مديترانه است كه در ۹ نوامبر ۱۸۹۳ ساخته و از آن وقت مورد استفاده ناوگان ملل قرار گرفته ولى شايد هيچ يك از كانال هاى دنيا به اهميت كانال سوئز و پاناما نمى رسند. اغلب معبرهاى آبى كه از لحاظ اقتصادى مورد استفاده قرار مى گرفته اند مانند كانال هاى داخلى انگلستان سالهاست كه از كار افتاده اند و در اغلب كشورها از لحاظ اقتصادى ساختمان راه آهن و راه هاى شوسه بر راه هاى آبى برترى دارد ولى كانال سوئز داراى جنبه نظامى ، سياسى ، اقتصادى جهانى است. كار اين كانال نيز با ساير كانال هاى دنيا متفاوت است. وضع جغرافيايى و خاصيت ارضى سوئز طورى است كه كوه هاى بزرگ در راه نبوده مثلاً مانند كانال پاناما براى عبور كشتى مجبور به ساختن دروازه هاى عظيم و بالا بردن سطح آب به ارتفاعات بلند نمى باشند و دفاع از كانال نيز تا اندازه اى سهل تر است و فعاليت هاى تخريبى دشمن احتمالى نمى تواند اين معبر آبى را به كلى از كار بيندازد.
گرچه بايد گفت: اگر يك كشتى تصادفاً در كانال غرق شود مدتها طول خواهد كشيد تا راه كانال از نو بازگردد. البته بايد متذكر گرديد كه كشورهاى غربى كانال سوئز را خيلى نزديك به دشمن احتمالى خود روسيه تلقى مى نمايند.
كانال سوئز از نقطه نظر ما
خليج فارس و كليه بنادر جنوب ايران فقط از راه كانال سوئز مى توانند به جنوب اروپا و شمال آفريقا متصل شوند مواد نفتى ايران فقط از كانال سوئز به كشورهاى صنعتى اروپا عرضه مى گردد. كانال سوئز در حيات بازرگانى ايران بسيار اهميت دارد ولى وقايع نظامى احتمالى در سوئز احياناً در زندگى اقتصادى و سياسى مادى مدخل خواهد بود. اميد است كه نه تنها اين كانال براى بهبود تجارت مردم دنيا به كار رود بلكه براى بالا بردن سطح زندگى مردم مسلمان جهان با فايده تر از پيش گردد. بنا بر پيمان ۱۸۸۸ ميلادى كه در قسطنطنيه به امضا رسيد اين كانال بر روى كشتى هاى عموم ملل باز است ولى بايد در نظر داشت كه اين معبر آبى با رنج فراوان كارگران اجبارى مصرى ساخته شده و امروز مردم مترقى مصر حق دارند از عبور ناوگان دشمنان خود مانند اسرائيل جلوگيرى كنند و آنها حق دارند در سرنوشت اين منبع حياتى خويش كاملاً ذى نفوذ باشند.
براى اطلاع بيشتر از اهميت كانال سوئز و تاريخچه آن رجوع كنيد به:
۱ - كتاب تاريخ جهانى نفت - اثر دانيل يرگين - ترجمه شادروان غلامحسين صالحيار
۲ - ممالك همجوار - تأليف فتح الله حكيمى - شركت نسبى حاج محمد حسين اقبال و شركا چاپخانه دانش - اسفند ۱۳۳۳
۳-MILIEUX HOMMES ET
CIVILISIATION- COLLECTION G.DUBY
۵e LABROUSE P.106
۴-THE BRITISH EMPIRE
COLIN GROSS P.120
