ندا دهقانى
« در عصرجديد، ملاك و محور توسعه، اطلاعات و دانش است نه مانند گذشته، صنعت.»
دبيركميسيون ملى WSIS وقتى مى خواهد مفهوم «جامعه اطلاعاتى» را توضيح دهد، اين طور شروع مى كند. «محسن پازرى» كارشناس فنى است و به همين دليل مى گويد، توضيح جامعه اطلاعاتى از جنبه فرهنگى واجتماعى براى اوساده نيست؛ اما جمله هايى كه به كارمى گيرد،نوشتن مقدمه مصاحبه را آسان  مى كند:«زمانى،احداث پل ، بندر، اتوبان و ... ملاك توسعه اقتصادى بود.اما امروزه مبنا، آگاهى است و به دست آوردن اطلاعات. در جامعه اطلاعاتى، حركت هاى صنعتى، اقتصادى و اجتماعى برمبناى دانش و اطلاعات انجام مى شود و اين موضوع، روند رشد اقتصادى را تغيير داده است. يعنى،ديگرمحور، نيروى كارفيزيكى نيست؛ اطلاعات است و نيروهاى فكرى. جامعه صنعتى اروپا را در نظر بگيريد. در عصرگذشته صنعت، محور توسعه بود اما اكنون عصر جامعه اطلاعاتى است و ملاك توسعه، ظرفيت ها.»
اهميت اين موضوع  است كه باعث شده، كشورهاى مختلف دنيا، دور هم جمع شوند و دريك نشست بين المللى، درباره تأثيرات جامعه نوين بر زندگى مردم و استراتژى هاى ضرورى بحث كنند.نام اين نشست را گذاشته اند:«اجلاس سران در جامعه  اطلاعاتى يا همان WSIS .»
فاز اول اجلاس در «ژنو» برگزار شده و فاز دوم يا نهايى اجلاس قرار است ماه آينده در «تونس» باشد. فاز اول نتيجه اش صدور يك اعلاميه جهانى(اعلاميه اصول) ويك برنامه عمل بود اما مى شود گفت مهم ترين محورهاى فاز دوم براى روشن كردن چند موضوع خاص برنامه ريزى شده است: «اول،مديريت اينترنت و دوم ايجاد راهكارهاى مالى براى كشورهايى كه مى خواهند فناورى اطلاعات را محور توسعه خود قرار دهند، اما امكانات كافى را دراختيار ندارند.»
علاوه برآن كشورهاى مختلف، گزارش خود را ارائه مى دهند كه مشخص شود در راستاى تحقق اهداف اجلاس سران، چه كرده اند. از ايران هم بيش از ۵۰ پروژه فناورى اطلاعات فرستاده شده و آن گونه كه پازرى مديركل اجرايى دفترIT وزارت ارتباطات و فناورى اطلاعات تأكيد دارد، در رده بندى بين المللى، وضعيت مناسبى خواهيم داشت،هرچند مركز پژوهش هاى مجلس در گزارش اخير خود وضعيت ايران را از لحاظ توسعه فناورى اطلاعات نامناسب اعلام كرده است. هيأت ايرانى عازم به نشست مقدماتى سوم ، تازه از ژنو برگشته اند و قرار است آماده شوند تا دراجلاس نهايى تونس حضور فعال داشته باشند. چندماه پيش،انتخاب ايران به عنوان برگزار كننده اجلاس منطقه  اى، نشان داد، كشورهاى ديگر هم، هيأت ايرانى را منفعل نمى دانند. در نشست مقدماتى سوم، دبيرشوراى عالى اطلاع رسانى «گزارش تهران» را براى سران كشورها خواند كه به گفته كارشناسان، نشان دهنده اهميت نقش كشور ما در مناسبات اجلاس جامعه اطلاعاتى است.
يكى از محورهاى اجلاس جامعه اطلاعاتى اين است كه كشورها گزارش عملكرد بدهند كه چه اندازه براى رسيدن به اهداف اجلاس سران،تلاش كرده  و به آن نزديك شده اند.مركز پژوهش هاى مجلس اخيراً اعلام كرده بود ايران نه تنها در زمينه فناورى اطلاعات رشد نداشته، بلكه پس رفت هم داشته است.
- مركز پژوهش ها قطعاً بررسى دقيقى داشته اما معمولاً ما با آمارهاى جهانى اعلام شده چند مشكل داريم،مهم ترين اينكه هيچ موقع به روز نيستيم. مثلاً آمار كاربران اينترنتى ما دست كم به دو سال پيش مربوط است. خود سازمان هاى جهانى ، معمولاً اعلام مى كنند كه آمار جمع آورى شده آنها به دو يا چند سال قبل بازمى گردد. يعنى درست است كه سال ۲۰۰۵ اعلام مى شود اما اصل اطلاعات سال ۲۰۰۴ يا ۲۰۰۳ تهيه شده.
يعنى آمارى هم كه مركز پژوهش هاى مجلس اعلام كرده، به سال ۲۰۰۳ مربوط است؟
- بله.مى خواهم بگويم، تعداد كاربران اينترنتى ما درطول چند سال گذشته، بدون هيچ شكى،افزايش يافته است.همين طور دستگاه هاى دولتى در اين زمينه زياد هزينه كرده  اند.نمونه آن سايت هاى اينترنتى نهادهاى مختلف است كه ايجاد شده. برنامه «تكفا» دست كم اگر از بعد استراتژيك تغيير زيادى به وجودنياورده، از بعد توسعه كاربرى موضوع و تغيير بينش سازمانى تأثير زيادى داشته.مثلاً باعث شده، نهادهاى مختلف با نگاه دقيق تر به اين موضوع، سعى كنند در اين زمينه فعال تر شوند.براى رسيدن به نتيجه نهايى مسلماً برنامه هاى بيشترى لازم است. به هرحال اين نظر درست است كه راه زيادى داريم تا رسيدن به حد مطلوب، اما نمى شود گفت هيچ پيشرفتى نداشته ايم.اين نگاه، كمى بدبينانه و غيرواقعى است.
درافزايش و توسعه تعداد كاربران شكى وجود ندارد. اما توسعه در كل مفهومى «نسبى» است.سرعت توسعه كاربرى فناورى اطلاعات دردنيا، حتى كشورهاى خاورميانه، بسياربالاست.شايد نسبت به اين سرعت، ما پيشرفت چشمگيرى نداشته ايم.
- اگر قرار بود براى نمونه افزايش خطوط تلفن ثابت و همراه نسبت به گذشته ملاك قراربگيرد، شايد اين نكته صحيح بود اما مى توان در سه مورد كه به طور دقيق مثال مى زنم استدلال كرد كه نسبت به بقيه موارد سرعت و پيشرفت خوبى داشته ايم، تعداد كاربران اينترنت، وب سايت هاى اطلاع رسانى و سوم، توليد محتواى فارسى در وب. رشد چشمگيردر اين سه مقوله را نمى شود انكار كرد. آمار نشان داده كه تعداد كاربران ايران، از لحاظ سرعت رشد در رديف ۱۰ كشور برتربوده است. اما در عين حال ممكن است بگوييم در توسعه زير ساخت ها رشد عادى داشته ايم. وقتى تعداد كاربران  در سه سال از ۲۰۰ هزاربه هفت ميليون مى رسد ديگر نمى شود گفت رشد عادى.
هيأت ايرانى تازه از نشست مقدماتى سوم بازگشته اند، نتيجه چه بود؟
- نشست مقدماتى سوم از اين جهت اهميت داشت كه جمع بندى نشست هاى كارشناسى بود و نتايج آن به نشست اصلى (كه يك ماه ديگر است) ارائه خواهد شد. در اين نشست بخش زيادى از اسناد آماده شد .هيأت ايران نيز فعاليت خوبى داشت. مى توان دو موضوع را به طور خاص به عنوان دستاورد اجلاس تلقى كرد اول توافق روى مديريت غير انحصارى اينترنت ودوم تأكيد بر ادامه و پيگيرى اجلاس و مصوبات آن. موضوع ديگرانجام يك رده بندى از كشورهاست ،در اين رابطه كشورها فهرست پروژه هاى خود را ارسال كرده اند،كه در حال بررسى است، ما نيز اطلاعات لازم را فرستاده ايم.
چه اطلاعاتى ؟
- حدود ۵۸ پروژه كلان فناورى اطلاعات را كه بيشتر جنبه ملى داشته به دبيرخانه اجلاس ارائه كرده ايم. تا آنجا كه پيگيرى كردم تا كنون حدود ۲۰۰۰ پروژه از سوى كشورهاى مختلف ارائه شده.كشورها هركدام حدود ۲ تا ۶۰ پروژه داده اند. كه بين آنها ايران جايگاه خيلى خوبى دارد ضمن آنكه برخى از پروژه كشورها در ابعاد ملى نبوده اما ما بر ملى و كلان بودن پروژه هايى كه فرستاده ايم تأكيد داشتيم.
مهم ترين پروژه اى كه از ايران به اجلاس فرستاده شده چيست؟
- پليس به علاوه ۱۰ و مركز ملى اطلاعات(NIC).
- اين پروژه ها در اجلاس تونس مطرح مى شود ، درست است؟
- در اسناد مربوط به اقدامات قرار مى گيرد.
اجلاس تونس را از چه نظر برجسته مى دانند؟
بررسى وضعيت مديريت اينترنت و مشكلات كشورهايى كه مى خواهند فناورى اطلاعات را محور توسعه خود قرار دهند، محور اين اجلاس است.اما مهم ترين نكته اين است كه تصميمات گرفته شده دراجلاس، چه طور مى تواند شكل اجرايى پيدا كند.اين شكل اجرايى از دوبعد مورد توجه است،يكى اينكه كشورها و گروه هاى مختلف اجرايى چه برنامه ريزى براى رسيدن به اهداف خواهند داشت يكى ديگر آنكه نهادهاى بين المللى مربوط، پس از پايان اجلاس چگونه موارد را پيگيرى و تعقيب كنند و ادامه دهند. در بحث راهبرى اينترنت از ابتدا گروه كارى ويژه اى انتخاب شد و براى بحث مكانيزم هاى مالى هم همين طور.البته ايران جزو گروه دوم نبود.
به اين دليل كه مشكلات و امكانات مالى دغدغه ايران نيست؟
- بله.
بحث هاى اين گروه به كجا رسيد؟
- گزارش آنها ارائه شد كه نشان دهنده ديدگاه كشورهاى مختلف دراين باره است.اين گروه چند پيشنهاد داشت. يكى اينكه صندوقى براى كمك به كشورهاى كم تر توسعه يافته ايجاد شود.ديگر اينكه تعرفه هاى زيرساختى مثل هزينه هاى اتصال و دسترسى به اينترنت و اطلاعات معتدل شود.
كشورهاى توسعه يافته براى كمك مالى به صندوق موافقت كردند؟
- نه هنوز. بحث ها ادامه دارد.
چرا ايران در اين گروه فعاليت ندارد؟ شايد به نسبت كشورهاى آفريقايى نيازهاى مالى كمترى داشته باشيم اما تعرفه ها و دسترسى به زيرساخت هاى ارتباطى مشكل ما هم هست.
- در بحث مكانيزم هاى مالى ،محور نظر كشورها، ايجاد يك صندوق مالى براى كمك وكاهش تعرفه هاست.انتقال تكنولو   ژى و...موضوعات بعدى را شامل مى شود. اين دوموضوع را ما نيز دنبال مى كنيم .فعلاً در حال تصويب كليات هستند. در نشست  اصلى اجلاس جامعه اطلاعاتى كشورها وارد جزئيات نمى شوند.اگر كليات تصويب شود بعد مى شود درباره جزئيات بيشتر نظر داد.
در نشست مقدماتى دوم بحث هايى مطرح شد.اين كه يك نهاد مسؤوليت پيگيرى مباحث اجلاس سران در جامعه اطلاعاتى را به عهده بگيرد.كشورها هنوز برسر چگونگى اين موضوع به توافق نرسيده اند؟
_چند مدل مطرح شد. يكى اينكه نهاد جديدى تأسيس شود و پيگيرى امور اجلاس جامعه اطلاعاتى را به عهده بگيرد. ديگر، به جاى تشكيل يك نهاد جديد،از مؤسسات بين المللى موجود استفاده شود. يا با توجه به سر فصل هاى مطرح شده در اجلاس، هر موضوع را نهاد مربوط به آن پيگيرى كند. اين مدل، از طرف ژاپن مطرح شده است . تقريباً در نشست مقدماتى سوم، كشورها روى اين مدل بيشتر تأكيد دارند.
موضوعاتى كه اشاره كرديد، بر اساس همان ۱۱ محور اعلاميه اجلاس ژنو است؟
- بله. مثلاً دو سه موضوع را اتحاديه جهانى مخابرات (ITU ) ، موضوعات فرهنگى(تنوع فرهنگى و اخلاق) را يونسكو و ... به عهده بگيرند.اما همان طور كه گفتم الآن محورى ترين بحث، تعيين نهاد براى پيگيرى موضوعات اجلاس است.
مهم ترين محورها احتمالاً دسترسى به زيرساخت ها و راهبرى اينترنت است....
- بله، دقيقاً. البته در كنار تعيين نهاد متولى كه اشاره شد، اجلاس اين نكته را هم در نظر دارد كه كشورها تا چه حد موفق شده اند اهداف و برنامه هاى اجلاس جامعه اطلاعاتى را پيگيرى كنند. دبيرخانه «فرم هايى» را آماده كرده كه كشورها بر اساس آن «پروژه هاى» مرتبط خود را معرفى و براى رده بندى جهانى معرفى كنند.
كارگروه حاكميت اينترنت مباحث مهمى داشت.از جمله ارائه راهكارى براى مديريت بر اينترنت كه در حال حاضر به طور عمده به عهده شركت هاى آمريكايى است. نتيجه جلسات اين كارگروه مهم اجلاس جامعه اطلاعاتى به كجا رسيد؟
_اين كارگروه گزارش نهايى خود را در مرداد ماه ارائه كرده است كه در مقدمه آن دو موضوع حياتى عنوان شده اول آنكه مديريت اينترنت نبايستى در اختيار تنها يك دولت باشد و دوم بحث راهبرى اينترنت فقط جنبه فنى ندارد و ازابعاد مختلف سياسى، اقتصادى و ... نيزقضيه بايد بررسى شود.حتى اين زوايا، جرايم اينترنتى و ارسال هرزنامه و ... را هم دربرمى گيرد. درگزارش كارگروه چند موضوع اصلى وجود دارد كه نظر قطعى و نهايى كشورهاست و احتمالاً تغييرى نخواهد كرد. اينكه نظردهى روى مديريت اينترنت نبايد موجب خدشه دار شدن وضعيت فعلى آن شود. درست است مشكل وجود دارد اما به هرحال الآن اين رويه جريان دارد و كاربران از آن استفاده مى كنند. دوم، اينترنت نبايد بر اساس نظرات يك دولت هدايت شود.
اما دركل، كارگروه راهبرى اينترنت، چهار مدل را براى اداره اينترنت پيشنهاد داده است.
- اين چهار مدل هنوز به تصويب نرسيده ، فقط پيشنهاد است. به هرحال اين چهارمدل هم بر اساس همين نظرات كلى كشورها ارائه شده و چيزى غير از آن نيست.
در حال حاضر سياستگذارى كلان اينترنت را وزارت بازرگانى آمريكا وآژانس «آينا» (IANA) به عهده دارند و امور اجرايى آن در دست شركت آمريكايى آيكان (ICANN ) است.در اين دو سه سال اخير، آيكان براى آنكه نظر ساير كشورها را هم در مؤسسه اعمال كند، «كميته مشورتى دولت ها» را تشكيل داد كه اعضاى آن نمايندگان ساير كشورها بودند.
همان كميته كه سال گذشته آقاى جهانگرد از ايران عضو آن شد؟
- بله. ايران در حال حاضرعضو آن كميته است.
مدل هاى پيشنهادى چهارگانه را توضيح مى داديد.
- مدل اول تشكيل «مجمع جهانى اينترنت» (GIC ) را براى سياستگذارى پيشنهاد مى دهد. مدل دوم طرفدار تشكيل «مجمع بين المللى اينترنت» (IIC) است.درمدل سوم تغييرات زيادى مطرح نمى شود وبالاخره مدل چهارم، يك «شوراى جهانى سياستگذارى اينترنت» (GIPC ) را پيشنهاد مى كند. سه مدل خواستارانتقال سياستگذارى از وزارت بازرگانى و آژانس خصوصى (IANA) است اما مدل چهارم، مدل طرفداران «آيكان» است كه نمى خواهد ساختار فعلى تغيير كند.با اين تأكيد كه نقش كميته مشورتى دولت ها در آيكان تقويت شود.
اين چهار مدل در اجلاس نهايى تونس رأى گيرى مى شود؟
- نه. گزارش به عنوان يك فصل در بيانيه نهايى قرار مى گيرد.در اجلاس نهايى آبان، كليات را به بحث مى گذارند و رأى گيرى مى كنند اما وارد جزئيات نمى شوند.
براى همين قرار است يك نهادى براى پيگيرى موضوع تشكيل شود؟
- دقيقاً. البته اين بحث، يكى از موضوعاتى است كه بايد بعد از پايان اجلاس هم دنبال شود.
همان طور كه از قبل تصور مى شد،اجلاس سران درجامعه اطلاعاتى نتيجه گيرى مشخص و قطعى ندارد.
- نمى شود اينطور قضيه را نگاه كرد. نشست هاى بين المللى حساس تر از اين بحث هاست.در عرصه بين المللى هيچ وقت نمى آيند درباره يك موضوع مهم در يك جلسه تصميم بگيرند. كشورها با يك نگاه دقيق اما آرام و با تأمل مسائل را پيش مى برند و با يك برنامه ريزى از پيش تعيين شده در نهايت آن تغييراتى را كه لازم است اعمال مى كنند. مثل يك روند دنباله دار همه چيز طى مى شود و اگر از اين روند غافل باشيم، متوجه نمى شويم كه چه طور يك تصميم بين المللى اتخاذ مى شود.پس در همين اوايل، بايد با دقت موضوع را دنبال كرد.