اميد حاتمى
هنگامى كه بلندگو براى نخستين بار وارد ايران شد، مردم به چشم يك جارچى و هواركش غريبه به آن نگاه كردند و براى آنان چون غريبه اى ضاله بود كه بايد آن را طرد مى كردند و كسى هم دست به سوى اين ميهمان ناخوانده دراز نمى كرد. شايد بلندگو يك تابوى اهريمنى شده بود. اما روزها پس از هم گذشت تا همگان فهميدند، بلندگو چيز بدى نيست؛ بلكه وسيله اى براى نخراشيدن گلو است. از اين قسم داستانها بسيار است، اتومبيل، هواپيما، عينك، راديو، روزنامه، تلويزيون، سينما و... همگى آرام آرام جاى خود را در زندگى مردم باز كردند. اما ما همواره با يك ديركرد زمانى متقاعد به بهره ورى از آن شديم و از اين جهت دچار خسارت وهم موجب عقب ماندن از قافله شديم ... اين داستان اما اكنون هم ادامه دارد. اينترنت تازه ترين دستاورد بشرى و آخرين عضو خانواده بزرگ تكنولوژى، اينك تأثيرات خود را بر همه شؤون زندگى جوامع انسانى آشكار كرده است و مى رود تا اين پديده و البته همه گير، پختگى ها و كارآيى هاى بيشترى را در راه داشته باشد.
***
تا به حال ابداعات تكنولوژيك عموماً به عنوان مسائلى براى رفع نيازهاى قبلاً شناخته شده توليد شدند و سپس به وسيله اى تبديل گشتند كه بسيار فراتر از هدف اوليه مخترعان بود. «الكساندر گراهام بل» بر اين باور بود كه تلفن براى ارتباطات در تجارت مفيد خواهد بود اما براى مصارف خانگى مورد پذيرش قرار نخواهد گرفت تا چه رسد به تحميل شدن آن به مردم در حال قدم زدن در خيابان. بر اين روال، هنرى فورد فكر مى كرد كه اتومبيل امكان حمل و نقل ارزانقيمت، قابل اعتماد و انفرادى را مى دهد، اما تصورش را هم نمى كرد كه اتومبيل اين چنين مراكز شهرها را تخريب كند. تلويزيون، سينما، ويدئو و... هم همينطور. شبكه جهانى اطلاعات Net اما امرى متفاوت است. هدف اصلى وب www world wide web) ) به وجود آوردن ارتباط بين دانشمندان بود، اما اكنون اين مسأله تبديل به موضوعى جانبى شده است. اينترنت، شبكه، وب و... براى انسان امروز، بيش از آن حدى غول آسا و متغير است كه هر كاربرد تازه آن امرى غافلگير كننده است.
مى گويند با روش نوين پيوند دادن و دسترسى به اطلاعات، اينترنت عصر نوينى از رونق اقتصادى به دنبال خواهد آورد؛ به ايجاد موتورهاى جست وجوگر هوشمندى منتهى خواهد شد كه درست همان اطلاعاتى را كه مى خواهيم در اختيارمان خواهند گذاشت، مشكلات آموزش عمومى را حل خواهند كرد، وجوه جديدى از معنا به زندگى هايمان خواهند افزود. اكنون ما مى توانيم از آخرين وقايع در جهان خبردار شويم، خريد كنيم، به پژوهش بپردازيم، با خانواده، دوستان و همكاران ارتباط برقرار كنيم، افراد جديد را ملاقات كنيم، بازى كنيم، از راه دور روباتها را كنترل كنيم وهمه اينها را بدون ترك اتاق هايمان انجام دهيم.
***
اينترنت، اين فرزند ناخلف، در ايران هر روز فراگيرتر مى شود، در حالى كه ۲۰سال طول كشيد تا راديو به ايران بيايد، ۳۰سال طول كشيد تا سينما در ايران ساخته شود و يا ۱۳سال پس از توليد تلويزيون ايرانيان نيز اين جعبه جادويى را به خانه هاى خود بردند، اينترنت پس به فاصله بسيار اندكى از عمومى شدن، به ايران آمد. به طورى كه اكنون ضريب نفوذ اينترنت در ايران از متوسط آسيا بالاتر رفته و در خاورميانه نيز به مقام اول دست يافته است. با اين حال، ايران براى رسيدن به جايگاه مناسب در دسترسى به اينترنت، هنوز بايد گامهاى بلندى بردارد. شمار كاربران اينترنت در ايران در سال۱۹۹۴ از ۲۵۰نفر فراتر نمى رفت اما اكنون بيش از ۲‎/۵ميليون ايرانى به صورت دائم و ۳‎/۵ميليون نفر به صورت كاربر غيردائم از اينترنت استفاده مى كنند. به اين ترتيب ضريب نفوذ اينترنت از صفر در سال۱۹۹۴ به ۵‎/۳ در سال ۲۰۰۳ افزايش يافته است.
براساس برآوردها پيش بينى مى شود كه شمار كاربران اينترنت در سال۲۰۰۴ به ۵ميليون و ۶۰۰هزار نفر و در سال۲۰۰۵ به ۱۵ميليون نفر و در سال ۲۰۰۷ به ۳۵ ميليون نفر افزايش يابد. با اين حال در سالهاى گذشته آمار و ارقام متعدد، متفاوت و در برخى موارد سؤال برانگيزى از سوى مقامات رسمى و غيررسمى و نهادهاى بين المللى درباره كاربران اينترنت در ايران ارائه شده است. مركز آمار اينترنت جهان (Internet World States) در فوريه۲۰۰۵ (اواخر سال۸۳) تعداد كاربران اينترنت در ايران را حدود چهارميليون و ۸۰۰هزار نفر و با ضريب نفوذ هفت درصد اعلام كرد. دفتر توسعه انسانى سازمان ملل نيز در شهريور امسال آمارى را نزديك به آمار ارائه شده توسط مركز آمار اينترنت جهان گزارش كرد. در گزارش توسعه انسانى سازمان ملل، تعداد كاربران اينترنت در ايران تا نيمه اول سال۸۴ به ازاى هر يك هزار نفر، ۷۲نفر (ضريب نفوذ ۲‎/۷درصد) اعلام شد كه با در نظر گرفتن جمعيت ۷۰ميليونى ايران، جمعيت كاربران ايرانى حدود پنج ميليون نفر برآورد مى شود.
اين در حالى است كه وزير سابق ارتباطات و فناورى اطلاعات در خردادماه ۱۳۸۳ تعداد كاربران اينترنت در ايران را پنج ميليون نفر، در دى ماه،۸۳ شش ميليون نفر، در ارديبهشت سال،۸۴ شش ميليون و ۷۵۰هزار نفر و در مرداد،۸۴ بيش از هفت ميليون و ۵۰۰هزار نفر اعلام كرده است. توجه و دقت بيشتر به آمار ارائه شده توسط وزير پيشين ارتباطات اين سؤال را در ذهن هر خواننده اى ايجاد مى كند كه چگونه طى چند ماه ميليونها كاربر به جمع كاربران ايرانى اضافه شده است؟
در اين فاصله زمانى نيز آمار متفاوت ديگرى توسط برخى از مقامهاى رسمى كشور ايران ارائه شد.
مدير امور ارتباطات شركت مخابرات در سال۸۱ تعداد كاربران اينترنت در اين سال را يك ميليون و ۷۰۰ هزار نفر اعلام كرد در حالى كه مدير روابط عمومى وزارت ارتباطات، تعداد كاربران اينترنت در اين سال را سه ميليون و ۲۰۰هزار نفر عنوان كرده بود. برخى مسؤولان وزارت ارتباطات نيز تعداد كاربران اينترنت در سال۸۲ را حدود پنج ميليون نفر اعلام كرده بودند در حالى كه نهادهاى بين المللى تعداد كاربران در اين سال را حدود سه ميليون نفر گزارش كردند.
ادعاى بحث برانگيزى كه توسط برخى از مسؤولان و نهادهاى داخلى درباره تعداد كاربران اينترنت تا سال۸۳ مطرح شد نيز مهر تأييدى بر آشفتگى آمار و ارقام اين شاخص در كشور است.
مدير امور ارتباطات شركت مخابرات ايران در سال۸۱ پيش بينى كرده بود، تا پايان سال۸۳ تعداد كاربران اينترنت در كشور به ۱۵ميليون نفر برسد. سازمان ملى جوانان و يكى از مشاوران وزير سابق ارتباطات نيز با تكرار اين ادعا در اوايل سال۸۳ بحث شگفتى آورى را رقم زدند در حالى كه آمار ارائه شده در ماههاى بعد، تحقق چنين ادعايى را كاملاً رد كرد.
وزير ارتباطات و فناورى اطلاعات در پايان سال ۸۳ تعداد كاربران اينترنت در ايران را حدود شش ميليون نفر اعلام كرد و گفت: تا پايان برنامه چهارم توسعه كشور (سال ۱۳۸۸) تعداد كاربران به ۱۵ ميليون نفر مى رسد. اين درحالى است كه معاون دفتر تحقيق و توسعه شركت فناورى اطلاعات (ارتباطات داده هاى سابق) در اسفند سال ۸۳ در مصاحبه با ايرنا ضمن ارائه فرمول استاندارد براى تعيين تعدادكاربران اينترنت اين رقم را تا پايان سال ۸۳ ، حدود پنج ميليون نفر وضريب نفوذ ۵‎/۶ درصد اعلام كرد.
«هادى ملكى پرست» ، «كاربر اينترنت» را فردى دانست كه به طور متوسط هفته اى حداقل يك بار از خدمات ديتا استفاده كند و «ضريب نفوذ اينترنت» را درصد نسبت كاربران اينترنت به كل جمعيت كشور عنوان كرد. وى افزود: «تعداد كاربران» از حاصل ضرب عدد ۱۶ (SLOT TIME)  در پارامترهاى پهناى باند تقريبى در كشور (يك هزار مگابيت) ، تعداد تلفن اختصاصى به ازاى هر ۶۴ كيلوبيت (۱۰) ، تعداد شناسه هاى كاربرى (ID) به ازاى هرخط تلفن (۱۰) و تعداد كاربر به ازاى هر شناسه كاربرى (۳) به دست مى آيد. به گفته وى، «تعداد نهايى كاربران» ازحاصل جمع «تعداد كاربران» با ۱۵ درصد از «تعداد كاربران» (براى درصد تقريب) به دست مى آيد.
اما وضعيت ايران در مقايسه با ديگر كشورهاى جهان چگونه است؟ براساس شاخص دسترسى ديجيتال، ايران در رده ۸۶ جهان و در ميان كشورهاى با دسترسى متوسط طبقه بندى مى شود. در اين طبقه بندى كشورهايى از قبيل مصر، تونس و اندونزى در رده هايى پايين تر از ايران قرار دارند و لبنان و تركيه واردن رده هايى بالاتر را به خود اختصاص داده اند. هم اكنون در جهان ۸۸۸ ميليون و ۶۸۲ هزار كاربر اينترنت وجود دارند كه ۷۲۷ ميليون و ۹۲۸ هزار نفر از آنها در ۲۰ كشور زندگى مى كنند.
***
در زمينه اينترنت برنامه ۵ ساله سوم خالى از برنامه مصوب است و به نوعى رشد خيره كننده و تقاضاى سريع بخش مخابراتى را مجبور به ايجاد فضاى توسعه اى در اين بخش كرد. رسيدن يكباره تعداد كاربران اينترنت از ۲۰۰ هزار نفر در ابتداى برنامه به بيش از ۶ ميليون نفر در انتهاى آن نمايانگر بازار سريعاً رو به رشد اينترنت است و در اين ميان خوشبختانه تا اندازه تجربه تلفن همراه تكرار نشد. اعطاى مجوز به شركت هاى خدمات دهنده اينترنت، ارائه مجوز اينترنت پرسرعت و فراهم كردن فضا براى شركت هاى خدمات دهنده تلفن اينترنتى از جمله فعاليت هايى است كه در راه حذف انحصار در اين بخش صورت گرفته با اين حال هنوز در برخى از اين بخش ها اعتراضاتى به نحوه واگذارى و شيوه توسعه ديده مى شود. در بخش فناورى اطلاعات اجراى برنامه تكفا به عنوان نخستين برنامه فناورى اطلاعات در كشور عملاً جنبش قابل توجهى را در بخش هاى دولتى و متعاقب آن در بخش هاى خصوصى براى بهره گيرى از تكنولوژى اطلاعات به وجود آورد. تكفا در واقع تا اندازه اى خلأ فقدان برنامه در اين عرصه را كرد.
***
با تمام اين احوال، اينترنت در ايران هنوز غريبه اى تازه وارد است. بيشترين جنبه عمومى شدن آن درتهران ، است.
به نظر مشكل اساسى در كشور ما مسائل فرهنگى استفاده از فن آورى است مثلاً ژاپنى ها از تلفن همراه فقط در مواقع اضطرارى استفاده مى كنند اين درحالى است كه بيشتر از ۷۰ درصد ژاپنى ها، تلفن همراه دارند ولى با وجودى كه تعداد تلفن ثابت آنها كمتر از تلفن همراه است، تلفن ثابت آنها ۳ برابر استفاده از تلفن همراه است. زيرا رسانه هاى گروهى آنجا نحوه استفاده صحيح از تلفن همراه را مرتب به مردم تذكر مى دهند ودر فيلمها و سريالها و برنامه هاى آموزشى يادآورى مى كنند. در زمينه اينترنت نيز ژاپنى ها خوب عمل كرده اند در حالى كه ۸۲ درصد بازرگانان و كسبه ژاپنى با اينترنت كار مى كنند، در منازل فقط ۵‎/۱۹ درصد اينترنت دارند كه دركشور ما قطعاً  اين موضوع برعكس است. در بازار ما خبرى از اينترنت و فن آوريهاى نوين نيست و خانواده ها بدون هيچ گونه آموزش از هيچ محلى (دانشگاه ، مدارس، رسانه هاى گروهى) در جريان استفاده صحيح از اينترنت قرار نمى گيرند كه اين موضوع مى تواند خطرناك باشد».
اين جاماندگى از قافله مدرنيته كه اينك در چنين پديده جديدى تبلور يافته است، بالطبع تبعاتى گريزناپذير را در پى خواهد داشت.على رستمى كارشناس ارتباطات مى گويد:«ما ناگزيريم كه به اين سمت حركت كنيم وگرنه از لحاظ اقتصادى يك عقب افتادگى بيشترى پيدا مى كنيم. مسائل مالى ما ۳۰ - ۴۰ سال از دنيا عقب است يكى از وسايل جبران اين عقب ماندگى همين اينترنت است. ازنقطه نظر خبر عدم استفاده با گسترش اين وسيله در آينده يعنى ايجاد عقب افتادگى نسبت به ساير كشورها كه تبعات اقتصادى اجتماعى فرهنگى دارد. از سويى بايد دانست خود اينترنت عامل پيشرفت نيست بلكه مثل راديو، تلويزيون ، وسيله اى است كه آگاهى ايجاد مى كند، هرچه جامعه نظام مند شود بيشتر مى توان از اين دانشها استفاده كرد ولى به تنهايى عامل پيشرفت نيست. هرچه توسعه اقتصادى گسترده تر باشد نياز ما بيشتر مى شود و يا تجارت ما گسترده تر شود به تجارت الكترونيك بيشتر، محتاجيم. اگر بتوانيم نوعى آموزش عمومى داشته باشيم. هزينه كمترى خواهد داشت و بار هزينه آموزش رسمى كم خواهد شد. مهمترين مانع هايى كه بر سر راه اين قضيه داريم در يك كلام عدم آگاهى و سپس نامفهومى برنامه ريزى به معناى عام و وجود معادلات اجتماعى خاص است».
اما سرانجام و در نهايت ما اينترنت را براى چه مى خواهيم. براى بالندگى كشور در همه سطوح و اين بالندگى گذشته از دستيابى به تكنيكها و اقتصاد باز در گرو آگاهى يك ملت است. دستيابى و گسترش اينترنت در نهايت خواهد توانست بر تجارت و اقتصاد اثرگذار باشد و بطور غيرمستقيم ساختار اجتماعى و سياسى جوامع را دگرگون خواهد كرد.