هفته گذشته با خبر جالبى از آخرين دوسالانه مجسمه سازى آغاز شد كه مى توان آن را تحولى تازه در جريان هنرى  كشور دانست. آخرين دور اين دو سالانه حدود يك ماه پيش به پايان رسيد و آثار به نمايش درآمده در نگاخانه صبا نيز جمع آورى شد. اما آثار حجيمى كه از هنرمندان حاضر در دو سالانه در باغ خانه هنرمندان به نمايش درآمده بود همچنان سرجاى خود باقى هستند. اين موضوع كه آيا اين آثار مى بايست جمع آورى شوند يا خير، چند نهادى مسؤول جمع آورى آنهاست و هنرمندان چه تعهدى درباره جمع آورى آثار خود دارند، جاى بحث و گفت وگو دارد اما جالب ترين اظهار نظر در اين باره از سوى سعيد شهلاپور، دبير دوسالانه عنوان شد. او اعلام كرده است اين اختيار را دارند كه آثار را جمع آورى كرده و در بيابان ها رها كنند چرا كه هنرمندان مى بايست تا كنون آثار خود را از آن محل منتقل مى كردند. جالب تر اين است كه شهلاپور گفته به دليل دردسرساز شدن اين آثار حجيم براى دو سالانه از دوره هاى بعد شرط ابعاد و ارتفاع براى آثار ارسالى مشخص خواهند كرد. اين هم از سرنوشت مجسمه هاى دوسالانه مجسمه. اين دوسالانه در ابتداى آغاز به كار خود نيز نوآورى هايى نشان داده بود كه از نمايش همين آثار حجيم در خانه هنرمندان ناشى مى شد. از شروع دوسالانه برخى از اين آثار به عنوان وسايل بازى كودكان و برخى ديگر به عنوان پايه تور بدمينتون مورد استفاده قرار مى گرفتند. البته آن اتفاق به منظور نزديك تر شدن ارتباط ميان كودكان و آثار حجمى روى داد و احتمالاً به بيابان بردن اين آثار نيز براى ارتباط نزديك تر جانوران بيابان با هنرهاى تجسمى انجام مى شود.
اما در خارج از كشور مثل اينكه همه چيز امن و امان است و خبرهاى خوبى به گوش مى رسد. اول اينكه احتمالاً زندگى يكى از مجموعه داران اروپايى از اين رو به آن رو شده است. اين مجموعه دار كه حدود يك سال قبل تابلويى را از يك حراجى در فرانسه خريده بود پس از پايان تحقيقات كارشناسان متوجه شد اين تابلوى متعلق به دوران رنسانس كه به مدت ۴۵۰ سال از نظرهاى پنهان بود، همان تابلوى ناشناس بنونوتوسلينى، هنرمند قرن ۱۶ است كه از چهره خود كشيده. درباره قيمت اين تابلو همين يك نكته را بدانيد كه هنوز قيمت گذارى نشده اما بيمه اى معادل ۶۰ ميليون پوند براى آن درنظر گرفته شده است.
پرونده آثار هنرى دزديده شده در جنگ جهانى دوم نيز بالاخره بسته شد. اين پرونده به تصرف قطار حامل طلا، نقره، ظروف چينى، سه هزار فرش شرقى و ۱۲۰۰ تابلوى نقاشى در سال ۱۹۴۵ از سوى سربازان آمريكايى مربوط بود. تمام اين اشيا به يهوديان مجارستانى تعلق داشت كه نازى ها از آنها ربوده بودند. حال قرار است ۲۵ ميليون و ۵۰۰ هزار دلار غرامت به ۶۲ هزار نفر بازمانده هولوكاست مجارستانى برسد. البته مشخص نيست اين رغم به چه ترتيب بين بازماندگان تقسيم خواهد شد چرا كه به هر نفر فقط ۴۱۱ دلار و ۲۹ سنت خواهد رسيد.
يك خبر هم بخوانيد از لرزاندن تن «مانه» هنرمند نقاش در گور. دو تابلوى نقاشى اثر «مانه» كه در اصل برروى يك تابلو كشيده شده بودند اما بعد از سوى خود او از هم جدا شدند، هفته گذشته براى اولين بار بعد از سال ۱۸۷۸ به يك تابلو تبديل شدند. مشخص نيست مانه به چه دليل دست به اين كار زد اما در هر حال حتماً قصدى داشت. البته «مانه» شانس آورد كه اثر او در اختيار ما نيست چرا كه در اين صورت احتمالاً به جاى به هم چسباندن تابلوى او آن را به سه يا چهاربخش تقسيم مى كرديم تا در زمان واحد قابل نمايش در چند محل باشد.
از دنياى موسيقى نيز اين خبر را بشنويد كه مرحوم «جان لنون» همچنان مانند يك كارخانه اسكناس سازى مشغول به كار است. دست نوشته ترانه «من تنها در خوابم» اين عضو گروه بيتلز به قيمت ۳۵۰ هزار دلار فروخته شد. يك چرتكه بيندازيد تا حساب بيايد دستتان.

م. ن
شب هفتم ماه مه سال ۱۸۲۴ براى اولين بار سمفونى نهم بتهوون در وين اجرا شد و آن شب در عالم موسيقى به عنوان يك شب تاريخى و به ياد ماندنى به ثبت رسيد. حال پس از گذشت ۱۸۱ سال اجراى همان اثر منجر به ثبت شبى به ياد ماندنى براى ايرانى ها شده است. دوم مهرماه امسال، اركستر سمفونيك تهران پس از گذشت نزديك به ۳۰ سال، اين سمفونى را به طور كامل به رهبرى على رهبرى اجرا كرد و پس از گذشت سال ها، صداى اجراى زنده اين اثر ماندگار بتهوون يك بار ديگر در ايران طنين انداخت.
على رهبرى كه پس از سال ها دورى از كشور، امسال به ايران آمده است در دومين برنامه خود نشان داد كه هنوز بر عقيده خود استوار است و «اركستر خوب يا بد وجود ندارد.» او توانست با رهبرى اركسترى كه در سال هاى اخير انتقادهاى بسيارى درباره كيفيت اجراى آن مطرح مى شد، اثرى جهانى را در حد و اندازه اى قابل قبول با توجه به شرايط موجود ارائه كند.
برنامه اركستر سمفونيك تهران و على رهبرى با اجراى قطعه «نيما» اثر عليرضا مشايخى آغاز شد. قطعه اى كه اولين بار در سال ۱۳۵۲ در تهران از سوى اركستر سمفونيك تهران اجرا شد و در سال ۱۳۶۵ به وسيله اركستر سمفونيك شهر سن گالن در سوئيس به رهبرى منوچهر صهبايى نيز به روى صحنه رفت.
اما اوج هنرنمايى اركستر و رهبر آن با اجراى سمفونى نهم آغاز شد كه گروه كر نيز آن را همراهى مى كرد. سمفونى نهم بتهوون در زمانى خلق شد كه اين هنرمند نابغه آلمانى، قدرت شنوايى خود را به طور كامل از دست داده بود و حتى نمى توانست يك نت را بشنود. اما نبوغ فوق العاده و تسلط كامل او بر موسيقى، منجر به خلق اثرى شد كه هنوز يكى از قله هاى فتح نشدنى موسيقى شناخته مى شود.
طرح سمفونى نهم از سال ۱۸۱۶ در آثار بتهوون ديده مى شود و تا يك سال پيش از اتمام آن، بتهوون خيال داشت قسمت آخر را مانند قسمت هاى ديگر با موسيقى سازى ختم كند. در تابستان سال ۱۸۲۳ هنگامى كه او طرح «سياسولمينس» را تهيه مى كرد به فكر افتاد كه قسمت چهارم سمفونى نهم را با آواز دسته جمعى به پايان برساند. خلق اين سمفونى با آواز يك اقدام نوآورانه در آن زمان بود چرا كه تا آن زمان به كار بردن آواز در قطعات سازى سمفونى ها معمول نشده بود.
بتهوون از حدود ۲۰ سال قبل از آن تاريخ به منظومه اى به نام «شادى» اثر شيلد علاقه مند بود و دغدغه تصنيف موسيقى براى آن را در ذهن داشت. او در تمام سال هايى كه منتهى به دوران خلق سمفونى نهم شد با اين دغدغه دست به گريبان بود و بالاخره زمانى كه به اين نتيجه رسيد مى خواهد سمفونى نهم خود را به صورت كرال به پايان برساند يك بار ديگر به فكر منظومه شيلد افتاد.
بتهوون بالاخره سمفونى خود را به پايان رساند اما روزى كه خواست آن را اجرا كند، دو سال از تاريخى كه سفارش انجمن فيلارمونيك را دريافت كرده بود مى گذشت. فقر و تنگدستى بر زندگى هنرمند سايه افكنده بود و انگار هيچ راه فرارى از آن نداشت. او براى جبران قولى كه به انجمن فيلارمونيك داده بود، تصنيف سمفونى دهم را به آنها وعده داد و تصميم گرفت سمفونى نهم را براى خود نگه دارد. اما سمفونى دهم نيز هيچ وقت تصنيف نشد و اين هنرمند در فقر و تنگدستى بدرود حيات گفت.
رهبرى كه پس از سال ها دورى از ايران در شب هاى اول مهرماه، هدايت اركستر سمفونيك تهران را براى دومين بار تجربه مى كرد پس از پايان سمفونى به دليل تشويق هاى حاضران يك بار ديگر بخش هايى از سمفونى را اجرا كرد و سپس براى مخاطبان گفت كه اجرا و رهبرى كداميك از بخش هاى اثر از همه مشكل تر است. او همچنين با مشخص كردن چند ميزان از ملودى هاى سمفونى گفت: «اگر آقاى پايور اين ملودى ها را با سنتور مى نواختند، همه تصور مى كردند در حال نواختن يك ملودى ايرانى است.»
على رهبرى يكى از مشهورترين چهره هاى موسيقى ايران در عرصه جهانى محسوب مى شود كه حضور دوباره او در ايران، اتفاق نادرى است. دستيارى «هربرت فون كاريان» يكى از شناخته شده ترين رهبر اركسترهاى جهان يكى از افتخارات اين هنرمند ايرانى است كه تسلط و شناخت او نسبت به موسيقى را نشان مى دهد. رهبرى پس از اخذ ديپلم از هنرستان عالى موسيقى ملى با دريافت مدال و بورسيه دولت براى ادامه تحصيل به اتريش رفت. او پس از خاتمه تحصيل در آكادمى موسيقى وين (رشته آهنگسازى و رهبر اركستر) از ۲۳ سالگى به عنوان دستيار آن آكادمى براى آهنگسازى مشغول به كار شد. او پس از مدتى اقامت در ايران، يك بار ديگر در سال ۱۳۵۵ به اروپا بازگشت و فعاليت حرفه اى خود را در دنياى هنر ادامه داد. او در مدت كوتاه اقامت خود در ايران در سال ۱۳۵۲ مديريت هنرستان موسيقى ملى و در سال ۱۳۵۳ مديريت هنرستان عالى را بر عهده گرفت.
رهبرى تاكنون مدال طلاى مسابقات جهانى رهبرى اركستر در سوئيس، مدال طلاى مسابقات جهانى رهبرى اركستر در فرانسه، مدال طلاى دورژاك از دولت چكسلواكى، بالاترين مدال شهر مالاگا و جايزه ويژه دولت بلژيك به عنوان ۱۰ سال كار در بروكسل را به دست آورده است.
اجراى سمفونى نهم بتهوون در تهران با همراهى گروه كر بود و بخش هاى آوازى اين سمفونى نيز اجرا شد. رهبرى اين گروه كر كه پرى زنگنه نيز در آن حضور داشت بر عهده «تنگيز شا ولو خاشويلى» بود. اين استاد گرجستانى موسيقى كه از سابقه دو سال تدريس موسيقى در كنسرواتوار تهران نيز برخوردار است با رهبرى و آموزش گروه كر اين امكان را فراهم كرد كه مخاطبان ايرانى، اشعار شيلر را همراه با موسيقى بتهوون مى شنوند.
اركستر سمفونيك تهران و على رهبرى كه هم اكنون اجراى قابل قبول سمفونى نهم بتهوون را در پرونده هنرى خود دارند در ماه هاى آينده نيز فعاليت خود را دنبال مى كنند و براساس آنچه پيش از اين اعلام شده است، احتمالاً اپراى «مانى و مانا» ساخته حسين دهلوى، اثر ديگرى خواهد بود كه رهبرى آن را به زودى اجرا خواهد كرد.

على محمدى

اين سؤال كه چرا كاريكاتور مى كشيم شايد كمى عجيب به نظر برسد و عده اى تصور كنند مطرح كردن چنين سؤالى از پايه اشتباه باشد. اما هميشه، پرداختن به ريشه ها و روشن كردن دليل هر امرى مى تواند به بررسى هاى بعدى آن پديده كمك كند. براى مثال تا به حال فكر كرده ايد چرا آب مى خوريد؟ شايد فكر كنيد دليل آن فقط تشنگى باشد. اما اينطور نيست. براساس بررسى هاى پزشكان مشخص شده است، بسيارى از مواقع، افراد حتى بدون آنكه تشنه باشند، آب مى خورند و در واقع اين نياز كليه به آب است كه افراد را وادار به آب خوردن مى كند.
خلق كاريكاتور نيز دقيقاً چنين حالتى دارد. يعنى شايد در ابتدا هيچ نيازى اساسى براى خلق آن به نظر نرسد اما وقتى درست تر بررسى كنيم به نيازهاى حقيقى اين فعاليت هنرى پى خواهيم برد. فعاليتى كه در واقع اگر وجود نداشت روند خلاقيت هنرى در چند قرن اخير از جنبه هاى فانتزى محروم مى شد.
ريشه هاى تاريخى
كاريكاتور آن طور كه گفته مى شود با آغاز تصويرگرى مكتوب و سپس سمت گيرى آن به سوى فانتزى شكل نگرفت. بلكه سالها پيش از آن و در دوران انسانهاى اوليه نيز وجود داشت.
براساس تحقيقات پروفسور دانيل. اس. جانسن كه يكى از باستان شناسان برجسته است، حكاكى هاى موجود بر روى ديوار غارهاى محل زندگى انسانهاى اوليه، نكات بسيارى از زندگى و ديدگاههاى آنها را آشكار مى كند.
به گفته جانسن، اين تصاوير فقط نشان از موجوداتى كه آنها در پى شكار آنها بودند يا نيايش هايى كه انجام مى دادند نيست. اين تصاوير به ويژه در مواردى كه در كنار هم و با فاصله نزديك حكاكى مى شدند، شيوه اى روايى داشتند و در واقع شكل ابتدايى، كميك استريپ هاى امروزى بودند.
براساس آثار مشاهده شده بر ديوار غارها، انسانهاى اوليه از قدرت تصويرسازى مشابه با واقعيت برخوردار بودند اما آنها به دلخواه خود دست به دگرگون كردن تصاوير مى زدند.
اگر در طول تاريخ كمى جلوتر بياييم و به دوران فراعنه برسيم اطلاعات بهترى از اين دگرگون كردن واقعيت و به طنز كشيدن آن وجود دارد. در حكاكى هاى موجود در داخل اهرام، تصاويرى ديده مى شود كه در آنها با وجود عادى تصوير شدن غالب افراد موجود در يك تصوير، يك يا چند فرد به شيوه اى طنزآميز ديده مى شوند.
با آغاز تمدن بشرى، كاريكاتور نيز جلوه اى مشخص تر پيدا كرد. در تمدن بشرى همانگونه كه ادبيات نيز جنبه طنز پيدا كرد و كمدى پديد آمد در هنرهاى بصرى نيز همين روند ديده مى شود.
در طول تاريخ هنر نقاشى هميشه خلق تصاوير طنزآميز وجود داشت و حتى هنرمندان برجسته و شناخته شده نيز دست به خلق چنين آثارى مى زدند.
اولين اثرى كه تمام كارشناسان آن را به معنى امروز كاريكاتور تلقى مى كنند در سال ۱۵۲۹ از سوى كاسير ايتاليايى خلق شد و دوران تازه اى را به روى اين هنر گشود.
كاريكاتور در دوران ما
هنر كاريكاتور در عصر ما گستردگى و وسعت بسيارى پيدا كرده است و حتى زير شاخه هاى گوناگونى مانند كاريكاتور سياسى، اجتماعى، فرهنگى و... براى آن تعريف مى شود. اين هنر هم اكنون هويتى مستقل دارد و ديگر مى توان آن را زير مجموعه اى از هنرى ديگر تعريف كرد.
تيم برتون، كارگردان مشهور و سازنده فيلم «ماهى بزرگ» كه علاوه بر فعاليت سينمايى به عنوان يك كاريكاتوريست نيز شهرت دارد درباره اين هنر مى گويد: « كاريكاتور هنر بيان كردن، بيان ناكردنى هاست. در سينما با در اختيار داشتن امكان نمايش حركت، دستمان كاملاً باز است. اما در كاريكاتور در عين اينكه از چنين امكانى برخوردار نيستيم بايد بتوانيم تمام حرفهايى كه نمى توان گفت يا منعى براى آن وجود دارد را بيان كنيم.»
شايد همين جمله به خوبى نشان دهنده نيازى باشد كه موجب خلق كاريكاتور مى شود. كاريكاتور مانند زبانى است كه يك فرد لال فقط مى توانداز آن استفاده كند و تنها كانال ارتباطى او با ديگران همين يك زبان است.
اما همين فرد لال با اين زبان خود در دنياى معاصر چنان قدرتى پيدا كرده است كه در دنياى سياست نيز جنبه اى تعيين كننده پيدا كرده است.
آخرين جلوه اين جنبه سياسى در انتخابات اخير كشور آلمان آشكار شد و در ميان حيرت همگان قدرت خود را نشان داد. جدى تر شدن مركل براى رسيدن به مقام صدراعظمى آلمان و رقابت او با گرهارد شرودر به پندار سياست هاى دو حزب سوسيال دموكرات و دموكرات مسيحى از چاپ يك كاريكاتور در اشپيگل ناشى مى شد. براساس تحقيقات مركز پژوهشى بوخم، بعد از چاپ كاريكاتورى از شرودر توسط «هانس ريشنار» در اشپيگل كه حدود دو ماه پيش اتفاق افتاد، ميزان طرفداران او كاهش پيدا كرد و مركل توانست خود را به او نزديكتر كند.
بررسى روند تحولات هنر كاريكاتور در دوران معاصر و تفاوت هاى آن در داخل و خارج از ايران را در شماره هاى بعدى دنبال خواهيم كرد.

كاريكاتور