ليدا فخرى
نمايشگاه بين المللى كتاب فرانكفورت، اين بزرگترين و مشهورترين پديده فرهنگى جهان، هر ساله در ماه اكتبر از سوى اتحاديه ناشران و كتابفروشان آلمان برگزار مى شود كه طى برپايى اين نمايشگاه اخبار فرهنگى جهان رسانه تحت الشعاع دو هزار رويداد فرهنگى آن قرار مى گيرد. امسال در ۱۸ تا ۲۳ اكتبر (۲۶ مهر تا اول آبان)، فرانكفورت ميزبان
۷ هزار و ۲۲۳ ناشر و ۱۲ هزار خبرنگار از صد كشور جهان بود. قطعاً چنين گردهمايى جهانى اى با حضور اهل قلم و فرهنگ كشورها نياز به ساماندهى و مديريت اجرايى بسيار قوى اى دارد. به اين اعتبار به سراغ يكى از مديران اجرايى رفتم تا از ساز و كار نمايشگاه از زبان او جويا شوم. پيتر ريپكين (Peter Ripken) مدير بخش خاورميانه و مسؤول ناشران بين المللى نمايشگاه امسال بود كه راقم اين سطور به دعوت او و مسؤول بخش فرهنگى خاورميانه  «اورسولاهولپ» به اين نمايشگاه رفتم كه به مراتب مشاهدات، گزارشات و مصاحبه هاى خود را ارائه خواهم كرد. روز دوم نمايشگاه بود كه نزد پيتر ريپكين رفتم تا از او به خاطر فراهم كردن حضورم در نمايشگاه تشكر كنم. امسال براى نخستين بار بود كه از سوى رئيس بخش ناشران بين المللى و مسؤول فرهنگى خاورميانه، خبرنگارى از ايران دعوت مى شد تا در ميان دوازده هزار خبرنگارى قرار گيرد كه اين بزرگترين گردهمايى اهل قلم و فرهنگ را پوشش خبرى مى دهند. طى پنج روز نمايشگاه، ريپكين به عنوان مسؤول بخش ناشران خاورميانه در يك غرفه ساده ۶ مترى در ميان ديگر غرفه هاى ناشران بين المللى حاضر مى شد و در فرصت هاى ۵ الى ۱۰ دقيقه اى با ناشران، خبرنگاران و مسؤولان غرفه ها به گفت وگو مى نشست. اين دفتر عمومى او درست در مقابل غرفه انتشارات روشنگران و مطالعات زنان و انتشارات جمع صنفى فرهنگى زنان ناشر بود. از او وقت مصاحبه خواستم، با روى بسيار خوش و مشتاق همچون ديگر ميزبانان اين نمايشگاه درخواستم را پذيرفت و به ليست قرار ملاقات هايش رجوع كرد و گفت: «فردا براى «ايران» يك ربع وقت مى گذارم.» فرداى آن روز او زودتر از من بر سر قرار حاضر شد و به «تبسم آتشين جان» كه به نمايندگى از جمع صنفى فرهنگى زنان ناشر در نمايشگاه كتاب فرانكفورت حضور داشت و در نزديكى دفتر قرار ملاقات هايش بود پيغام داد كه « من منتظر نماينده شما هستم. خانم فخرى زمان ملاقاتش را فراموش كرده » اما من فراموش نكرده بودم بلكه براى پيدا كردن غرفه اش كمى سرگردان شده بودم. صحبت ما ۲۳ دقيقه طول كشيد او با دقت و حوصله به صحبت هاى من گوش مى داد و پاسخ هاى كوتاه و دقيق مى داد. او حضور ايران در نمايشگاه امسال را قوى تر از سال هاى گذشته ارزيابى كرد هر چند كه معتقد است تا زمانى كه ايران قانون كپى رايت و حقوق مؤلف را نپذيرد نمى تواند در بازار بين المللى نشر كتاب حضورى فعال داشته باشد . ريپكين نمايشگاه بين المللى كتاب تهران را بزرگترين و موفق ترين نمايشگاه كتاب منطقه و خاورميانه مى داند كه براى ناشران آلمانى با توجه به اينكه مى توانند آثارشان را در اين نمايشگاه به فروش برسانند اهميت ويژه اى دارد.

* ماهيت نمايشگاه بين المللى كتاب فرانكفورت را چگونه توصيف مى كنيد؟
اينجا يك عرصه جهانى براى تبادل امتياز و حق نشر كتاب است. نمايشگاه بين المللى فرانكفورت بزرگترين گردهمايى ناشران، نويسندگان، مترجمان، كتابسازان، طراحان و تصويرگران كتاب و حتى بازارياب هايى است كه در حوزه كتاب و نشر كار مى كنند. هر ساله بين ۱۸ تا ۲۰ هزار متخصص كه به نوعى كارشان با صنعت نشر مرتبط است در اين نمايشگاه حضور پيدا مى كنند تا در جريان آخرين اطلاعات در زمينه فرهنگ و كتاب قرار گيرند.
* سالن خاورميانه در مقايسه با ديگر سالن ها چه اهميت و جايگاهى دارد؟
يكى از اهداف برگزاركنندگان نمايشگاه بين المللى كتاب فرانكفورت اين است كه پلى فرهنگى بين غرب و خاورميانه بسازند. به اين اعتبار هر ساله از سوى اتحاديه ناشران و كتاب فروشان آلمان كه برگزاركننده اين نمايشگاه هستند بودجه اى ويژه در اختيار ما قرار مى گيرد تا بتوانيم براى حضور بيشتر و فعال تر كشورهاى خاورميانه تلاش كنيم. مثلاً امسال ۲۵ كشور به دعوت مسؤولان بخش بين الملل نمايشگاه، مهمان ويژه نمايشگاه كتاب فرانكفورت بودند.
* امسال شما براى ۱۰ ناشر كتاب كودك در كشورهاى اسلامى برنامه ويژه اى داشتيد...
درست است. امسال ناشران كتاب كودك كشورهاى اسلامى مهمان ويژه بخش خاورميانه نمايشگاه كتاب فرانكفورت بودند كه از ايران هم دو ناشر حضور دارند.
* بله، نشر شباويز و كانون پرورش فكرى كودكان
اين ۱۰ ناشر كه مهمان ما هستند ناشرين خصوصى و غيردولتى هستند اما حضور كانون پرورش فكرى كودكان از ايران يك استثنا است چون يك نشر دولتى است.
* شما مهمانان ويژه را بر چه اساس و با چه معيارهايى انتخاب مى كنيد؟
معيار انتخاب ما فعاليت و كار خوب ناشران در كشورشان است. ما هر ساله در نمايشگاه هاى كتاب كشورهاى مختلف شركت مى كنيم و سه تا پنج ناشرى كه كارى برجسته و حضورى فعال دارند را كانديد مى كنيم. مثلاً در سال هاى گذشته نشر روشنگران و انتشارات چشمه مهمان ويژه ما بودند و يك سال ديگر هم نماينده اى از انجمن صنفى فرهنگى ناشران زن ايران مهمان ما بود. بنابراين تنها معيار ما براى انتخاب مهمانان، حضور فعال و كارهاى خوب ناشران در كشور خودشان است.
* ارزيابى شما از نمايشگاه بين المللى كتاب تهران چگونه است؟
نمايشگاه كتاب شما در تهران يكى از بهترين و موفق ترين نمايشگاه هاى كتاب در خاورميانه است و براى ما هم بسيار اهميت دارد. نمايندگان ما هر ساله به نمايشگاه كتاب تهران مى آيند و ناشران فعال را كانديد مى كنند.
* امسال براى نمايشگاه كتاب ايران چه برنامه اى داريد؟
ما هر سال در نمايشگاه كتاب شما شركت مى كنيم تا اين ذهنيت كه هيچ عقيده غربى نمى تواند با ايران ارتباط برقرار كند را از بين ببريم. امسال علاوه بر اينكه بهترين و بزرگترين ناشران آلمان در نمايشگاه كتاب تهران غرفه خواهند داشت ما سعى مى كنيم همچون سال هاى گذشته از شرق شناسان و اسلام شناسان برجسته خود بخواهيم كه در نمايشگاه كتاب تهران سخنرانى داشته باشند.
* اطلاع دارم كه بعد از نمايشگاه كتاب فرانكفورت مسؤول بخش فرهنگى شما خانم «اورسولاهولپ» عازم ايران خواهد بود. در مورد اين برنامه توضيحى مى دهيد.
خانم «اورسولاهولپ» مسؤول بخش فرهنگى خاورميانه به همراه دو تصويرگر كتاب كودك براى دو هفته آينده به ايران خواهند آمد تا براى تصويرگران كتاب كودك و كتاب سازان اين حوزه برنامه ها و جلسات سخنرانى اى داشته باشند. اين كار در ادامه همكارى هاى فرهنگى ما با ايران انجام مى شود.
* حضور ايران در پنجاه و هفتمين نمايشگاه بين المللى كتاب فرانكفورت را چطور ارزيابى مى كنيد؟
خوب است. هر چند از آن چه كه بايد باشد فاصله زيادى دارد. امسال ايران قوى تر از پارسال حاضر شده است و اميدوارم اين روند رو به رشد ادامه پيدا كند. يكى از ناشرانى كه در ايران خوب فعاليت مى كند و توانسته خود را در بين ناشران بين المللى فعال نشان دهد انتشارات شباويز است كه در حوزه كتاب كودك فعاليت مى كند. بويژه در تصويرگرى خوب و قوى كاركرده است.
* از نظر شما نشر ايران در مقايسه با كشورهاى همسايه اش و در مقايسه با كشورهاى خاورميانه در چه جايگاهى قرار گرفته است؟
خوب، ايران قانون كپى رايت را نمى پذيرد بنابراين در مقايسه با كشورهايى مثل لبنان، مراكش و مصر و... كه حق كپى رايت را قبول كرده اند ناشران ايرانى شايد نتوانند همچون ناشران ديگر كشورهاى منطقه در داد و ستدهاى بين المللى نمايشگاه كتاب فرانكفورت قوى ظاهر شوند . ايران براى اينكه بتواند حضورى فعال و جدى در نمايشگاه داشته باشد بايد عضو سازمان تجارت جهانى شود.
* هر سال يك كشور ميهمان ويژه و افتخارى نمايشگاه بين المللى كتاب فرانكفورت است. مثلاً سال گذشته كشورهاى عربى، امسال كره جنوبى و سال آينده هم هند ميهمان نمايشگاه ۲۰۰۶ فرانكفورت خواهد بود. آيا برنامه اى مشخص شده است كه ايران هم ميهمان ويژه نمايشگاه كتاب فرانكفورت باشد؟
تاكنون كه از سوى ايران هيچ درخواستى براى اين منظور نشده است.
* براى اينكه يك كشور ميهمان ويژه نمايشگاه انتخاب شود چه شرايطى وجود دارد؟
اولاً بايد آن كشور اعلام آمادگى كند و اين را از نمايشگاه بخواهد و ديگر اينكه كشور درخواست كننده هيچ نويسنده اى در زندان و تبعيد نداشته باشد. بدين معنا كه كشور ميهمان بايد نشان دهد كه با تمام عقايد كنار مى آيد و آزادى كامل بيان و نوشتن را مى پذيرد، تا حضور همه اهالى فرهنگ مكتوب و اهل قلم كشور ميهمان در نمايشگاه ميسر شود.
* كره جنوبى به عنوان ميهمان ويژه امسال نمايشگاه فرانكفورت چقدر توانست خوب و قوى ظاهر شود؟
حضور كره جنوبى امسال بسيار خوب بود و علاوه بر اينكه ۴۰ ناشر قوى و بزرگ كره جنوبى در نمايشگاه شركت كردند و صنعت نشر خود را به دنيا عرضه كردند طى بيش از ۴۰۰ مراسم فرهنگى مختلف اعم از فيلم، موسيقى، بازى، قرائت آثار، تئاتر، نمايش عروسكى، سخنرانى، ميزگرد و ... فرهنگ مكتوب و شفاهى خود را ارائه كردند. يكى از دلايلى كه امسال كره جنوبى ميهمان ويژه نمايشگاه كتاب فرانكفورت انتخاب شد اين بود كه در سالهاى اخير كشور كره يكى از مخاطبان اصلى و يكى از بزرگترين واردكنندگان كتاب هاى آلمانى بويژه در سه حوزه فلسفه، ادبيات و كودك بوده است و به اين اعتبار برگزاركنندگان نمايشگاه تصميم گرفتند كه امسال كره را به عنوان ميهمان ويژه انتخاب كنند تا از اين طريق مردم آلمان هم با فرهنگ و تمدن و صنعت نشر اين كشور بيشتر آشنا شوند.
* هر سال يك نويسنده در نمايشگاه كتاب فرانكفورت انتخاب مى شود. مثلاً امسال اورهان پاموك، نويسنده تركيه اى تبار از سوى جامعه ناشران آلمان جايزه گرفت. معيار اين انتخاب چه بود؟
پاموك يك نويسنده جهانى است كه در كتاب هاى خود بسيار بر سر موضوع ارامنه و كرد ها جنگيد و يكى از دغدغه هاى اصلى او صلح و آن هم صلح جهانى و بين المللى است. هر سال جامعه ناشران آلمان نويسنده اى كه درخصوص صلح خوب و مثبت كار كرده باشد را انتخاب مى كند و امسال هم جايزه صلح كتاب جامعه ناشران آلمان به «اورهان پاموك» تعلق گرفت كه واقعاً شايسته اين انتخاب بود.
* امسال در بخش ناشرين بين المللى يكى از بهترين غرفه ها را تركيه داشت بويژه ناشر كتاب هاى پاموك غرفه اى بسيار بزرگ، شيك و شلوغ داشت. غرفه آنها از چهار طرف باز بود با نمايى شيشه اى و كتاب هاى موضوعى طبقه بندى شده و جلسات و ميزگردهاى متنوع در داخل غرفه...
بله، كاملاً درست است امسال تركيه بسيار خوب كار كرده است. تا آنجايى كه من مى دانم امتياز نشر كتابهاى بسيارى را هم خريد و فروش كرده است.
* تركيه با اينكه يك كشور لائيك است اما يك غرفه اختصاصى براى نشر كتب دينى دارد و اين خيلى خوب است.
بله، رايزن دينى تركيه در آلمان بسيار فعال است.
البته برخى از ناشران شما هم غرفه هاى شلوغ و پررفت و آمدى داشتند مثلاً نشر روشنگران و مطالعات زنان كه غرفه اى مشترك با انجمن زنان ناشر دارد بسيار پررفت و آمد بود هر چند كه شايد حق امتياز نشر كتابى را خريد و فروش نكرده باشند. چون غرفه اينها روبروى من است و رفت و آمد و جلسات و بحث هاى آنان را مى بينم.
* برخى از ناشران ايرانى از مكان و موقعيت غرفه هاى خود راضى نيستند و گله مى كنند كه در مكان خوبى قرار نگرفته اند و يا اينكه اين سالن (يعنى سالن ۵) نسبت به سالن هاى ديگر كم رفت و آمدتر و دنج تر است.
ناشران هرچه زودتر براى گرفتن غرفه اقدام كنند مسلماًً انتخاب هاى بيشترى خواهند داشت و غرفه ها در روى نقشه طراحى شده و به ناشران نشان داده مى شود و آنها حق انتخاب دارند و مى توانند بگويند كه آن مكان و محل را نمى خواهند. مثلاً «اتحاديه ناشران ايران» امسال توانست غرفه خوب و بزرگى را بگيرد كه از سه طرف باز است. فكر مى كنم چون زود براى گرفتن غرفه اقدام كرد توانست جاى مناسبى را بگيرد.
* اما مسؤول «اتحاديه ناشران ايران» از اينكه در اين سالن (۵) قرار گرفته اند ناراضى هستند چرا كه اين سالن نسبت به سالن هاى ديگر مثل سالن ۶ يا ۸ پررفت و آمد و در معرض ديد نيست. غرفه ناشران سوريه و لبنان در جايى بهتر از غرفه هاى ايران قرار گرفته است.
اما من فكر نمى كنم كه اين طور كه شما مى گوييد باشد.
* از شما سپاسگزارم كه فرصت اين گفت وگو را به من داديد.
اما من از شما روزنامه نگار جوان يك سؤال دارم. شما كه براى نخستين بار در اين نمايشگاه بزرگ جهانى شركت كرده ايد چه چيز يا چه اتفاقى برايتان ويژه و خوشايند بود و بيش از همه چه كارهايى را پسنديديد؟
* هنوز فرصت نكردم خيلى از غرفه ها و برنامه ها را ببينم ولى تا حالا سه چيز بيش از همه توجه ام را جلب كرد. اول سالن مطبوعات ( ۲ . ۶) بود و امكانات خوبى كه در اختيار خبرنگاران قرار مى گيرد. بعد سالن كتاب هاى كودك (سالن ۳) با كارهاى ويژه و متنوعى كه در آن عرضه مى شود و در آخر هم گفت وگويى كوتاه با يوشكا فيشر. البته يك خاطره نه چندان خوب هم برايم باقى ماند كه شما در جريان آن هستيد و آن هم مفقود شدن خبرهايم در سالن مطبوعات بود.
بله و اين اتفاق بى سابقه اى در اين نمايشگاه است. هم شما و هم ما بايد اين مسأله را پيگيرى كنيم. به هرحال اميدوارم امكان حضور شما در اين نمايشگاه براى سالهاى بعد هم فراهم شود.
* ممنونم و پيش از آن به اميد ديدار در نوزدهمين نمايشگاه بين المللى كتاب تهران.
ما براى تبادل نظر و تبادل دانسته هايمان دوست داريم كه در نمايشگاه كتاب تهران حضور داشته باشيم. من اعتقاد دارم كه بايد بين كشورها ارتباط مستقيم وجود داشته باشد و يكى از راه هاى اين ارتباط و شايد بهترين آن از راه كتاب و فرهنگ مكتوب است.