|
تحمل يك انفجار ديگر را نداريم
|
|
|
فاطمه اميرى
روى پلاكارد پارچه اى بزرگى كه بر سردر يك مركز بهداشت در جنوب شهر تهران نصب شده با خط درشتى نوشته شده است: «آموزش روش هاى پيشگيرى از باردارى با توزيع لوازم رايگان پيشگيرى و انجام عمل وازكتومى و...» در دهه ۶۰ ديدن چنين تبليغات آشكارى در سطح شهر درباره روش هاى پيشگيرى از باردارى و تنظيم خانواده تقريباً محال و دور از ذهن بود. به همين دليل رشد جمعيتى حدود ۴ درصدى در آن دهه به بزرگترين افزايش تعداد مواليد ثبت شده در تاريخ كشور تبديل شد.
***
تولدهاى بدون برنامه
تمام پنج فرزند زهرا در فاصله سال هاى ۵۸ تا ۶۶ به دنيا آمدند. او بعد از تولد دومين فرزندش تصميم به قطع باردارى و استفاده از وسايل پيشگيرى از حاملگى داشت، اما تبليغات گسترده و فضاى سياسى - اجتماعى كشور و توقف تمام برنامه هاى آموزشى و پيشگيرى از باردارى سبب شد زهرا براى سومين، چهارمين و پنجمين بار نيز حاملگى و وضع حمل را تجربه كند. زهرا در حال حاضر با پنج فرزند دختر و پسر در سنين ۱۸ تا ۲۶ سال روبروست كه هر كدام خواسته ها، نيازها و توقعات خاص خود را دارند. به گفته همسر زهرا «آنها توقعاتى دارند كه قادر به برآورده كردنشان نيستيم.»
اين نما از موقعيت يك خانواده متوسط شهرنشين تهرانى قابل تسرى دادن به كل كشور است. در طول يك دهه توقف اجراى برنامه هاى پيشگيرى از باردارى و افزايش مواليد مشكلات عديده اى براى كشور به وجود آورد.
بنا به گفته دكتر صفيه شهريارى افشار، مشاور معاونت سلامت وزارت بهداشت: «در سال ۶۷ با ترسيم نمودار وضعيت جمعيتى كشور تمام مسؤولان در سمينارى در مشهد حضور پيدا كرده و متفق القول شدند كه رشد بى رويه جمعيت براى توسعه فرهنگى، اقتصادى و اجتماعى يك مانع بزرگ محسوب مى شود. به اين ترتيب در سال ۶۸ برنامه هاى كنترل جمعيت و تنظيم خانواده در اولويت برنامه هاى دولت قرار گرفت. سال ۶۹ اداره كل تنظيم خانواده در وزارت بهداشت تشكيل شد. سال ۷۲ قانون تنظيم خانواده در كشور تنظيم شد و سال ۷۳ نيز هيأتى از ايران راهى اجلاس جمعيت و توسعه قاهره شد. در اين اجلاس دولت ها متعهد شدند كه تاده سال بعد از تاريخ اجلاس، فعاليت هايى در زمينه بهداشت بارورى را شروع و اجرا كنند.»
پيشبرد عدالت جنسيتى، محو خشونت عليه زنان و تضمين آن كه زنان بتوانند بارورى خود را كنترل كنند از محورهاى اصلى سياست هاى جمعيت و توسعه در اجلاس سال ۱۳۷۳ (۱۹۹۴) قاهره بود. ۱۷۹ كشور در كنفرانس بين المللى جمعيت و توسعه قاهره توافق كردند كه جمعيت و توسعه ذاتاً بهم پيوسته بوده و توانمندسازى زنان و برآورده كردن نيازهاى آموزشى و بهداشتى افراد از جمله نيازهاى بهداشت بارورى آنها، هم براى پيشرفت فردى و هم براى توسعه معتدل ضرورى است.
دكتر صفيه شهريارى افشار مى گويد: «برنامه عمل اجلاس قاهره با اهداف بلند مدت (سال ۲۰۱۵)، ميان مدت (۲۰۰۹) و كوتاه مدت (۲۰۰۵) طراحى و ارائه و كشورها ملزم به اجراى برنامه عمل شدند. همچنين مقرر شد هر پنج سال يك بار، روند اجرايى برنامه عمل در كشورهاى مختلف پايش و ارزشيابى شود.»
تنظيم خانواده، اصلى فراموش شده
ديرزمانى از وقتى نمى گذرد كه داشتن حداقل سه فرزند به الگوى رايج در اغلب خانواده هاى ايرانى تبديل شده بود. مريم شرفى كه در حال حاضر مدير يك دبيرستان دخترانه است، خود از همين الگو تبعيت كرده است: «ما انقلابى ارزشى كرده بوديم و گمان مى كرديم براى حفظ آن و غلبه بر مشكلات و ساختن كشور به نيروى انسانى زياد احتياج داريم. آنچه آن زمان نمى دانستيم، اين بود كه حتى در برنامه هاى توسعه جهانى نيز صرفاً داشتن نيروى انسانى بيشتر براى پيشبرد اهداف توسعه اجتماعى، اقتصادى كافى نيست، بلكه اين نيروى انسانى سالم و توانمند است كه با تكيه بر منابع طبيعى و خدادادى قادر است موفقيت را براى يك كشور تضمين كند.»
تنظيم خانواده و بهداشت بارورى در واقع از آن رو مورد توجه كشورهاست كه عدم توجه به آن تبعاتى نظير بهم خوردن تعادل موجود در تعداد مردان و زنان در معرض ازدواج، افزايش فاصله سن بلوغ و سن ازدواج، افزايش بارورى هاى ناخواسته و امكان افزايش سقط جنين، خطر افزايش بيمارى هاى مقاربتى و بويژه اچ.آى.وى (ايدز) را در پى خواهد داشت. به همين دليل است كه در حال حاضر تغيير عمده اى در طرز فكر و برخورد مردم دنيا و رؤساى كشورها با مقوله بهداشت بارورى، تنظيم خانواده و رشد جمعيت رخ داده كه نقطه عطف آن برگزارى اجلاس قاهره و ملزم شدن دولت ها به اجراى مصوبات اين اجلاس است.
اما معصومه راغبى، مسؤول انجمن تنظيم خانواده كشور مى گويد: «متأسفانه ۱۰ سال بعد از اجلاس قاهره، برداشت ها اين بود كه مسائل مربوط به بهداشت بارورى، عدالت جنسيتى، حق كنترل بارورى و... همچنان از ده سال قبل به اين طرف در تمام دنيا حل نشده باقى مانده، ضمن آنكه مشكلات ديگرى هم به آنها اضافه شده است، از جمله بيمارى ايدز.»
سال ۲۰۰۰ رهبران ۱۸۹ كشور دنيا در سازمان ملل دور هم جمع شدند تا در مورد راه هاى مبارزه با فقر، گرسنگى، بى سوادى، بيمارى، تبعيض عليه زنان و تخريب محيط زيست براى هزاره جديد بحث و تبادل نظر كنند.
به گفته معصومه راغبى، مسؤول انجمن تنظيم خانواده «دولت هاى شركت كننده در اجلاس توسعه هزاره اهداف هشت گانه اى را شامل محو گرسنگى و فقر شديد، دسترسى همگانى به آموزش ابتدايى، ارتقاى برابرى جنسيتى و توانمندسازى زنان، كاهش مرگ و مير كودكان، پيشرفت سلامت مادران، مبارزه با HIV (ايدز)، مالاريا و ساير بيمارى ها، تضمين پايدارى محيط زيست و گسترش مشاركت جهانى براى توسعه تعيين كرده و دولت ها موظف به اجراى اين برنامه ها تا سال ۲۰۱۵ شدند. در واقع اهداف توسعه هزاره را نمى توان جدا از اهداف مشخص شده در اجلاس قاهره محقق ساخت و اين موضوع نشان دهنده اهتمام جهانى و توجه به مسائل جمعيت و بهداشت بارورى است كه مقولات از تولد تا مرگ در همه سنين و در هر دو جنس بدون اختصاص داشتن به زمانى خاص را در بر مى گيرد.»
همپاى استانداردهاى جهانى
استفاده از قرص و بستن لوله ها بالاترين ميزان مصرف را در ميان روش هاى پيشگيرى از باردارى در كشور دارد. بعد از شروع به اجراى برنامه تنظيم خانواده در كشور، ايران از ديدگاه صندوق جمعيت توانسته استانداردهاى پايه اجلاس قاهره را در مرگ و مير مادران (۳۷ در هر صد هزار تولد زنده) مرگ و مير نوزادان (۲۸ الى ۳۲ در هزار)، پوشش تنظيم خانواده و ميزان مصرف انواع وسايل پيشگيرى از باردارى (۵۵ درصد روش هاى مدرن و ۷۶ درصد كلى) و اميد به زندگى در هر دو جنس (۷۰ سال) به دست آورد.
اجراى برنامه هاى تنظيم خانواده در كشور سبب شد كه در حال حاضر رشد جمعيتى ۱/۲% و ميزان بارورى كلى ۲/۱ باشد. جمعيت زير ۱۵ ساله كشور كه در سال ۱۳۶۵ ، ۴۵ درصد كل جمعيت را تشكيل مى داد به ۳۰ درصد كاهش پيدا كرده و اين احتمال نيز وجود دارد كه در سال هاى آينده به ۲۰ درصد برسد. همچنين در دوره ده ساله بعد از اجلاس قاهره (سال ۷۳ تا ۸۳) تعداد كلى دانش آموزان ابتدايى ايران با اعمال برنامه تنظيم خانواده از ۱۰ ميليون به ۷ ميليون و پوشش ابتدايى و راهنمايى به ترتيب از ۹۶ به ۹۸ درصد و ۶۴ به ۷۵ درصد رسيده است.
معصومه راغبى، مسؤول انجمن تنظيم خانواده كشور مى گويد: «ايران در رسيدن به استانداردهاى حداقل اجلاس قاهره موفق بوده، هر چند اين موفقيت با ميزان محدود مشاركت در برنامه هاى جمعيت و بهداشت بارورى در طى دهه اخير به دست آمده، اما مسائل روزافزون بهداشت بارورى و جنسيت (بهداشت بارورى و جنسى نوجوانان، خشونت جنسيتى، حقوق بارورى) و پرداختن به اين موارد نيازمند تلاش هاى جامعه مدنى، رسانه ها و فعالان و برنامه ريزان بهداشتى كشور است. به عنوان تنها N.G.O كه به طور تخصصى روى اين مسأله كار مى كنيم، سعى داريم با كمك رسانه ها موضوع بهداشت بارورى را به مسأله اى ملموس براى خانواده ها تبديل كرده و در راستاى رسيدن به اهداف اجلاس قاهره و توسعه هزاره از مشاركت عمومى مردم و مسؤولان بهره ببريم.»
***
فكر كردن به گذشته براى زهرا با دريغ و حسرت بسيار همراه است. او البته به خاطر وجود پنج فرزندش شكرگزار است، اما انكار نمى كند كه حد آرزوهايش هميشه داشتن دو فرزند بوده است تا مى توانست براى آنها زندگى بهترى فراهم كند. زهرا فراموش نمى كند كه اولين سفارشى كه به هنگام ازدواج تك تك فزرندانش به آنها بدهد، اين باشد كه هرگز راهى كه او رفت را طى نكنند.
در حال حاضر، كودكان متولد شده در دهه ۱۳۶۰ در سنين بارورى قرار دارند و بخش متراكم هرم جمعيتى را تشكيل مى دهند و بسته به آنكه نه فقط نيازهاى بهداشت بارورى آنها، بلكه نيازهاى آموزشى، اشتغال، مسكن، تأمين اجتماعى و به طور كلى حقوق بشرى آنها چگونه برآورده خواهند شد، ايران يا موفق به ارتقاى رتبه توسعه خود به سطح بالاتر خواهد شد و يا با انفجار جمعيتى ديگرى روبرو مى شود. اما به گفته معصومه راغبى، مسؤول انجمن تنظيم خانواده، ايران آمادگى روبرويى با انفجار جمعيتى ديگرى ندارد و تنها راه حل در شرايط فعلى، تخصيص منابع و مشاركت بيشتر به برنامه كشورى تنظيم خانواده است.
|
