ليدا فخرى
< توصيف «وصفى» از ريشه مشكلات
ارزيابى هاى خود از غرفه هاى ايران را با دكتر «محمدرضا وصفى» در ميان گذاشتم و نظر وى را به عنوان مديركل مجامع فرهنگى وزارت ارشاد و مدير بين الملل نمايشگاه كتاب تهران در خصوص حضور ايران در نمايشگاه جويا شدم.
  از آنجايى كه ايران اين ظرفيت و قابليت را دارد كه در دو حوزه دين و كودك در مجامع بين المللى قامت راست كند، حضور ما در اينجا چقدر شايسته و در قد و قواره صنعت نشر ايران است؟
در حالى كه با او در بين غرفه ها قدم مى زديم جوابم را اينگونه داد:
در اينجا رقابت بسيار سنگين است و بايد قبول كنيم كه هنوز توانايى رقابت با ناشرينى را نداريم كه مثلاً قدمتى چند صدساله دارند و يا ناشران بزرگى كه به صورت زنجيره اى، در ۵۰-۴۰ كشور دنيا حضور دارند به همين دليل معقول تر آن است كه ما خود را با كشورهاى همسايه و در حلقه كشورهاى فارسى زبان قرار دهيم و مقايسه كنيم. مثلاً در شهريورماه گذشته ناشران ما در نمايشگاه كتاب مسكو شركت كرده بودند و با توجه به اينكه در آنجا مخاطبين بيشتر با محتوا و شكل كتاب هاى ما ارتباط برقرار مى كنند استقبال از كتاب هاى ما قابل توجه بود.
در مورد فيزيك كتاب ، شما با من موافق هستيد كه كتاب سازى ما از خيلى از كشورها _ حتى كشورهاى همسايه _ ضعيف تر است؟
بله، حق با شماست. در ۲۵ سال گذشته تحول بزرگى در عرصه نشر ايران رخ داده است. اما اين تحول بيشتر در زمينه محتواى كتاب ها بوده تا ساختار فيزيكى آن. به لحاظ محتوايى كتاب هاى ما هم عرض آثار خوب بين المللى است. اما نتوانستيم همپاى اين محتوا در كتاب آرايى هم گام برداريم. اگرمى خواهيم روى صادرات كتاب در كشور حساب باز كنيم قطعاً بايد به كتاب آرايى اهميت بيشترى بدهيم.
  در خصوص كتاب هاى حوزه دين چگونه قضاوت مى كنيد؟
وصفى پاسخى داد كه تأمل برانگيز بود:
نهاد وقف در حوزه نشر دينى در ايران ضعيف عمل كرده است. با توجه به اينكه بخشى از موقوفات ما در عرصه دين است كه كهن گذشتگان ما وقف كرده اند اما اغلب اينها صرف تبليغ شفاهى دين مى شود نه خرج حوزه مكتوب دين و اوقاف مى بايست در اين زمينه نقش خود را پررنگ تر از آنچه كه امروز هست نشان دهد.
  دور ماندن ما از عرصه داد و ستد بين المللى كتاب، از نپيوستن به قانون كپى رايت ناشى مى شود؟ يا عامل ديگرى را شما در اين حضور كمرنگ ناشران ما در چنين مجامع بين المللى اى دخيل مى دانيد؟
حضور كمرنگ ما در خارج از ايران مشكل كپى رايت نيست. عوامل متعددى باعث كمرنگ شدن حضور ما در بيرون از مرزها مى شود. شايد يكى از اين پارامترها، عدم رعايت قانون كپى رايت باشد. اما بيش و پيش از همه اينها ما نيازمنديك نهضت ترجمه هستيم. ما براى عرضه كتاب هاى خود به خارج از كشور نياز داريم كه كتاب هاى خود را به چند زبان ترجمه كنيم تا بتوانيم دنيا را به پتانسيل نهفته در محتوا و مضمون كارهاى خودمتوجه كنيم.
<چرا ايران غايب است
بى شك علاوه بر اين سه پارامترى كه دكتر وصفى نام بردند؛ يعنى عدم عضويت در سازمان تجارت جهانى و قانون كپى رايت، عدم ترجمه درست و دقيق از آثار خودمان و كتاب سازى ضعيف، فاكتورهاى ديگرى همچون نداشتن يا كم داشتن بازارياب هاى قوى و حرفه اى كتاب در سطح بين المللى، تبليغات ضعيف در مجامع جهانى و روابط بازرگانى غير اصولى باعث حضور نه چندان فعال و مؤثر صنعت نشر ما در مجامع بين المللى مى شود.
يكى از فعاليتها و سياستگذاريهاى قابل توجه «اتحاديه ناشران و كتابفروشان آلمان» تأسيس دانشكده اى به منظور تربيت كارآموزان براى صنعت نشر آلمان است كه طى دوره هاى مختلف،  بازرگانى، بازاريابى و بازارپژوهى، تبليغات، توليد، پخش و نشر كتاب و كتابفروشى حرفه اى به كارآموزان و دانش پژوهان آموخته مى شود و نيروهايى متخصص و كارآموخته به جامعه نشر آلمان تحويل مى دهد كه تقريباً ما در ايران فاقد چنين نظام و سيستم منسجم براى چرخه توليد و نشر و پخش و تبليغ كتاب هستيم. اين عدم تربيت نيروى متخصص براى صنعت نشر اگر مهم ترين فاكتور نباشد قطعاً يكى از پارامترهاى محورى عقب ماندن ما از بازارهاى جهانى كتاب است.
امسال سازمان ملل متحد، به ترتيب كشورهاى انگليس، آمريكا، آلمان، اسپانيا، و فرانسه را پنج كشور برتر جهان در صادرات كتاب اعلام كرد. به گواهى آمارى كه سازمان ملل از ۶۰ كشور برتر صادركننده كتاب منتشر كرده است، نام ايران از اين فهرست غايب است حتى در حلقه كشورهاى اسلامى - با اينكه ظرفيت و پتانسيل بالايى در حوزه كتاب دينى و كودك داريم - نتوانسته ايم جايگاه مناسبى را براى خود تثبيت كنيم.
< پاسخگوى شيفتگان فرهنگ و هنر خود نيستيم
امسال، رايزن فرهنگى ايران به همراه كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان غرفه بسيار بزرگى در نمايشگاه داشت. با احتساب افتتاحيه،  روز سوم نمايشگاه (۲۰ اكتبر) بود كه سراغ غرفه رايزن فرهنگى رفتم. غرفه اى ۸۰ مترى تقريباً خالى از كتاب و بدون دكوربندى و تزئين ويژه اى، غرفه اى بود كه رايزن فرهنگى ايران نمايندگى اش را مى كرد. مسؤول غرفه رايزن فرهنگى براى خالى بودن غرفه اينگونه دليل آورد كه «گمرك اشتباهاً بار كتاب هاى كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان را به شهر ديگرى فرستاده و تا چند ساعت ديگر كتاب ها به دستمان خواهد رسيد». البته اين دير رسيدن بارها مختص غرفه رايزن فرهنگى نبود[؟!] حال اين، چه به دليل سهل انگارى مسؤولين غرفه هاى ما بوده باشد، چه خطاى سازمان باربرى آلمان زيبنده نظم و نظام چنين نمايشگاهى نيست.
< گفتگو با محمدى عراقى
وقتى در غرفه اتحاديه شركتهاى تعاونى ناشران ايران، حجت الاسلام محمود محمدى عراقى، رئيس سازمان فرهنگ و ارتباطات فرهنگى را ملاقات كردم كه براى بازديد از غرفه هاى ايران به نمايشگاه آمده بود، اين نابسامانى و خالى از كتاب بودن غرفه رايزن فرهنگى را با ايشان در ميان گذاشتم و هدف رايزن فرهنگى - كه به نوعى زيرنظر و نظارت ايشان فعاليت دارد - براى داشتن غرفه اى مستقل در نمايشگاه كتاب را جويا شدم و وى با روى خوش اينگونه پاسخم را دادكه : حق با شماست، نقد ما را بنويسيد تا اصلاح شود.
(پيش از نوشتن اين نقد، آن طور كه بعداً جويا شدم، رايزن فرهنگى كه غرفه اى مشترك با كانون پرورش فكرى كودكان داشت بعد از تحويل گرفتن بار كتاب ها، با عرضه آثار نفيس قرآنى و فرهنگى ايران و طبقه بندى موضوعى كتابها، غرفه اى شايسته و در خور ارزشهاى فرهنگى ايران به بازديدكنندگان ارائه كرد و با به نمايش گذاشتن آثار متنوع و خوب، تا حدودى آن قفسه هاى خالى از كتاب روزهاى نخست را از نظرها دور كرد).آقاى عراقى ادامه داد: اما در مورد اينكه سؤال كرديد هدف رايزن فرهنگى از برپايى غرفه در اين نمايشگاه چيست بايد بگويم كه عقيده من اين است كه رايزن فرهنگى نبايد غرفه داشته باشد مگر جايى كه ناشران ما اجازه حضور نداشته باشند و آن زمان ما بخواهيم از مسؤوليت ديپلماتيك خود استفاده كنيم. به همين دليل من هميشه از رايزن فرهنگى خواسته ام كه در جايى مثل نمايشگاه كتاب فرانكفورت كه مانعى براى حضور ناشران ما در نمايشگاه وجود ندارد به جاى اينكه خود متصدى غرفه شود بايد سعى خود را بر اين گذارد كه به ناشران كمك كند تا بتوانند در چنين عرصه هاى بين المللى حضور پيدا كنند.
آيا رايزن فرهنگى به كمك سازمان ارتباطات فرهنگى نمى توانست مانند اغلب كشورهاى حاضر در اين نمايشگاه، برنامه هاى فرهنگى و هنرى براى معرفى فرهنگ و دين و تمدن ما ترتيب دهد و تسهيلاتى فراهم كند تا چهره هاى هنرى و شخصيت هاى شاخص فرهنگى ما از جمله نويسندگان، متفكران و اهل قلم ايران در اين گردهمايى بزرگ فرهنگى و بين المللى حضور پيدا كنند؟
براى مراجع سياستگذارى كشور ما هنوز اين حقيقت جا نيفتاده است كه مزيت ما در روابط بين الملل، «فرهنگ و دين» ما است. اگر در روابط بين الملل در مسائل اقتصادى و تجارت حرفى براى گفتن نداشته باشيم، بى شك در حوزه دين حرف اول را مى زنيم. در اين زمينه دولت بايد سرمايه گذارى كند تا اقتدار ملى ما را بالا ببرد. اگر توقع داريم كه افكار عمومى دنيا از ما حمايت كند در حالى كه دولت ها با ما مخالفند، مى بايست روابط فرهنگى خود با دنيا را توسعه دهيم.
ما براى اجراى برنامه در اين نمايشگاه مشكل داريم. مثلاً دولت هزينه آمدن گروه موسيقى يا تئاتر و... را تقبل نمى كند يا اينكه در سالهاى قبل جلسات سخنرانى و ميزگردهاى ما با شعار و تظاهرات مخالفين و منافقين منحل مى شد. اما با همه اينها امسال رايزن فرهنگى در فرانكفورت برنامه خوبى را تدارك ديده است كه به مناسبت سومين سالروز وفات آنه مارى شيمل بعد از ساعات نمايشگاه و در بيرون از نمايشگاه برگزار مى شود.
اما براى داشتن چنين برنامه هايى انتظار داريم كه از داخل كشور بيشتر حمايت شويم. شما به عنوان يك رسانه مى توانيد نقش مهمى داشته باشيد كه مسؤولين متوجه اهميت اين حضور فرهنگى در مجامع بين المللى شوند.
همان طور كه شما هم گفتيدما در حوزه دين نه يك سر و گردن بلكه حتى يك قد و قامت از ديگر كشورهاى اسلامى بالاتر هستيم. چقدر تلاش كرده ايم كه اين فرهنگ و تمدن قوى ايرانى _ اسلامى را به دنيا معرفى و عرضه كنيم؟
متأسفانه آنچه انجام شده نسبت به آنچه كه بايد انجام گيرد بسيار قليل است. فرهنگ و هنر ايران شيفتگان بسيارى دارد اما ما نمى توانيم به حد كافى پاسخگوى اين ميل و اشتياق باشيم.
فكر نمى كنيد كه در زمينه تبليغات ضعيف عمل كرده ايم و داشته هايمان را نتوانسته ايم در قالبى مناسب و قابل استفاده براى جهانيان عرضه كنيم؟
درست است. تبليغات ما هم ضعيف بوده است. ذهنيت عموم غربيان نسبت به ايران و اسلام منفى است و اين واقعيت تلخى است كه بايد بپذيريم و چاره اى بينديشيم.
وقتى به غرفه كشورهاى اروپايى يا آمريكايى مى روم و خود را خبرنگار ايران معرفى مى كنم با تعجب به من مى گويند كه «چقدر خوب است كه ايران اجازه مى دهد يك خانم در چنين عرصه هايى حضور پيدا كند ما فكر مى كرديم كه در ايران چنين موقعيت هايى فقط در اختيار مردان قرار مى گيرد.» يا مى گويندكه ما شنيده ايم در ايران زنان در موقعيت هاى شغلى پايين با حقوق اندك نگه داشته مى شوند و سؤالى كه اغلب خبرنگاران ديگر كشورها از من مى پرسند اين است كه آيا در ايران آزادى قلم و بيان وجود دارد و من به عنوان خبرنگار مى توانم آزادانه بنويسم و نقد كنم... فكر مى كنم چنين سؤالاتى برآمده از ذهنيت منفى اى است كه نسبت به ما وجود دارد و اين تا حدى به تبليغات ضعيف خود ما برگردد.
به اينها كه مى گويند در ايران آزادى نيست من جواب مى دهم كه اگر در ايران آزادى نباشد اين شكوفايى فرهنگى به وجود نمى آيد. منتشر شدن ۳۰ هزار عنوان كتاب جديد در سال بيانگر آزادى قلم و بيان در ايران است. اما قبول دارم كه آنچه در ايران انجام مى شود را خوب به دنيا معرفى و عرضه نكرده ايم. من فكر مى كنم در اين زمينه بيش از ۲۰ درصد موفق نبوده ايم.
شما در نمايشگاه امسال كمبود غرفه اى مستقل براى آثار قرآنى نفيس ايران با چاپ و خط و صحافى ويژه ايران با ترجمه چند زبانه را احساس نمى كنيد؟
همان طور كه شما فرموديد متأسفانه امسال آثار دينى در نمايشگاه كم است. بويژه قرآن هاى نفيس ايرانى جايشان در نمايشگاه امسال خالى است.
***
حجت الاسلام محمود محمدى عراقى با من و بسيارى از بازديدكنندگان هم عقيده بود كه اگر چه حضور ايران در نمايشگاه فرانكفورت ،امسال بسيار چشمگيرتر از سالهاى گذشته است ولى هنوز در حد و وزن فرهنگ ايران نيست.
در مورد آثار قرآنى هم اين نكته را نبايد از نظر دور داشت كه هم در اتحاديه شركت هاى تعاونى ناشران ايران و هم در غرفه رايزن فرهنگى به علاوه يكى دو غرفه ديگر از ايران، آثار نفيس قرآنى عرضه شده بود. اما شايد آنچه مدنظر من يا جناب عراقى بود چيزى فراتر از اين بود. با توجه به اينكه همزمان با برپايى نمايشگاه كتاب فرانكفورت، ايران ميزبان نمايشگاه قرآن بود، انتظارمى رفت كه غرفه اى مستقل براى عرضه آثار قرآنى تدارك ديده شود تا استقبالى را كه در ايران شاهد بوديم، در فرانكفورت هم به نمايش مى گذاشتيم.
در نمايشگاه امسال سالنى به ادبيات دينى اختصاص داشت كه با غيبت ايران و حضور كمرنگ كشورهاى اسلامى، اين حوزه مهم و پرمخاطب در انحصار مبلغان مسيحى قرارگرفته بود. حوزه اى كه ايران مى توانست در آن عرض اندام كند و توان و شأن فرهنگى _ دينى خود را به رخ ديگر كشورها بكشد.
ادامه گزارش شنبه منتشر خواهد شد.