- منوچهر فرهنگ ، اقتصاددان، متولد ۱۲۹۸ تهران
- دكتراى دولتى در علوم اقتصادى از دانشگاه پاريس
- رئيس اسبق دانشكده اقتصاد دانشگاه تهران
- استاد اسبق دانشگاههاى معتبر كشور
- رئيس فعلى انجمن اقتصاددانان ايران
- برخى از آثار وى عبارتند از : اقتصاد معاصر (۳ جلد ،نوشته دنيز فلوزا) ، اقتصاد سياسى (۲ جلد نوشته رمون بار)، فرهنگ انگليسى به فارسى علوم اقتصادى ( با بيش از ۷ بار تجديد چاپ) ، پژوهشى در برنامه ريزى سوسياليستى (ژان ماژسفسكى) ، مبانى علم اقتصاد (الكس ژاكمن، هانرى تولكان)، دين هاى ايران (گئوويدن گرن) ، زندگى اقتصادى ايران.
در تعريف علم اقتصاد گفته اند كه اقتصاد يعنى مديريت منابع كمياب. فى الواقع علم اقتصاد كليه شكلهاى رفتار انسانى را در مبارزه با كميابى بررسى مى كند و مديريت منابع كمياب، چنان كه كسانى بسا اوقات و مدتهاى مديد چنين مى انديشيده اند، فقط به مبادله محض و پرخرج خلاصه نمى شود. بلكه كاربرد جبر و فشار عمومى و خصوصى از منشأ دولت ياعاملان اقتصادى نيرومند يا گروهها و نيز اقدام به هديه يا به انتقالات بلاعوض به صورت محصول يا پول (مانند پرداختهاى اجتماعى ) را در برمى گيرد.
در اين تعريف علم اقتصاد بايد روابط ميان هدفهاى فعاليت انسانى و وسايل مورد استفاده را بررسى كند. اين امر ناشدنى است مگر آنكه عالمان اقتصاد و عاملان اقتصادى يك جامعه توانايى و دانايى لازم را براى تشريح و توضيح و تبيين اين اهداف و عملى كردن آنها را داشته باشند. چرا كه علم اقتصاد بايد نشان بدهد كه چگونه هدف حاكم بر فعاليت اقتصادى انسان است و چگونه تغيير هدف روى كيفيات اين فعاليت اثر مى گذارد.
براين مبنا علم اقتصاد است كه در مرحله عمل از ميان هدفهاى مختلف بايد از يك سو آنهايى را پژوهش كند كه با يكديگر توافق دارند و تحقق پذير هستند و از سوى ديگر آن روشهاى اقتصادى را مشخص نمايد كه براى رسيدن به اين هدفها به بهترين صورت مناسب است. و اين ممكن نيست مگر با وجود و حضور اقتصاددانان فرهيخته اى چون «منوچهر فرهنگ».
منوچهر فرهنگ را بايد به حق «پير اقتصاد ايران» دانست. چه او نقش بسزا و غيرقابل انكارى در علمى شدن اقتصاد و نگاه علمى كردن به اقتصاد در ايران در دوره معاصر داشته است و سرآمد اقتصاددانان و اقتصادخوانان امروز ايران زمين است.
شاگردان فرهنگ حالا هركدام براى خودشان اقتصاددانى هستند صاحب نظر كه نقش ارزنده و كليدى در تئوريزه كردن شرايط و دشواريها و راه حل هاى اقتصادى ايران دارند و گرچه آنچه شنيده نمى شود و به گوش اندرز شوندگان نمى رود البته همين نظرات و پيشنهادات آنهاست اما به هرحال اگر نيمه جانى هم بر پيكره بيمار و پراضطراب اين خاك و آب باقى مانده از سر همين هشدارها و اصرارها و پيگيرى هاى مشفقانه و دلسوزانه امثال منوچهر فرهنگ و باقر قديرى است كه همواره اضطرار اين بيمار نيمه جان را دارند.
منوچهر فرهنگ شهرت خود را تنها به واسطه تدريس و تعليم دانشجويان و اقتصاددانان سرشناس اين خاك و بوم به دست نياورده. بلكه شايد بخش اعظم شهرت او به واسطه آثارى است كه وى تأليف و يا ترجمه كرده است. از جمله معروف ترين آثارى كه او ترجمه كرده است ، كتاب ۳ جلدى «اقتصاد معاصر» اثر «دنيز فلوزا» است. «دنيز فلوزا» استاد سابق دانشگاه پاريس صاحبنظر در مسائل پولى بين المللى است و داراى تأليفات آموزنده و مقالات بسيار نيز در دايره همين موضوع است.
فلوزا در كتاب «اقتصاد معاصر» كه الحق كتابى است برجسته و اثرگذار در عرصه علم اقتصاد ، نظريه هاى تازه ، مفاهيم نو و فراگردهاى نوظهور در قلمرو اقتصاد را ارائه مى كند و تحولاتى كه طى پانزده سال پيش از آن، در زندگى اقتصادى دنيا و در طرز تفكر اقتصاددانان نامدار تحقق يافته اند را طرح مى نمايد.
«اقتصاد معاصر » در جلد نخست اين مجموعه به «اعمال اقتصادى » مى پردازد و در جلد دوم «پديده هاى پولى» را كه در آن زمان هنوز وارد كتابهاى درسى نشده بود مورد بحث و فحص قرار مى دهد و جلد سوم عنوان بحث انگيز «رشد، بحران و استراتژى هاى اقتصادى را استادانه بررسى مى كند.»
بسيارى از دانشجويان دهه ۷۰ اقتصاد در ايران با مطالعه و مرور اين كتاب كه از ترجمه عميق و شيوا و علمى منوچهر فرهنگ بهره مى برد، دانش خود را در زمينه علم اقتصاد به مرتبه جهانيان مترقى رساندند و صاحبنظران و انديشمندان آن زمان با مرور اين گنجينه فكرى به اندوخته هاى علمى خود پويايى و تازگى بيشتر بخشيدند.
منوچهر فرهنگ اين مجموعه ۳جلدى را كه به همت انتشارات سروش به چاپ رسيد،با هدف ارائه تازه ترين و پيشرفته ترين نظريات اقتصادى به جامعه علمى و صاحبنظران اقتصادى عرضه كرد كه با استقبال شديد دانشجويان و اقتصاددانان قرار گرفت و پس از گذشت ۱۴ سال از اولين چاپ، اين كتاب ۳ جلدى بارها تجديد چاپ شد و مورد استفاده دانشجويان و صاحبنظران قرار گرفت.
«دنيز فلوزا» در مقدمه اين كتاب ۳ جلدى مى نويسد: «هدف اين سلسله آثار، اقتصاد معاصر، اين است كه طرز كار مجموعه اقتصاد كنونى را به صورت مسيرى ارائه دهد كه از اعمال بنيادى، محرك زندگى اقتصادى آغاز مى كند و به تحليل هدفها و وسايل زندگى اقتصادى مى رسد.»
از اين روست كه در جلد نخست اين مجموعه - «اعمال اقتصادى بنيادى» - او به تحليل اعمال توليد، توزيع، مصرف و سرمايه گذارى و همچنين تطبيق آنها در چارچوب فراگردهايى مى پردازد كه تحليل هاى كلاسيك، ماركسيستى و كينزى كرده اند.
در واقع اين كتاب مقدمه اى بر تحليل اقتصادى و بررسى ساختارهاى اساسى است كه در آنها پديده هاى اقتصادى كنونى ، بويژه در فرانسه ، جريان دارند. چنين است كه همزمان نظريه نوظهور بنگاه و تشريح تمركزهاى صنعتى در جلد اول آن موردنظر قرار گرفته اند و به يكديگر نزديك شده اند.
«فلوزا» در جلد دوم ، «پديده هاى پولى » ، مكانيسم هاى پولى در سطح ملى و در سطح بين المللى را مورد تحليل قرار مى دهد و فراگردهاى ايجاد پول ، توزيع اعتبار را بررسى مى كند. اين فراگردها زير تأثير سياستهاى پولى مالى قرار گرفته اند كه اينان نيز خودشان در يك زمينه بين المللى رهبرى مى شوند. در واقع فلوزا درجلد دوم اين مجموعه، اوضاع نابسامان پولى بين المللى و روابط آن با بحران انرژى را به عنوان هدف يك بررسى گسترده مورد تحليل و تأكيد قرار مى دهد.
او پس از عرضه كردن مجموعه اعمال اقتصادى در جلد اول اين مجموعه و مكانيسم هاى پولى در جلد دوم، در جلد سوم به پديده هاى رشد و نوسازى هاى اقتصادى مى پردازد و درباره آنها بحث مى كند. او همچنين در اين جلد سياستهايى كه مى توانند در درمان آن آزمون شود، مورد تحليل قرار مى دهد.
از ديگر آثار ارزشمندى كه به دست منوچهر فرهنگ ترجمه شده است مجموعه دو جلدى «اقتصاد سياسى» است. اين كتاب توسط «نشر دانشگاهى فرانسه» يا Presses Universitaires de France براى نخستين بار در سال ۱۹۵۵ به چاپ رسيد و پس از آن بيش از ۲۰بار تجديد چاپ شد و در شمار اصلى ترين كتابهاى درسى دانشگاههاى فرانسه محسوب مى شد.
نويسنده اين كتاب «ريموندبار» يا Raymond Barre، استاد دانشگاه پاريس و يكى از اقتصاددانان بلندپايه دنياست كه به تأليف اين كتاب پرداخته. كتاب مذكور از معدود منابع معتبر و جامع علم اقتصاد است كه به تفسير و تشريح مبانى و اصول اكثر مكاتب اقتصادى دنيا پرداخته است.
اين كتاب با ترجمه سليس و محققانه اى كه منوچهر فرهنگ از آن ارائه كرده است، براى اولين بار در سال ۱۳۶۷ به بازار نشر آمد و مورد استقبال شديد دست اندركاران علم اقتصاد، استادان، دانشجويان، مسؤولان برنامه ريزى و اجرايى كشور قرار گرفت و تاكنون بيش از ۵بار تجديد چاپ شده است. منوچهر فرهنگ درباره اين كتاب مى نويسد: «اقتصاد سياسى» نام سنتى «علم اقتصاد است كه «آنتوان دومونكرتين» نخستين بار آن را عنوان كتاب خود ساخته و با اين ابداع بر اهميت قاطع فعاليتهاى اقتصادى توليد و مبادله كالاها در ابعاد جامعه تأكيد گذاشته است.»
او مى گويد: «ريشه economic در واژه يونانى oikos و neimein است كه در گذشته فقط به مديريت امور خانه محدود مى شد، حال آنكه طبيعت افعال انسان نه تنها متضمن قضاوت ارزشى و دريافت انسانها بلكه مستلزم درك زندگى اجتماعى اينان است. بدين مضمون علم اقتصاد به عمل فردى اكتفا نمى كند، بلكه مجموعه اى از پديده هاى اجتماعى را در نظر مى گيرد. اين علم علاوه بر عمل اقتصادى فردى به دستگاه اقتصادى و به نوع سازمان آن نيز توجه دارد، زيرا اينان به هدفهاى انسانها به طرزى مناسب و مطلوب تحقق مى بخشند.»
او در مورد «ريموندبار» نيز مى نويسد: «ريموندبار، مؤلف اين كتاب؛ در دوازدهم آوريل سال ۱۹۲۴ ميلادى در شهر «سن - دنى» مركز ايالت فرانسوى جزيره «رئونيون» در قلب اقيانوس هند و به فاصله يازده هزار و پانصد كيلومترى سرزمين اصلى فرانسه چشم به جهان گشود؛ تحصيلات عاليه خود را در رشته اقتصاد و حقوق به پايان رسانيد و به مقام استادى رسيد.
كتاب اقتصاد سياسى حاوى كليه اصول، نظريه ها و پديده هاى اقتصادى در مقياس هاى خرد و كلان و در محدوده روابط بين المللى و داد و ستدهاى جهانى است و نويسنده و مترجم نهايت تلاش خود را براى پرداختن اصولى به موارد مذكور كرده اند و در اين كتاب به شايستگى حق مطلب را ادا كرده اند.
منوچهر فرهنگ از جمله مزاياى بسيار شايان توجه اين اثر معتبر را دو مزيت مهم و برجسته اى مى داند كه عبارتند از يك: توضيح تحليلى و تاريخى موضوعات كه به عنوان شاهد مثال در كنار مباحث اصلى و اساسى و آموزش روش پژوهش اقتصادى به پژوهندگان؛ داده هاى آمارى بسيار مفيد و كاربردى را در اين قسمت ها به كار برده است كه بسيار قابل استناد هستند. مورد ديگر و مزيت برجسته دوم اين كتاب نگرش نويسنده آن به دانش اقتصاد از سه ديدگاه سرمايه دارى، سوسياليستى و اقتصادهاى كم رشد و رو به توسعه است كه به اين ترتيب نه تنها دانشجويان مشتاق و كنجكاو را در ابعاد گوناگون پرورش مى دهد و پژوهشگران را راهنمايى مى كند، بلكه به معلومات صاحبنظران علم اقتصاد نيز غناى بيشترى مى بخشد.
در واقع همين ويژگى هاى كم مانند است كه انگيزه اصلى منوچهر فرهنگ براى برگردانيدن اين نوشته بلند به فارسى بوده است. «با اين هدف كه حالت يك بعدى يا تك بعدى را از وجود دانشجويان و پژوهشگران بزدايد و در نتيجه در اين تنگ غروب ستاره حيات خود خدمتى ديگر به دانشگاهيان و به ميهن ارجمندمان ايران عرضه بدارد.» انگيزه دوم منوچهر فرهنگ در اقدام به اين كار دشوار «اين بوده است كه با زبان فارسى در ميدان رقابت علمى - فرهنگى مجال جلوه گرى پيدا كند و غناى سرشار خود را در برابر رقيبان پيشتاز ديگر نشان بدهد.» انگيزه اى كه هنوز او را سرپا نگه داشته و با همين انگيزه است كه او در سن ۸۷ سالگى رئيس انجمن اقتصاددانان ايران است.
منوچهر فرهنگ را بايد به عنوان بزرگترين اقتصاددان ساليان معاصر ايران دانست كه بى توجه به كهولت سن و بزرگى سال همچنان در بطن جريانات اقتصادى و سياسى كشور قرار دارد و شجاعانه از اندرز دولتمردان و حكومتگران دريغ نمى كند و همچون روزهاى جوانى سرپا و استوار در راه نجات پيكر نيمه جان اقتصاد ايران در تلاش و تكاپوست. بى آنكه ادعايى داشته باشد يا مدعايى را اصرار بورزد. از شانس همسالان من است شايد كه مى توانيم با امثال او هنوز دم خور باشيم. باشد كه اين چنين بماند!