دنياى ژنتيك بسيار شگفت انگيز است، به دنبال ازدواج دو نفر، كودكى متولد مى شود كه بسيار شبيه پدر، پدربزرگ يا يكى از اقوامش بوده و يا شباهت زيادى به اطرافيانش ندارد. هنگامى كه فرزند دوم متولد مى شود نيز، شايد شباهتى به فرزند اول نداشته باشد. براى مثال، خانواده اى را در نظر بگيريد كه والدين هر دو در زمان كودكى شان بسيار آرام، كم حرف و خجالتى بودند ولى دختر كوچكشان برعكس، بسيار اجتماعى و خوش سر و زبان است. در همين خانواده، فرزند دوم بسيار خوددار، گوشه گير، ساكت و كم حرف است كه مدام به مادر مى چسبد و كسى نمى تواند او را جدا كند. بنابراين همان طور كه بچه ها متفاوتند، نحوه رفتار و فرزندپرورى والدين نيز بايد منطبق با ويژگى هاى خلقى و رفتارى كودكشان باشد. زمانى كه شما با كودك خجالتى و خوددار مواجه مى شويد، با رعايت نكات و موارد به ظاهر كوچك تربيتى مى توانيد مسير تربيت و پرورش او را ساده تر كنيد.
با توجه به تفاوت هاى فردى، هر كودكى با ويژگى هاى خلقى و شخصيتى خاصى متولد مى شود كه در طول شيرخوارگى و نونهالى نمايان مى شود. طبق نظر كارشناسان، بچه هاى خجالتى ميزان بالاترى از بازدارى، در خود فرورفتگى و اضطراب را در مقايسه با كودكان اجتماعى تجربه مى كنند. معمولاً در مورد كم رويى و ملاحظه كارى، دلايل ژنتيكى را بيشتر عنوان مى كنند. دانشمندان عقيده دارند كه زيست شناسى، تأثير والدين،  روابط دوران كودكى و احساس كودك درباره خودش مى تواند در كم رويى فرد مؤثر واقع شود.
نقش والدين به عنوان مددرسان
اين واقعيت دارد كه بچه هاى آرام و خجالتى هم مى توانند خوشحال و خشنود باشند ولى اغلب آنها از ترس هايى كه دارند خجالت مى كشند. يك كودك خجول معمولاً اعتماد به نفس كافى را در رابطه با خودش، توانايى هايش و يا دنياى پيرامون ندارد. در اين مورد، تجربيات كودكى خود والدين و ميزان نفوذى كه مى توانند داشته باشند به عنوان عوامل كمك كننده يا مشكل ساز در برخورد با رفتار خجالت و كم رويى مطرح است. با كاربرد تكنيك هاى خلاقانه و اندكى تشويق مى توان به كودك براى كاهش خجالت خود و رفع آن بدون اينكه خودش متوجه شود كمك كرد.
تربيت كودك خجالتى
اولين گام در پرورش كودك خجالتى پذيرش او است. كودك خود را آن طور كه هست بپذيريد، نه آن طور كه دوست داشتيد يا انتظار داريد باشد. كودك با دانستن اين مطلب كه «همين طور كه هست» بسيار دوست داشتنى است، اعتماد به نفس اش ترميم خواهد شد. البته اين مطلب در مورد بزرگترها نيز صدق مى كند.
دوم: سعى در تغيير رفتار خجالت كودكتان داشته باشيد با تأكيد بر اين نكته كه مجبور نيست كارى را كه دوست ندارد،  انجام دهد زيرا اصرار بر انجام كار، روحيه تدافعى در كودك را افزايش مى دهد.
سوم: احساسات كودك خود را شناخته و اجازه دهيد خودش باشد. اطمينان داشته باشيد با صرف وقت،  عشق و حمايت شما، او مى تواند بر ترس هاى خود غلبه كند. به عبارت ديگر فرزند خود را باور كنيد تا او نيز خود را باور كند.
چهارم: كودك خود را در يافتن فرصت هاى زمانى كه مى تواند خارج از محيط آشناى خود قدم بردارد يارى دهيد. همه ما در موقعيت هاى سخت و مبهمى براى تصميم گيرى درباره مسائل قرار گرفته ايم. ما دوست داريم كارى را انجام دهيم ولى مى ترسيم و همين ترس ما را منصرف مى كند. زمانى كه چنين موقعيت هايى هم براى كودكتان پيش مى آيد او را تشويق به پريدن از مانع و سعى در رسيدن به مقصود كنيد. اگر او سعى كرد، از او تقدير كرده و تشويق كنيد ولى اگر سعى نكرد، مشكلى نيست و به او بگوييد همچنان مقبول نظر شماست.
پنجم: پرخاشگرى نسبت به كودكى كه با ترس هايش درگير است به هيچ وجه مناسب نيست. پذيرش، عشق ورزى و تشويق از نكات كليدى پرورش كودك خجول است. بنابراين درك اين نكته كه موفقيت يا شكست او در رفع خجالت و كم رويى آن قدر مهم نيست تا يادگيرى دوست داشتن خود، از اهميت بيشترى برخوردار است.
خجالت طبيعى يا كم رويى افراطى
تصور كنيد دختر ۳ ساله شما زمانى كه در حضور شماست نسبتاً پرحرف و پرسر و صداست ولى در حضور هيچ شخص ديگرى صحبت نمى كند. او حتى پيشنهاد بازى با همسن هاى خود را نمى پذيرد يا پسر ۵ ساله شما هنگام مهمانى، پشت كاناپه پنهان شده و در جمع ظاهر نمى شود. آيا چنين رفتارهايى در حوزه كم رويى طبيعى كودكان قرار مى گيرد؟ والدين در اين موقعيت ها چه بايد بكنند؟ تصميم گيرى در مورد ميزان كم رويى كودك و افراطى بودن آن بسيار دشوار بوده و شايد نياز به مشاوره با متخصص داشته باشد. براى تصميم گيرى در اين زمينه كه آيا كودك نياز به كمك خلاقانه براى رفع خجالت دارد يا اينكه بى توجهى موقتى به موضوع و اميد به رفع آن در سنين بالاتر چاره كار است،  بايد به چند نكته توجه كرد:
۱. آيا فرزند شما در بيشتر مواقع كم روست يا در بعضى مواقع؟
۲. آيا او احساس رضايت و خشنودى نسبت به زندگى اش دارد؟
۳. آيا اغلب در موقعيت هاى اجتماعى احساس ناراحتى و دشوارى دارد؟
۴. آيا زمانى كه ترس هايش مانع بازى با همسالانش مى شود احساس يأس و ناراحتى مى كند؟
پاسخ به اين سؤالات منجر به آگاهى از ميزان مداخله و پيشروى خجالت در زندگى كودك مى شود. اضطراب، زمانى نقش مداخله اى در زندگى كودك مى يابد كه وقفه و گسستى در روند موفقيت و پيشرفت كودك ايجاد كند. همچنين اگر نگرانى والدين متناسب با مسأله كم رويى كودك نباشد مشكلاتى بروز مى كند، چنانچه نگرانى و توجه زياد براى كمك به رفع كم رويى كودك مانع توجه به ابعاد و موقعيت هاى ديگرى كه كودك در حين بزرگ شدن با آن مواجه است، مى شود.
ديدگاه هاى متنوعى در زمينه برخورد با كم رويى كودك مطرح است. برخى از متخصصان معتقدند كه نبايد بچه هاى خجالتى را فاقد اعتماد به نفس تصور كرد چرا كه بسيارى از بچه هاى تودار و خجالتى، خود مفهومى مثبت دارند. اگر كودك ترسو و خجالتى شما در عين حال خوش خلق و شاد است، نيازى به تغيير رفتار او نيست. براى تشخيص اينكه كودكتان در قلمرو افراد خجالتى و كم رو قرار مى گيرد يا خير، لازم است دوباره به جلوه هاى عاطفى و احساسى كودكتان دقت كنيد. كودكان تودار با خودپنداره و خودارزشمندى سالم ذاتاً باادب هستند. تماس رودررو و نزديك برقرار كرده و عموماً خوشحالند. اما اگر فرزند شما مضطرب و كلاً در موقعيت هاى اجتماعى احساس ناراحتى مى كند،  تصميم براى انجام كارهاى بعدى مانند كار بر روى ترس هاى وى و مشاوره گرفتن از متخصص توصيه مى شود.
از آنجا كه هر كودكى منحصر به فرد است، هيچ فرمول مشاوره اعجازآورى براى تغيير رفتار كودكان نمى توان يافت. هر شخصى بيشترين تجربه و مهارت را در نحوه برخورد با كودك خويش دارد. بچه ها نيز از طريق رفتارشان نشان مى دهند كه آيا روش هاى ما مناسب آنهاست يا خير،  بنابراين به طور مصداقى مى توان روش هاى مفيد و قابل استفاده را در هدايت رفتار كودكمان به كار بريم.
راههاى تأثيرگذارى والدين
۱. شناخت ويژگى هاى شخصيتى خود؛ ترس ها، اضطراب ها و استرس هاى خويش، پذيرش نقش مهم وراثت در ويژگى هاى رفتار فعلى كودك، كار بر روى ترس هاى خود و تلاش در ارائه نقش مثبت در شكل دهى رفتار كودك
۲. مشاهده رفتار كودك خود؛ آيا او هميشه كناره گير است يا فقط بعضى اوقات؟ چه شرايطى عامل يا مسبب رفتار خجالت زدگى مى شود؟ عملكرد او در گروه بهتر است يا به صورت انفرادى؟ آيا به نظر مى رسد كه او علاقه مند به بازى با بچه هاى ديگر است ولى از همراهى آنها به شدت مى ترسد؟
خلقيات كودك را با مشاهده واكنش هاى او نسبت به افراد متفاوت، تغيير در برنامه هاى روزانه و سطح فعاليت بشناسيد. به اين ترتيب موقعيت هاى آسيب زاى احتمالى شناسايى شده و كمك به فرزند از طريق دور كردن كودك از موقعيت آسيب زا يا قرار دادن وى در موقعيت هاى مناسب شروع مى شود.
۳. با كودك خود ارتباط برقرار كرده و همواره او را مورد تشويق قرار دهيد. بچه ها معمولاً احساسات خود را نمى شناسند، كلماتى را برايشان معرفى كرده و درباره ترس هايشان صحبت كنيد. براى مثال اگر دختر شما از بازى با پسربچه ها مى ترسد، شما درباره علت آن جويا شويد و درباره آن با او صحبت كنيد. بدون اينكه كلمه «چرا» به كار بريد. مثلاً بگوييد: «فكر مى كنى چه اتفاقى مى افتد اگر با آن پسر كوچولو بازى كنى؟» صحبت كردن درباره موقعيت ها، امكان ارزيابى شرايط را به فرزندتان مى دهد تا متوجه شود هيچ چيز وحشتناكى نيست و او بايد با ترس هايش مواجه شود و شما مى توانيد از شدت ترس هاى او آگاه شده و او را تشويق به ارتباطات بيشتر كنيد.
۴. تجربيات جديد را ملموس سازيد؛ تكنيك هايى براى مواجهه بچه هاى خجالتى با موقعيت هاى جديد و ناآشنا وجود دارد. يكى از تكنيك هاى مؤثر، آشنا كردن كودك با تجربيات جديد است، براى مثال قبل از شروع مدارس مى توانيد با كودك خود به محوطه مدرسه رفته و زمانى را در كلاس ها و محيط مدرسه بگذرانيد تا ترس و هيجان كودك كمتر شود. همچنين پس از به مدرسه رفتن كودك مى توان درباره احساس ها و تجربياتى كه داشته تبادل نظر كنيد. در مورد بچه هاى كوچكتر مى توان در موقعيت هاى سخت، كودك را همراهى كنيم مثلاً زمانى كه كودك شما از تماس با ديگر بچه ها واهمه دارد او را همراهى كنيم و در حالى كه كودكمان ساكت است مكالمه را با كودك ديگر آغاز كرده و درباره اسم و ميزان علاقه اش به بازى بپرسيم. زمانى كه به اصطلاح يخ رابطه باز شد،  وقت مناسبى براى ورود كودك خجالتى به صحنه صحبت و بازى است. همچنين مى توان هنگام دعوت بچه هاى اقوام و دوستان به منزل در ابتدا با مقدارى صحبت و يا مشاركت كردن در بازى آنها فضاى ارتباط بچه ها را گرم و صميمى كرد. در ضمن بهتر است برنامه مهمانى و بازى ها و حتى غذا خوردن مشخص باشد، زيرا بچه هاى مضطرب در صورتى كه برنامه هايشان مشخص و قابل پيش بينى باشد عملكرد بهترى خواهند داشت و كودك شما هم در چنين جوى احساس آرامش بيشترى مى كند.
بچه هاى بزرگتر كه اعتماد به نفس بيشترى داشته،  به خود متكى هستند مى توانند كارهايى از قبيل سفارش غذا در رستوران، پاسخ دادن به تلفن يا پاسخ دادن به سؤالات سر كلاس را با انجام تمرينات قبلى، با كارآمدى بالا انجام دهند. هميشه صحبت درباره اينكه بدترين اتفاق ممكن چه مى تواند باشد و همراهى كودك در بعضى موقعيت ها و تمرين درباره چگونگى مديريت موقعيت هاى سخت و اضطراب آور از جمله فعاليت هايى است كه مى توان براى غلبه كودك بر اضطرابش انجام داد.
سهل گيرى يا سخت گيرى
شما به عنوان والدين مى توانيد كودك را هميشه تشويق كنيد. اما وارد كردن فشار و سخت گيرى بر كودك يك روند بى فايده و فرسايشى براى هر دو طرف (كودك و والد) است. البته فهميدن اينكه چه مقدار تشويق يا عقب نشينى از موضع لازم است،  خيلى آسان نيست. توصيه مى شود:
الف) زمانى به فرزندتان اجازه ابتكار عمل را بدهيد كه آمادگى دارد و هنگامى به او كمك كنيد كه طالب آن است. تحميل انجام كارى به كودك زمانى كه آمادگى انجامش را ندارد دو پيغام منفى به همراه دارد:
نخست اينكه كودكتان ناتوان و فاقد صلاحيت بوده و مورد موافقت و تأييد والدين نيست و دوم اينكه: كودك كم استعداد و بى عرضه است و نمى داند چه طور مناسب رفتار كند. بنابراين عميقاً باور داشته باشيد كه فرزندتان را نبايد تغيير دهيد، تنها مى توانيد شرايط مساعدى براى رشد وى فراهم كنيد.
ب) اجازه برنامه ريزى به فرزندتان داده و فرصت هايى را بجوييد كه كودك آمادگى دارد تا دامنه آسايش و راحتى اش را گسترش دهد. سپس از تكنيك هايى كه در اين مقاله ذكر شد براى تجهيز فرزندتان در انجام تجربه جديد استفاده كنيد. يكى از مهم ترين اصول در پرورش فرزند، پذيرش تفاوت هاى فردى است، احترام به اصل تفاوت هاى فردى منجر به لذت بردن از طبيعت فرزندتان (خجالتى، كم رو، ...) شده و شما را به سوى تلاش مؤثر براى شكوفايى توانايى هاى بالقوه فرزندان سوق مى دهد.
منبع: www.aak.com
مهسان بهنود كارشناس ارشد جامعه شناسى