فاطمه اميرى
تقريباً بيشتر مردم تصويرى از ظاهر خود در ذهنشان دارند و معمولاً افراد علاقه مند به گرفتن رژيم هاى لاغرى از اين تصوير ناراضى اند. در برخى از آن ها اين حساسيت به روى وضعيت ظاهرى شان به قدرى است كه حتى از نگاه كردن به آينه هم ابا دارند. جا و بى جا خودشان را وزن مى كنند. از شكم جلوآمده شان دلخورند. به كلاس بدنسازى مى روند و سونا... شب شام نمى خورند و سالاد را جايگزين بقيه غذاها مى كنند و پاى هر سفره گشوده اى كه مى نشينند يادشان نمى رود كه بگويند رژيم دارند و در هر جمع دوستانه اى اول از همه سراغ انواع رژيم هاى لاغرى را مى گيرند. همه اين كارها را به حد افراط انجام مى دهند تا به تصوير ايده آل جامعه يا خانواده از خود نزديك شوند و صد البته كه آن چيز ناجورى را كه در خود احساس مى كنند، از بين ببرند. اما اغلب در چند قدمى موفقيت رازهاى ديگرى را در خود مكشوف مى بينند. اين كه چرا ساق پايم لاغر است؟ چرا دست هايم اين قدر پهنند؟ چرا قدم كوتاه است؟ چرا بينى ام بزرگ است؟ و ده ها چراى ديگرى كه به نظر مى رسد بيشتر آنها مبناى خيالى دارد تا واقعى!
***
مردمى كه دچار بدفهمى اندام و ظاهر خود شده اند، كم نيستند. تقريباً ۸۵درصد زنان و ۷۲درصد مردان، قسمتى از بدن يا اندام خود را نمى پسندند و از شكل ظاهرى آن دلخورند. اين مسأله در مورد زنان حادتر است. طبق بررسى ها ۹۵درصد زنان خود را چاق تر از آن چه هستند مى پندارند. شمسى آذرنيوش مربى بدنسازى در يك باشگاه ورزشى در اثر سال ها كار و فعاليت در اين زمينه به تجربه دريافته است كه هدف اوليه زنانى كه براى ورزش به سالن هاى ورزشى مراجعه مى كنند، لاغرى است. او مى گويد: «اما ما در جلسات ورزشى مدام به آن ها اين آگاهى را مى دهيم كه در درجه اول بايد رسيدن به سلامتى را هدف اصلى از ورزش كردن خود قرار بدهند و البته تناسب اندام هم نتيجه اى است كه در اثر ورزش كردن صحيح و مداوم به دست مى آيد. اما اين نكته را نبايد فراموش كنيم كه تناسب اندام براى هر زنى يا مردى با ويژگى هاى جسمى و فيزيكى اى كه دارد قابل دسترسى است. انجام دادن ورزش و در كنار آن داشتن رژيم غذايى مناسب وقتى مفيد به حال فرد است كه آگاهانه و براى حفظ و احياى سلامتى بدن بوده و از سر خشم و نارضايتى شديد از وضعيت ظاهرى نباشد. در واقع بايد بتوانيم ضمن اين كه واقعيت هاى موجود در مورد بدن و ظاهرمان را بپذيريم براى بهبود وضعيت و بيرون كردن افكار منفى از ذهنمان تلاش كنيم.»
به عقيده كارشناسان علوم تغذيه و ورزش هيچ رژيم لاغرى و كلاس هاى ورزشى در جهان قادر نيست يك زن كوتاه قد بد هيكل را به يك زن قد بلند لاغر اندام تبديل كند. با اين حال بسيارى از مردم در اثر مقايسه ظاهر و اندام خود با مدل هاى زن و مرد مطرح شده در آگهى هاى تبليغاتى و مجلات مد لباس و آرايش چنين انتظارى از خود دارند. اما آمارها نشان مى دهد زنانى كه به عنوان مدل در اين آگهى ها حضور دارند ۹ درصد بلندتر و ۲۳درصد لاغرتر از زنان معمولى اند. شدت و حجم بزرگنمايى و تبليغات درباره اين مدل ها به قدرى است كه تقريباً در سراسر دنيا مردم زيادى گاه تلاش طاقت فرسايى را شروع مى كنند تا خود را به جذابيت اين مدل ها برسانند و با آرزوى داشتن فرم بدنى مشابه آنها، انواع رژيم هاى لاغرى را تجربه مى كنند به سراغ متخصصان رژيم هاى درمانى مى روند و به باشگاه هاى ورزشى يا ساير وسايل كاهش وزن از قبيل قرص، ژل و كمربند لاغرى روى مى آورند.
***
اين روزها ديگر مثل گذشته ميهمانى هاى خانوادگى براى مادربزرگ لذت بخش نيست. او مى داند كه وقتى همه فرزندان و نوه هايش دور هم و بر سر يك سفره جمع مى شوند، سفره ديگر معناى قديمى خودش را از دست داده است. غذاها رنگ و بوى اصيل خود را ندارند و دست ها مثل گذشته ها با ميل و رغبت به سمت رزق و روزى داخل سفره نمى رود. همه با اكراه لقمه اى غذا مى گيرند و با نگرانى از اين كه مبادا اضافه وزن پيدا كنند هنوز سر سفره ننشسته با عنوان اين كه رژيم دارند از كنار آن بلند مى شوند.
شهلا رحيمى متخصص و مشاور تغذيه نيز مادربزرگ ها و پدربزرگ ها را در داشتن چنين احساسى كاملاً محق مى داند. او كه تاكنون درباره عادت هاى غذايى و سفره هاى غذاى ۳۰ كشور و فرهنگ مختلف تحقيق و بررسى كرده، معتقد است تحقيقاتش او را به اين نتيجه رسانده كه سفره هاى غذاى قديمى ايرانى يكى از غنى ترين و بهترين سفره هاى غذايى بوده است. او مى گويد:« دورى از سنت و پيروى از فرهنگ غذايى و مد روز كه وارداتى است، سبب شده يا با اندام هاى ورم كرده و چاق روبرو باشيم و يا لاغرى را به قيمت ضعف و بى حالى به دست بياوريم. زمانى در فرهنگ غذايى ما حبوبات جاى خودش را داشت. همان آش ماش كه مادربزرگ ها مى پختند سرشار از ويتامين ها و مخصوصاً ويتامين B بود. اما الآن حتى اسم اين غذاها را عارمان مى آيد ببريم. به بچه ها مى گوييم پتاژ. اما نمى گوييم پتاژ همان سوپ است كه از قديم در غذاهاى خودمان جاى خاصى داشت. من چقدر افسوس مى خورم كه بعضى مردم به جاى يك وعده غذاى اصلى كه مى تواند از همين غذاهاى سنتى مان باشد، الويه درست مى كنند يا از بيرون آن را مى خرند در حالى كه سيب زمينى فقط تا ده دقيقه بعد از پخت سرشار از املاح غذايى است و بعد از آن فقط شكم را پر مى كند.
خانم هاى خانه دار غذاها را محدود كرده اند به پختن برنج و خورش، آن هم هر شب. قديم كجا اين قدر برنج مى خوردند. هفته اى يك بار كه نه با خوردنش كسى اين قدر اضافه وزن پيدا كند و نه براى گرفتن رژيم لاغرى خوردنش كاملاً منع شود. مردم را به خوردن آب زياد و سالاد تشويق مى كنيم در حالى كه مصرف بيش از حد همين دو بدن را با كمبود گسترش ويتامين ها روبرو مى كند. قديم اگر پياز و ماست سر سفره نبود، دست به غذا نمى بردند، اما ما اين ها را حذف مى كنيم و با جايگزين كردن غذاهاى آماده و مد روز غربى به انواع بيمارى ها خوشامد مى گوييم و با عوارضش دست و پنجه نرم مى كنيم.»اين دورى از سنت كه به عقيده شهلا رحيمى مشاور تغذيه و نويسنده كتاب هاى تغذيه به معضل اساسى نحوه تغذيه مردم تبديل شده، همراه با تبليغاتى كه البته در كشور ما سعى شده كاملاً محدود و تحت كنترل باشد، كار را به جايى رسانده كه گرفتن رژيم لاغرى را به دغدغه اصلى براى بسيارى از مردم تبديل كرده است. زن مراجعه كننده اى به يك مركز مشاوره تغذيه به مشاور درباره احساسش چنين مى گويد: «هميشه از درشتى هيكلم ناراحتم. هر وقت مى خواهم غذايى بخورم، يا وقتى مى خواهم لباسى بخرم، خود را به خاطر داشتن چنين هيكلى سرزنش مى كنم. فكر مى كنم اگر كمى لاغرتر شوم، احساسم درباره خودم بهتر شود.» اما خانم مشاور بعد از كنترل وزن و قد اين مراجعه كننده پى مى برد كه او فقط پنج كيلو اضافه وزن دارد و اين ميزان به قدرى نيست كه او را دچار چنين احساس سرخوردگى و تنفر از ظاهر خودش كند.
دكتر پروانه مطيعى روانكاو معتقد است فكر كردن بيش از حد به چگونگى وضعيت ظاهرى و اشغال و آزار ذهن با فكر كردن به نقص هاى فيزيكى خواه واقعى و خواه خيالى انرژى و نيرويى را كه فرد مى تواند صرف كارهاى مفيدتر بكند، هدر مى دهد. نارضايتى هاى بى مورد از شكل و وضع ظاهرى تأثيرات عميقى در روحيه و شخصيت افراد به جا مى گذارد. كسانى كه دچار اين حالت روانى مى شوند، به قدرى خود را زشت و بدمنظر مى دانند كه گوشه گير و منزوى شده از حضور در اجتماع پرهيز مى كنند. متأسفانه اين افكار نادرست نه فقط فرد را به گرفتن رژيم هاى لاغرى متعدد و سخت وادار مى كند و برنحوه تغذيه او اثر مى گذارد، ناخودآگاه موجب از بين رفتن موقعيت هاى مطلوب براى پيشرفت فردى و اجتماعى او مى شود.»
***
پشت ويترين يك فروشگاه بزرگ پوشاك در خيابانى در تهران، دخترهايى كه انگار براى تبديل شدن به مانكن هاى داخل ويترين با هم مسابقه گذاشته اند، لباس ها را به هم نشان مى دهند. اما با ديدن لباس هاى تنگ و چسبان به تن مدل ها از تصميم خود براى رفتن به داخل مغازه منصرف مى شوند.مى روند تا پس از گرفتن رژيم لاغرى به فروشگاه سر بزنند،غافل از آنكه مدير فروشگاه در شروع هفته وقتى مدل هاى جديد لباس را به تن مانكن ها مى كند علاوه بر اين كه كوچكترين سايز لباس را براى اين كار انتخاب مى كند، بلكه با سنجاق دوطرف لباس را به روى هم جمع مى كند تا آن از آنچه هست كوچكتر و جمع و جورتر نشان دهد.
يك متخصص روانشناس مى گويد: «بررسى هاى ما درباره مدل هاى محبوب زنان نشان داده مانكن هايى كه براى معرفى لباس در پشت ويترين ها استفاده مى شوند، اگر انسان واقعى بودند هرگز قادر به بچه دار شدن نبودند يا اينكه برخى عروسك هاى محبوب اگر انسان بودند، به دليل فرم بدنى خاص، قادر به راه رفتن روى دو پا نبودند و بايد چهاردست و پا راه مى رفتند.» به اعتقاد او ۸۵ درصد عكس هاى مجلات مد، دستكارى شده و غيرواقعى اند. اما همين عكس هاى غيرواقعى موجب ريسك خطرناك عده اى بر روى سلامتى خود مى شوند. از آن جمله نتايج تحقيقى كه بر روى نزديك به سه هزار تن از افراد چاق انجام شده نشان مى دهد افرادى كه با رژيم لاغرى وزن خود را كاهش مى دهند، در مقايسه با كسانى كه رژيم لاغرى نمى گيرند با احتمال بيشترى جان خود را در جوانى از دست مى دهند. ضمن آن به عقيده شمسى آذرنيوش رژيم هاى لاغرى شديد و نادرست عوارض ديگرى از جمله ريزش مو، يبوست شديد، بدبويى نفس، ناراحتى كبد و پوست، كم شدن قدرت تحمل بدن، عصبانيت و زودرنجى را به همراه دارد. شمسى آذرنيوش مربى ورزشى كه سال ها مطالعه و تحقيق زيادى در اين باره داشته، مى گويد: «مهم اين است كه داشتن رژيم لاغرى كوركورانه و فقط به خاطر پيروى از مد را كنار بگذاريم. چه زن و چه مرد بايد بدانيم كه ظاهر ما تا حد زيادى از طريق خواص ژنتيكى و ويژگى هاى وراثتى تعيين مى شود و شكل مى گيرد. تمرينات ورزشى و رژيم مناسب و متعادل غذايى به طور قطع در كسب سلامت جسمى مؤثر است، اما ورزش كردن واقع بينانه و رژيم غذايى درست است كه به ما كمك مى كند. در واقع بايد ياد بگيريم كه درباره بدن و ظاهر خود با مهربانى حرف بزنيم و نگرش و احساس خوبى داشته باشيم. عيب جويى از خودمان را كنار بگذاريم و به جاى فكر كردن به موضوعى توهمى و تلاش براى شبيه شدن به مدل هاى تبليغاتى نيرويمان را براى تمرينات ورزشى، شركت در فعاليت هاى اجتماعى و براى خانواده و اطرافيان خود صرف كرده و مدام خودمان را در بهترين وضعيت جسمى و روحى تصور كنيم تا در هر سن و وزنى متناسب با آن تصوير ذهن مثبت پيش برويم.»
در بيشتر مواقع سليقه هاى افراد تحت تأثير معيارهاى زيبايى در هر جامعه قرار مى گيرد. اما اين معيارها نيز معمولاً از جايى شكل مى گيرد و به افراد منتقل مى شود كه امكان ارزيابى و بررسى آگاهانه و هوشيارانه آن ها وجود ندارد و از سويى اين معيارها امور ثابت و مشخصى نيستند و به طور مداوم در حال تغييرند. همان قدر كه امروز شايد داشتن اندام تركه اى، باريك و لاغر ايده آل بسيارى از مردان و زنان شده، روزگارى هم البته يك بدن فربه اى و گرد معيار زيبايى و نشان از خوشبختى فرد بوده است.