دكتر مرتضى فرهادى
مراسم حكومت زنان در سه روستاى «اسك» ، «افوس» و «توچه غار» در ايران گزارش شده است. در گذشته اين مراسم داراى كاركردهاى اقتصادى، اجتماعى ، سياسى و حتى نظامى بوده است ولى امروزه بيشتر كاركرد اجتماعى آن به چشم مى خورد. حكومت زنان در روستا، روزى اواسط بهاراتفاق مى افتد كه همه مردان براى جمع كردن برف و مراسم « برفه چال» به خارج از روستا رفته و زنان زمام حكومت را در دست مى گيرند. زنى با صفات تسلط در رهبرى، جديت در مديريت و كاردانى انتخاب مى شود. در ساختار حكومتى تعدادى وزير منصوب مى شود. مردان حق حضور در روستا را ندارند و تعدادى از زنان نگهبان داوطلبانه از روستا پاسدارى مى كنند. حكومت يك روزه زنان بعدازظهر با ورود مردان به روستا پايان مى يابد. اما رسمى كه تنها در اسك اتفاق مى افتد و به اين روستا برجستگى خاصى مى بخشد، مراسم «برفه چال، مردان اسك در مرتع»اسكه وش و مراسم مادر شاهى ( حكومت زنان ) است كه در همان روز به وسيله زنان در ده برپا مى شود.
- حكومت زنان (مادر شاهى)
در روز اجراى آئين برفه چال كه مردان از روستا خارج مى شوند- براى حفظ نظم - زنان به طور موقت زمام حكومت را در دست مى گيرند. براى تحقق بخشيدن به هدف خويش، از ميان خود، زنى (حاكمى) را بر مى گزينند تا وى به نظام حكومتى كه به طور موقت در روستا ايجاد شده سرو سامان بدهد. حكومت زنان را در قديم «مادر شاهى» نيز مى گفته اند.
- چگونگى انتخاب حاكم
حاكمى كه در جهت اداره حكومت يك روزه به ايفاى نقش مى پردازد، زنى است كه داراى صفاتى همچون تسلط در رهبرى، قدرت در مديريت، كم رو و خجالتى نبودن، پرسروزبان بودن، كاردانى و زيبايى، زنى كه چنين برمسند حكومت مى نشيند معمولاً روز قبل از اجراى مراسم به مقام خود واقف مى شود.
- ساختار حكومتى
زنى كه براى اين منظور منصوب مى شود، جهت چرخش روال حكومت و برقرارى ضوابط موجود در اين مراسم، زنانى را به عنوان نگهبان روستا در جاهاى مختلف روستا قرار مى دهد. اين زنان كه بعضاً دختران جوان هستند به طور داوطلبانه خود را جهت نگهبانى و پاسدارى از روستا نامزد مى كنند. از شرايط لازم براى احراز اين منصب بنيه قوى، شجاعت، سر و زبان داشتن است. امروزه تعداد اين نگهبانان به بيست يا سى نفر رسيده است. اين زنان نگهبان ملبس به لباس سربازان قديم هستند.
در زمان اجراى مراسم حكومت زنانه، مردان نبايد در روستا باشند و همگى بايد روستا را به قصد مرتع اسكه وش ترك كنند. البته در مورد مردانى كه بيمار و يا مسن باشند، وضعيت فرق مى كند و آنها مى توانند در ده بمانند به شرط آنكه در خانه باشند و جلوى پنجره يا روى تراس ظاهر نشوند. مردان غريبه و حتى مردان اهل اسك به هيچ وجه حق ورود به ده را ندارند. در اين روز حتى از ورود نيروهاى انتظامى به داخل روستا ممانعت مى شود. دستورات حاكم لازم الاجراست و هيچ كس نبايد تخطى كند. اين قانون در مورد زنان خاطى نيز مصداق دارد. مثلاًَ زنان متخلف را برالاغى پالان بطور برعكس نشانده و دوره مى گردانند و «هو» مى كنند ولى غالباً از مجازات بدنى زنان دورى مى شود. بعضى زنان نيز محكوم به تهيه شيرينى و ديگر ملزومات مى شوند.
فرمانروا در اين روز از قدرت و تسلطى ويژه برخوردار است. با وجود وزرايى كه وى براى خود انتخاب كرده _ كه به وزيران دست راست و دست چپ معروفند- وى احساس اعتماد به نفس بيشترى در ايفاى نقش خود مى كند. شاه و وزيرانش لباس مخصوص به تن مى كنند؛ در گذشته لباس شاه شبيه لباس افراد سپاه دانش، و لباس وزراى وى همانند اونيفورم سربازان بوده است.
در ابتداى روز با رقص و پايكوبى و با سرو وضعى آراسته به در منزل شاه مى روند. اين زنها، آنقدربه نواختن و پايكوبى ادامه مى دهند تا فرمانروا از خانه بيرون آمده و همراه ايشان به محل « تكيه » بيايد. حاكم پس از رسيدن به اين نقطه، در قصر خيالى خويش مى نشيند و وزيران خود را هم در طرفين مى نشاند.
پس از جمع شدن تمامى زنان در« تكيه» مراسم شروع مى شود. ابتدا به حكم حاكم نگهبانان در چهار گوشه روستا مستقر مى شوند و بقيه پاسداران همراه زنان روستايى در داخل روستا مى گردند تا مبادا داخل روستا پنهان شده باشد. در حين اجراى مراسم، نگهبانان مرتب، به سراغ شاه آمده و چگونگى وضعيت روستا را از حيث وجود يا عدم وجود مردان گزارش مى دهند. اگر گزارش مبنى بر ديده شدن مردى در داخل روستا به گوش حاكم برسد ، وى كليه زنان را به دنبال مرد مذكور مى فرستد تا او را تنبيه كرده و مجازات هاى ويژه را در موردش اجرا كنند.
با نزديك شدن ظهر، مراسم كم كم رو به اتمام مى رود و حاكم با بيشترزنان روبوسى مى كند و ايشان را براى زنده نگهداشتن اين سنت قدردانى و و تشويق مى كند. اين روز چون روز ويژه زنان است و آنها آزادى بيشترى در غياب مردان دارند، سعى مى كنند از انجام دادن كارهاى روزمره خوددارى كنند تا بتوانند در جمع زنان مجرى آئين، حاضر شوند. البته زنانى كه عزادار هستند چندان تمايلى براى شركت در اين مراسم ندارند. در مورد زنان غريبه روستاى اسك در گذشته كمتر پذيرفته مى شد ولى امروزه حضور آنان در اين مراسم قابل قبول است.
بعد از اتمام مراسم، زنان به صورت دسته جمعى غذا تهيه مى كنند و بعد از صرف غذا و برچيده شدن بساط جشن و سرور در آستانه ورود مردان به ده از جانب زنان هيچ گونه استقبالى از مردان نمى شود.
پى نوشت:
- «اسك»روستايى در ۹۰ كيلومترى شمال شرقى تهران است.
- اين مطلب خلاصه اى از مقاله دكتر مرتضى فرهادى، مردم شناس، در فصلنامه پژوهش زنان، شماره ۳ است.

گزارش: ارمغان جوادنيا
با توجه به اينكه در كشور ما جمعيت دختران دانشجوى ايران روزبه روز در حال گسترش است و آنان به پيشرفتهاى علمى زيادى هم نائل شده اند ولى متأسفانه مشكلات و موانع موجود در دانشگاهها مى تواند باعث سرخوردگى؛ عدم انگيزه، افسردگى و مسائلى از اين قبيل براى آنان شود. همچنين سختگيرى هاى بيجا در مورد آنها و بى اهميت جلوه دادن نقش آنها در دانشگاهها مى تواند تأثيراتى منفى براى آنها به وجود آورد.
«سميه» دانشجو در اين رابطه معتقد است: متأسفانه دختران دانشجو با مشكلات عديده اى مثل كم اهميت دادن نقش به نقش زنان در دانشگاه، نداشتن امنيت اخلاقى در دانشگاه، اهميت ندادن به مسائل آنها دست و پنجه نرم مى كنند.
«مونا» كه دانشجوى شهرستانى است، مى گويد: دخترانى كه مجبورند براى ادامه تحصيل و رفتن به دانشگاه به شهرهاى دوردست سفر كنند و مدتهاى زيادى را در آن شهرها سپرى نمايند، شايد به مراتب با مشكلاتى بيش از ساير دانشجوها روبرو باشند.
وى مى گويد: متأسفانه عدم امكانات مناسب براى اقامت در دانشگاهها، بالا بودن هزينه اجاره خانه ها، نداشتن اطمينان كافى به صاحب خانه، ترس والدين از اطمينان داشتن به خانه و جاى مناسب و حتى تهيه وسايل خانه از قبيل گاز، وسايل گرم كننده و ...، بدبين بودن صاحب خانه ها نسبت به دانشجويان دختر از جمله مشكلات موجود براى دختران شهرستانى است. وى معتقد است؛ خوابگاهها از ديگر معضلاتى است كه براى دختران دردسرهاى زيادى را مى طلبد. شلوغى خوابگاه، نداشتن مكان كافى براى مطالعه و استراحت، عدم رعايت بهداشت و نظافت و ... بيمارى هاى روحى، روانى و جسمى را براى دختران دانشجو به وجود مى آورد.
وى مى گويد: دختران شهرستانى به دليل دورى از خانواده و دلتنگى به بعضى از كارهاى خلاف روى مى آورند و بيشتر وقت خود را به بطالت مى گذرانند. همچنين آنها در بيشتر مواقع احساس تنهايى مى  كنند و به دليل اوضاع و احوال نامناسب جامعه به كسى هم نمى توانند اعتماد كافى داشته باشند.
وى معتقد است: دانشجويان دختر با نبودن فضاى مناسب براى تفريح روبرو هستند، اين درحالى است كه با توجه به وجود امكانات تفريحى براى آنها، با طعنه و كنايه افراد لاابالى روبرو مى شوند و ناچار مى شوند تا بيشتر وقت فراغت را در خوابگاه باشند و اين باعث مى شود تا از نظر روحى افسرده شوند.
وى مى گويد: هم چنين اگر دانشجويان براى تأمين و هزينه تحصيلى خود نيازمند شغل و يا كار مناسبى باشند به دليل عدم آشنايى و حتى عدم اعتماد به دانشجويان غيربومى از استخدام آنها خوددارى كرده و در اينجا اگر دانشجو بخواهد براى كاهش مشكلات مالى به خانواده اش كمك كند باز هم با درهاى بسته روبرو مى شود.
وى معتقد است: به طور كلى در شهرستانها دانشجويان اعم از دختر و پسر به دليل تنها بودن و يا نداشتن آشنايى كافى به امور آشپزى با مشكل سوء تغذيه روبرو هستند. آنها مجبورند در اين شرايط براى خوردن غذا به رستورانها رفته و يا مجبور به خوردن غذاهاى دانشگاه شوند؛ اين درحالى است كه غذاى دانشگاه از نظر كمى و كيفى مناسب نيست.
همچنين قابل ذكر است كه على رغم اين كه متخصصان تغذيه به خوردن صبحانه كافى در صبح براى يادگيرى و سلامت بدن توصيه مى كنند ولى متأسفانه در شهرستانها به دليل آنكه دانشجويان بايد كارهاى خود را شخصاً انجام دهند به دليل كمبود وقت، عدم امكانات و بى حوصلگى از خوردن صبحانه خوددارى كرده و اصولاً خود را به خوردن بيسكويت و كيك هاى فانتزى با چاى كيسه اى عادت مى دهند.
«مرضيه برهانى» دانشجوى دانشگاه آزاد تهران مى گويد: با توجه به اينكه دانشگاه مكانى است كه تمامى افراد در آنجا به رشد و شكوفايى علمى و عقلى مى رسند ولى متأسفانه با وجود امكانات نامناسب در زمينه هاى علمى، پژوهشى ، تخصصى و فرهنگى از سطح پيشرفت عقب مانده و دچار مشكلات متعددى مى شوند.
وى معتقد است: متأسفانه امكاناتى كه در اختيار دانشجويان دانشگاه آزاد قرار مى گيرد بسيار اندك است. كامپيوترها به دليل قديمى بودن سيستم خراب است و بايد تعمير شود.
وى مى گويد: متأسفانه بهداشت و نظافت بوفه هاى موجود در دانشگاه مورد بى توجهى قرار گرفته است و غذاها از كيفيت نامطلوبى برخوردارند كه اين امر مى تواند باعث بيماريهاى متفاوتى در دانشجويان على الخصوص دختران شود.
دكتر «محمدهمايون سپهر» مدير گروه مردم شناسى و جهانگردى دانشگاه آزاد معتقد است: عموماً با دو گروه از دانشجويان دختر اعم از دانشجويان شهرستانى و تهرانى مواجه هستيم. مشكلات دانشجويان شهرستانى در وهله اول نداشتن مسكن است كه در اين صورت دانشجويان دختر يا خانواده او بايد درصدد يافتن مسكن، خوابگاه و يا خانه اى استيجارى با اجاره بهاى سنگين باشند كه اين خود در ابتداى كار مشكل بزرگى براى آنها محسوب مى شود. بنابراين دانشجوى دختر شهرستانى در ابتدا مى بايست مبلغ قابل توجهى را جهت پرداخت اجاره در نظر بگيرد.
وى از ديگر مشكلات دانشجويان را مسأله خوابگاه ذكر مى كند و مى گويد: دانشگاه به علت شرايط مالى خود فقط مى تواند تعداد محدودى تخت و يا اتاق به عنوان خوابگاه در اختيار دانشجويان شهرستانى قرار دهد و به همين خاطر ناچار است از حداكثر ظرفيت خوابگاهها استفاده نمايد؛ بنابراين خوابگاه مكانى است انبوه از دانشجويان كه تا اندازه اى تسهيلات رفاهى آن محدود است و طبعاً دانشجوى دخترى كه نخستين بار از شهرستان و يا حتى روستا به تهران مى آيد و با يك نوع بيگانگى و غريب بودن در محيط شهرى و دانشگاهى و خوابگاهى مواجه مى گردد، به همين خاطر روزهاى نخست براى او بسيار سخت و طاقت فرسا مى باشد. پس دورى از خانواده و عواطف آنها سبب مى شود در ابتداى كار او با يك نوع غم غربت و احساس عاطفى مواجه گردد كه براى او سخت و خسته كننده است كه البته بعداز مدتى برطرف مى گردد.
وى موضوع شهريه ثابت و واحدهاى درسى را از ديگر مشكلات دختران دانشجو ذكر مى كند و معتقد است: به طور كلى شهريه دانشگاه در ارتباط با مدارس غيرانتفاعى و همچنين دبيرستانها شهريه اى متعادل باشد ولى پرداخت اين شهريه براى خانواده هاى طبقه متوسط و يا اقشار زيرين آن و همچنين براى كارگران و روستاييان تا اندازه اى دشوار مى باشد و خيلى بهتر بود كه دانشگاه مى توانست از صندوق هاى رفاه دانشجويان كه با كمك دولت تأسيس مى شود استفاده كرده و آن را در اختيار دانشجويان مى گذاشت تا اندازه اى از مشكلات مالى آنها را برطرف كند اين در حالى است كه دكتر «على ورزيده» جامعه شناس معتقد است: دانشگاه آزاد در زمينه اقتصادى براى دانشجويان كار مهمى انجام داده است به اين شرح كه وام دانشجويى پرداخت مى كند كه متأسفانه اين وام كفايت نمى كند زيرا دانشجو قبل از فراغت از تحصيل بايد وام دانشجويى را پرداخت كند و اين در حالى است كه در دانشگاههاى دولتى دانشجويان پس از فراغت از تحصيل و انتخاب شغل به مرور زمان بدهى خود را مى پردازند.
وى معتقد است : متأسفانه مشكلات اقتصادى از عمده ترين مشكلات دانشجويان بخصوص دختران محسوب مى شود و خانواده ها ناچارند كه دختران خود را با چنين مشكلاتى به دانشگاه بفرستند و حتى گاهى ديده شده است كه يك خانواده بيش از سه فرزند خود را به دانشگاه آزاد مى فرستد اما قدرت پرداخت هزينه هاى دانشگاه را ندارد و ناچار درگرفتارى اقتصادى دست و پا مى زند.
دكتر «محمدهمايون سپهر» در ارتباط با ثبت نام دانشجويان بخصوص دختران مى گويد: متأسفانه در دانشگاههاى آزاد به علت تعداد زياد داوطلبين كه انبوه شان را دانشجويان دختر تشكيل مى دهد ثبت نام آنها دشوار است. درميان اين دانشجويان تعدادى كارمند و يا شاغل هستند كه سعى مى كنند برنامه خود را طورى ترتيب دهند كه هم بتوانندكار كنند و هم درس بخوانند كه اين كار نيز بسيار سخت است.
در هنگام ثبت نام كه به ترتيب معدل صورت مى پذيرد طبعاً دانشجويان بايد در وقت مقرر خود به محل ثبت نام مراجعه كنند و امكان دارد كه كلاسهايى كه به او مى رسد و يا خود انتخاب كرده است كلاسهايى باشد كه با ساعات كارى او تداخل داشته باشد.
دكتر محمد همايون سپهر در ادامه مى گويد: به هر حال از تمامى اين سدها كه بگذريم شروع نيم سال تحصيلى با موضوعات ديگرى از جمله تعدد دانشجويان در كلاسها همراه مى باشد كه تاكنون سعى شده كلاسها از لحاظ تعداد به صورت تعادلى درآورده شود.
وى يكى ديگر از مشكلات دختران دانشجو را فشردگى امتحانات ذكر مى كند و معتقد است: فشردگى دفعات امتحانات در يك روز و در مدتى بين ۱۲ تا ۱۴ روز دانشجويان را با استرس ها و حالت هاى سخت عصبى مواجه مى سازد كه در اين باره بايد دانشجويان را آگاه نمود كه درسهاى خود را در عرض نيم سال تحصيلى مطالعه نمايند و اين كار را براى شب امتحان نگذارند.
وى معتقد است: مشكل ديگر دانشجويان على الخصوص دختران رابطه اساتيد با دانشجويان است كه مسأله اى جديد ويا قديمى نست و در تمامى جوامع مشاهده مى شود. برخى از دانشجويان از برخورد اساتيد و حتى نمره دادن آنها گله مندند كه البته مى شود با جلسات متعدد و گفت وگوهاى دوستانه و سفرهاى علمى در صورت امكان اين فاصله ها را از بين برد و رابطه ميان آنها را گرم و صميمى جلوه داد.
دكتر ورزيده معتقد است: از جمله مشكلات ديگرى كه مى توان براى دختران دانشجو ذكر كرد مشكل فرهنگى است؛ يعنى آموخته هاى دانشجويان دختر در خانواده، جامعه و... خود قابل انطباق با مقررات دانشگاه نيست و از اين نظر نيز در تنگنا هستند و در بسيارى از مواقع قادر به بيان مشكلات خود با مقامات ارشد دانشكده نيستند و اين مسأله بعد از فراغت از تحصيل همچنان مشكل اساسى را براى فارغ التحصيلان دختر به وجود مى آورد.
دكتر ورزيده مى گويد: خروج دانشجويان دختر پس از فراغت از تحصيل با همه زحماتى كه متحمل شده اند جايى را براى ارائه معلومات خود پيدا نمى كنند.
وى معتقد است: خوشبختانه مشكلات مربوط به دانشجويان على الخصوص دختران به مراتب كمتر از گذشته شده است زيرا آنها كه باعث ايجاد موانع براى دختران مى شدند در حال حاضر سمتى ندارند و جاى آنها را افراد روشنفكر گرفته اند بنابراين در زمينه نظارت بر رفتار دانشجويان دختر معقول تر شده است و مى توان اميدوار بود كه در آينده نزديك ديگر موانع نيز برطرف شود.
دكتر سپهر درباره عوارض و آسيبهايى كه دختران دانشجو در اثر مواجه با مشكلات موجود در دانشگاهها روبرو مى شوند، مى گويد: انسان موجودى توانا و در عين حال حساس و داراى دو جهان بيرونى و درونى است به همين دليل ناملايمات زندگى را از جهان بيرون گرفته و درونى مى نمايد و ممكن است سختى و آسيبهايى كه با آنها مواجه مى شوند در ظاهر و جسم او تغييرى فورى به وجود نياورد ولى از لحاظ درونى و عاطفى بر او اثر گذاشته و مى تواند هنگام تحصيل و آينده براى آنها مسأله ساز باشد. همچنين در محيط دانشگاه با دنيايى روبرو مى شوند كه به غير از بالا بردن سطح دانش، مى خواهند از لحاظ جهان بينى پيشرفت كنند ولى متأسفانه مشكلات يادشده بالا سبب مى شود كه آنها تا اندازه زيادى افكار گذشته خود را تجديد نمايند و چه بسا گاهى اوقات از آمدن به دانشگاه نيز خوشنودى كامل نداشته باشند.
دكتر ورزيده هم در اين ارتباط مى گويد: مجموعه مسائل ومشكلاتى كه در پيش روى دختران دانشجوست باعث آسيبهاى اجتماعى در آنان مى شود و موجب مى شود تا نسبت به مقررات و اصول و ضوابط اجتماعى بى توجه و بى اعتنا شوند، از زندگى اجتماعى بيزار شده و از مسؤوليت هاى اجتماعى فرار كنند و حتى فردى ضدقانون و گاهى قانون شكن و نابهنجار مى شوند.
دكتر «مريم مقدم» جامعه شناس نيز در ارتباط با مشكلات دختران دانشجو مى گويد: دانشگاه جايى است كه دانشجو بايد به دنبال درس و علم برود ولى زمانى كه هيچ امكاناتى براى او فراهم نيست و انگيزه اى براى جست وجو و تحقيق براى او وجود ندارد و حتى دانشگاهها از نظر كتابخانه، منبع تحقيقى و اينترنتى رو به ضعف است متأسفانه مى تواند در بى علاقگى و عدم پيشرفت آنها تأثير منفى بگذارد.
وى مى گويد: هنگامى كه دانشجو براى يافتن اطلاعات وارد سايتهاى كامپيوترى مى شود و به مقالات و كتابها مراجعه مى كند و هيچ منبع و مقاله جديد نمى يابد و از نظر آموزشى و علمى تضعيف مى شود.