حسين ضيايى
مراسم بزرگداشت «روز جهانى انيميشن» از تاريخ ۱۸ الى ۲۰ آبان ماه ۱۳۸۴ در محل سينماتك موزه هنرهاى معاصر تهران برگزار شد.آسيفاى ايران (انجمن صنفى انيميشن سازان) برگزار كننده اين مراسم، برنامه هاى متنوعى را با همكارى چند مركز ديگر حامى انيميشن به اجرا درآورد.
روز جهانى انيميشن در حالى در ايران پاس داشته مى شود كه در چهار گوشه جهان «روز جهانى انيميشن» برگزار مى شود و هركدام از انجمن هاى توليد انيميشن (آسيفاى آن كشور) برنامه هاى جذاب و متنوع خاص منطقه خود را به اجرا در مى آورند. امسال نيز مانند سال هاى گذشته روز جهانى انيميشن با پيام ويژه رئيس آسيفاى جهانى (نورالدين زرين كلك) آسيفاى جهانى(امسال مراسم اصلى در هند برگزار شد) آغاز به كار كرد. آسيفاى ايران در سه سال گذشته مترصد آن بوده است تا به اين صنعت همپاى جامعه جهانى انيميشن، به عنوان يكى از اركان ضرورى اجتماعى و فرهنگى توجه داشته و جامعه انيميشن ايران را دركوران فعاليتها و توليدات متكثر انيميشن جهان قرار دهد. روز جهانى انيميشن فرصتى براى انيميشن ايران است تا با نگاهى احترام آميز جامعه جهانى و تاريخ و گذشته ۴۰ ساله خود، نيروهاى مولد انيميشن و خصوصاً جوانان علاقه مند به اين حرفه را در مسير صحيح و با ارزش خود (جهانى شدن) ، قرار دهد.
در سه روز برگزارى «روز جهانى انيميشن » در سينماتك موزه هنرهاى معاصر كارگاه هاى آموزشى آسيفا درمحل كتابخانه موزه برپا بود. اين كارگاه ها در دو بخش آموزش انيميشن كامپيوترى (Flash/3d-2d) و كارگاه آموزشى انيميشن عروسكى (Stop motion) در دو نوبت صبح وعصر براى دعوت كنندگانى كه اطلاعات اوليه و پايه انيميشن را داشتند، برگزار شد.
مراسم افتتاحيه جشن روز جهانى انيميشن با حضور پيشكسوتان، هنرمندان وعلاقه مندان هنر انيميشن و در حالى كه كامياب درويشى (مدير عامل فعلى آسيفا) بيانيه هيأت مديره آسيفاى ايران را قرائت مى كرد، شروع به كار كرد. در بخش هايى از اين بيانيه آمده است: «... اين هنر راه درازى در پيش دارد. آرزو داريم، به اين روند شتاب بيشترى دهيم تا در زمانى نه چندان دور، در زمينه توليد انيميشن در رديف كشورهاى معتبر باشيم.»
پس از آن زرين كلك (رئيس آسيفاى جهانى و دبيركل آسيفاى ايران) در جايگاه سخنرانى قرار گرفت وگفت: «ما خواهان دوستى و همبستگى با جامعه بين المللى انيميشن هستيم. ما مى خواهيم با اين جامعه رابطه اى مشخص و دوستانه داشته و با آنها يك صدا و شريك باشيم». او ادامه داد: «ما با فيلم هاى كوتاه، تجربى و دانشجويى به سراسر جهان نشان خواهيم داد خود را در اين روز بزرگ شريك مى دانيم».
زرين كلك گفت: «در اين هفته پيامهاى بسيارى دريافت كردم كه خواهان تعامل و همكارى با جامعه انيميشن ايران هستند.اميدوارم سال آينده فيلم هاى برتر بيش از ۱۰۰ كشور جهان را در اين محل به نمايش درآوريم. او همچنين از كمك و همراهى سازمان ها و مؤسسات دولتى و غيردولتى كه در برگزارى اين جشن، آسيفا را يارى رسانده بودند، تشكر كرد».
ابراهيم حقيقى يكى از سخنرانان مراسم گفت: «انيميشن زاده گرافيك و سينماست و از هردوى آنها وام گرفته است. اما هم اينك آنقدر استقلال يافته كه از هنرهاى متأخرتر پيشى بگيرد». او توليدات انيميشن را به دو بخش «تجارى و هنرى» تقسيم كرد و توليدات «بازارى يا تجارى» را آثارى خواند كه بيشتر به رونق اقتصاد انيميشن و سطح بيرونى شخصيت و شعور مخاطبان توجه دارد. او انيميشن هاى هنرى را داراى بعدى انسان شناسانه وجامعه شناسانه دانست كه بشر با اين آثار، وادار به تفكر و تعمق درهستى و روابط پيرامونى خود مى شود. او ادامه داد: «گرافيك و انيميشن ارتباط تنگاتنگى با يكديگر دارند. به طورى كه مثلاً در تيتراژ فيلم هاى سينمايى، غيرممكن است طراحان و دست اندركاران انيميشن (كه براى اين منظور انتخاب مى شوند) از دانش گرافيك بى بهره باشند و مبانى و روانشناسى آن را ندانند.
او به عامل «سفارش» به عنوان ركن اصلى، توليد آثار انيميشن اشاره كرد و افزود: «يك نقاش مى تواند در آتليه اش بنشيند و بدون آن كه كسى به او سفارش داده باشد، آثارش را توليد كند و بر حسب شرايط و حس و حالش، آثارش را به نمايش بگذارد. اما در توليد يك فيلم انيميشن بايد آن فيلم سفارش داده و هزينه هاى متعدد توليد آن پيش بينى شود. هرچند مى توان انيميشن هاى انفرادى و كم هزينه ساخت اما ساخت اين آثار بسيار توانفرسا خواهد بود». او در پايان عنوان كرد، انيميشن صرفاً متحرك سازى (كه آن نيز فن مشكلى است) و جان بخشى نيست. يك انيماتور، بايد تمپو را بشناسد و با موسيقى آشنا باشد، تا بتواند گرافيك فيلم خود را سامان دهد.
وى از اولين تجربيات توليد انيميشن ياد كرد و به «جامعه انيميشن ايران» زينهار داد از اين تجربيات (در گذشته، نصب دوربين هاى تك فريم در اداره فرهنگ و هنر، تأسيس و راه اندازى كارگاه توليد انيميشن در كانون) پند بگيرد و «به نيروهاى خود (ايرانى) اتكا داشته باشد تا بدين وسيله جامعه ما آبادتر شود».
در روز دوم از جشن «روز جهانى انيميشن» استقبال مدعوين بيشتر از روز نخست بود. مهيمان دومين روز جشن، بهمن فرمان آرا (نويسنده و كارگردان سينما) بودكه «اقتصاد در فيلم انيميشن» موضوع سخنرانى او را تشكيل مى داد. سخنان فرمان آرا بيشتر بر محوريت اقتصاد كلان صنعت انيميشن قرار داشت. او سيستم پخش، حمايت دولت، آشنايى با قوانين حقوقى، اجتماعى جغرافيايى و بوم شناختى و هدفمند كردن عرضه و تقاضا (براساس شرايط سنى، جنسيتى ، تربيتى و جغرافيايى) را مهمترين عوامل در اقتصاد انيميشن عنوان كرد.
رؤوس صحبت هاى فرمان آرا را مى توان دراين چند نكته خلاصه كرد:
۱ - اقتصاد سينماى ايران بسيار شكننده است. دزدى آثار سينمايى (ايرانى) بسيار بالاست و اين عمل را خود ايرانى ها انجام مى دهند. ما نمى توانيم در آن سوى مرزها (به خاطر دزدى آثار) وكيل بگيريم. چون وكلا رقم بالايى دارند و سينماگران ما نمى توانند مثلاً ۴۰ هزار دلار به حساب يك وكيل خارجى واريز كنند.
در سال۲۰۰۱ ، ۴۸۲ فيلم در آمريكا پخش شد كه فقط درآمد ۲فيلم انيميشن از ميان اين ۴۸۲ فيلم (شرك و شركت هيولاها) ۷۹۰ ميليون دلار بود. به طور كلى ۱۲فيلم انيميشن در اين سال پخش شد هر چند از لحاظ تعداد بسيار كم مى نمايد امااز نظر درصد و ميانگين بسيار چشمگير و جالب توجه بود يعنى ۱۰درصد از كل فروش آن سال را اين ۱۲فيلم به خود اختصاص داده اند. همچنين همان ۲فيلم يعنى «شرك و شركت هيولاها»، مكانهاى سوم و چهارم جدول فروش را تا پايان سال در اختيار داشتند.
۳- سال۲۰۰۲ شركت سونى فقط از صنعت ويديو گيم هشت ميليون دلار درآمد داشته كه درصد قابل توجهى است.
۴- در انيميشن نيز همانند سينما، دوگروه سازنده وجود دارد كه به A و B تقسيم مى شوند. گروه سازنده شركت به فكر قسمت دوم و سوم آن بود اما علاءالدين (گروهB) مى خواست قسمت هاى بعدى را فقط وارد شبكه ويديو كند. بايد خروجى آثار را كاملاً در نظر بگيريم تا دچار مشكل نشويم.
۵- ۷۸درصد اين توليدات (درجهB) مربوط به بخش ويديو است، چرا كه خانواده ها دوست دارند فيلم ها را به خانه شان ببرند و تماشاكنند. در اين ميان انيميشن يك ماركت چشم نواز است. البته من وارد حوزه اينترنت و انيميشن نمى شوم زيرا جايگاه جديد و قابل بحثى دارد.
۶- يك كتاب (كميك بوك و كميك استريپ) ايرانى در بازار وجود ندارد. با توجه به اين مسأله كه كشورمان مورد تهاجم فرهنگى است. كارى نيز براى نسل آينده و نسل جوان اين مملكت صورت نمى پذيرد. بايد يكسرى آثار تصويرى را جايگزين داستانهاى تن تن، هالك و زيباى خفته كنيم.
۷- كشورهاى آمريكا و كانادا در ماركتهاى جهانى بسيار قدرتمند ظاهر مى شوند. خصوصاً در حوزه سينما از سيستم «پخش» فوق العاده منسجمى برخوردارند. پخش كننده ها نيز فاكتورهاى ريز و درشت به استوديو مى دهند. حالا معلوم نيست در نهايت چقدر دست سازندگان را مى گيرد.
۸- دولت كانادا استوديوهايى همچون؛ Groupe   Cine و غيره را مجبور كرده حتماً مضامين و شكل آثارشان كانادايى باشد. آنها در مقابل شكل و محتواى آمريكايى ايستادگى مى كنند.
۹- در ژاپن انيميشن را برخلاف ديگر نقاط جهان صرفاً براى كودكان نمى سازند. آنها بزرگسالان را نشانه رفته اند و همين مسأله باعث شده با مضاعف شدن نرخ سنى و گستردگى بيننده، بازارهاى خود را نيز ارتقا داده و تايم توليدى شان را چندبرابر كنند. آنها برايشان مهم است از شخصيت هاى Live action استفاده كنند. وقتى در قالب انيميشن درمى آيند عمر جاودانه مى يابند، انگار هيچ وقت رشد نمى كنند و پير نمى شوند. اين برخلاف اشخاص معروف در فرمت سينمايى است.
۱۰- ديزنى تمام پولش را خرج كرد و امتياز داستانهاى معتبر و غيرآمريكايى فراوانى را خريدارى و ثبت كرد. آنها حالا زوم كرده اند كه كسى از اين آثار اقتباس نكند والا سر و كارشان با وكلاى ديزنى مى افتد.
۱۱- در ژاپن سالانه ۱۸۰۰ ساعت فيلم مى سازند كه تنها ۲۳فيلم سينمايى در ميان فيلمهاى توليد شده قرار دارد. ۳۰۰ شركت انيميشن وجود دارد كه مشغول فعاليت هستند. در تمامى فرمها انيميشن توليد مى كنند. سريع ترين رشد ماركت را در اين بخش شاهد هستيم. در كره نيز ۱۰۰استوديو وجود دارد كه معروف ترين آنها «آلوم» است. آنها نيز براى توليد و مشاركت در بازار جهانى سرعت گرفته اند و طى چندسال آينده از ژاپن پيشى خواهند گرفت.
۱۲- چين با سرمايه گذارى عظيم در اين صنعت، استوديوها را از تايوان و هنگ كنگ به شانگهاى و چند شهر ديگر چين كشانده و با توصل به قصه ها و افسانه هاى خود سعى دارد، در بازارهاى جهانى مكانى براى خود دست و پا كند. در آينده شاهد آثار و حضور وسيع آنها خواهيم بود.
۱۳- ۸‎/۵ميليارددلار سهم توليدات مالتى مديا و گيم است كه از سقف فروش فيلمهاى هاليوودى ۱‎/۵ميليارد بيشتر به نظر مى رسد.
پس از سخنرانى فرمان آرا نوبت به پخش انيميشن هاى كوتاه (نامزدان جشن خانه سينما سال،۱۳۸۴ كه در شهريورماه برگزار شده بود) رسيد. اين فيلمها عبارت بودند از ماهى (محمود فخرى نژاد)، چت ايرونى (امير سحرخيز)، رستوران متروك (مريم عباسپور و رامك امين كاظمى) اتاق جيغ (شيدا زرين فام) نگه دار پياده مى شم (معين صمدى).
سعيد توكليان كه (استاد دانشگاه صدا و سيما و رئيس سابق آسيفا) برگزارى جلسه با كارگردانان (فيلمهاى پخش شده) را بر عهده گرفته بود، از اين آثار به عنوان نمونه هاى شايسته و قابل احترام انيميشن هاى ايرانى(در سالهاى اخير) ياد كرد. اما در اين جلسه تنها سه نفر (امير سحرخيز و دوكارگردان رستوران متروك) بر روى صحنه ظاهر شدند و در مورد فيلم هايشان حرف زدند.
اما انيميشن ايران در سومين روز برگزارى جشن، كه حكم اختتاميه اين برنامه را داشت از جوش و خروش و استقبال نسبتاً كمترى برخوردار بود.
در يكى از جمعه هاى مطبوع بارانى پاييزى، سومين روز از جشن «روز جهانى انيميشن» با سخنان دكتر زرين كلك آغاز شد تا خاتمه اى باشد بر فعاليتى سه روزه كه «آسيفاى ايران» مجرى و برگزار كننده آن بود. دكتر زرين كلك از جايگاه هنر انيميشن در روابط اجتماعى و فرهنگى جهان به عنوان يكى از مهمترين دست افزارهاى بشرى ياد كرد كه، بشر از آن سود مى برد. پس از آن، او مرور تاريخ نانوشته انيميشن ايران و نقل فراز و نشيب هاى متعدد آن، به سراغ اسفنديار احمديه (از نسل اول انيميشن ايران) رفت و با ذكر زحمات و تلاشهاى احمديه و هم نسلانش، خصوصاً نصرت الله كريمى و اسانلو، (در راه اندازى اولين دوربين هاى تك فريم، استندهاى متحرك سازى)، تلاشها و كوشش هاى آنها را مايه مباهات و افتخار جامعه هنرى و فرهنگى ايران دانست. پس از آن اسفنديار احمديه در ميان تشويق فراوان حضار بر روى صحنه حاضر شد و لوح يادبود آسيفا را دريافت كرد.دكتر زرين كلك آنگاه (طبق جدول برنامه اعلام شده) از پنج نسل فيلمسازان انيميشن ايران دعوت كرد، به روى صحنه بيايند.زرين كلك از اسفنديار احمديه و هم نسلانش به عنوان نسل اول انيميشن ايران ياد كرد و خود، (زرين كلك) صادقى، مثقالى، نفسيه رياحى، مميز، به عنوان نسل دوم، وجيه الله فرد مقدم، عليمراد، نصر آزادانى، قريشى به عنوان نسل سوم، جواهريان، جواهرى، يغمائيان نسل چهارم و از ساسان پسيان (تنها نماينده نسل پنجمى ها كه امروزه جايگاه شاخصى در توليد انيميشن و جهانى سازى اين حرفه دارند) معرفى كرده و از آنها خواست مطالب خود را بگويند. هر كدام از دعوت شدگان علايق، شرايط كارآموزى، تجربيات فيلمسازى، آزمون و خطاها و توليدات خود شرح مفصلى دادند كه بسيار مورد توجه حضار قرار گرفت. در اين ميان، پسيان با حرارت و هيجانى كه كمتر از او سراغ داريم، از كيفيت در انيميشن حمايت كرد و آن را تنها نقطه ثقل و قابل توجه دانست. او گفت: «وقتى كيفيت فيلم هايمان پايين است، تبعيض جهانى و عدم دسترسى به بازارهاى جهان و عدم حمايت دولت، مدام غر مى زنيم. همين نكته زرين كلك را وا داشت، سخنان پسيان را (كه طنز را چاشنى آن كرده بود) به چالش فرا خواند. زرين كلك از مشوقان و دوستداران انيميشن هاى هنرى و دوستدار ارتقاى اين اثر هنرى در سطح جهانى است. اما به دليل طولانى شدن جلسه و خستگى حضار، زرين كلك را وادار ساخت جلسه را به پايان برد و تمامى دعوت شدگان را به تماشاى فيلم «انيميشن و حقوق كودك» (با ارائه مقدمه اى توسط روچيرا گاپتا) دعوت كرد. اين فيلم كه توسط بيش از ۳۰انيماتور برجسته جهان (از سراسر كشورهاى جهان) براى روز جهانى كودك براساس مفاد پروتكل جهانى يونيسف در رابطه با حقوق كودكان توليد شده است. زرين كلك يكى از اپيزودهاى اين فيلم را ساخته است.