ليدا فخرى
روز سوم نمايشگاه (۲۱اكتبر)، به سراغ ناشر اختصاصى آثار پاموك رفتم. قبل از برپايى نمايشگاه كتاب فرانكفورت مى دانستم كه جايزه صلح اتحاديه ناشران آلمان امسال به «اورهان پاموك» نويسنده مشهور تركيه اى تبار تعلق مى گيرد. با پاموك و سبك و سياق كارهايش كم و بيش آشنا بودم. حدوداً دوسال پيش پاموك به دعوت انتشارات ققنوس به ايران آمده بود و مهمان ويژه اين انتشارات در شانزدهمين نمايشگاه بين المللى كتاب تهران بود. ققنوس تاكنون دو كتاب از او باعنوان «قلعه سفيد» و «زندگى نو» با ترجمه ارسلان فصيحى منتشركرده  است و دو كتاب ديگر ازاو باعنوان «برف» و «نام من قرمز» را از همين مترجم، زيرچاپ دارد.
هرساله اتحاديه ناشران و كتابفروشان آلمان به منظور ارتقاى سطح فرهنگى و جاذبه نمايشگاه طى مراسمى در «كليساى پاول» جايزه اى را با عنوان «جايزه صلح» به نهاد يا شخصيتى اعطا مى كند كه مجموعه فعاليتهايش در جهت انديشه هاى صلح طلبانه و بشردوستانه بوده است. شوراى داوران كه متشكل از نمايندگانى از اتحاديه ناشران و كتابفروشان آلمان و شخصيتهاى فرهنگى - اجتماعى برجسته آلمان است اين جايزه را براى اثر يا كتاب ويژه اى در نظر نمى گيرند بلكه مجموعه فعاليتهاى فرهنگى - اجتماعى فرد يا نهاد، مورد قضاوت هيأت داوران قرار مى گيرد.
امسال «جايزه صلح ۲۰۰۵» جمعيت تجارى كتاب آلمان كه مهمترين جايزه فرهنگى اين كشور است و از شهرت جهانى برخوردار است به اورهان پاموك نويسنده تركيه اى تبار ۵۳ ساله تعلق گرفت.
در تاريخ ۵۵ساله جايزه صلح اتحاديه ناشران آلمان، براى دومين بار است كه «كليساى پاول» ميزبان برنده اى از كشور تركيه مى شود. در سال ۱۹۹۷ ياشار كمال اين جايزه فرهنگى را از آن خودكرد و اكنون بعداز هشت سال اورهان پاموك جايزه ۲۵هزار يورويى صلح را به مناسبت ايفاى نقش محورى بين ملت تركيه و اروپا دريافت كرد. جايزه اى كه در سال گذشته به «پيتر استرهازى» نويسنده مجارستانى تعلق گرفته بود و در سال ۲۰۰۳ سوزان سانتاگ نويسنده آمريكايى، ۲۰۰۲ چينوآ آچه به نويسنده نيجريه اى، ۲۰۰۱ يورگن هابرماس فيلسوف آلمانى و ۲۰۰۰ آسيه جبار نويسنده الجزايرى موفق به دريافت آن شده بودند. دراين «ليست طلايى صلح» نام نويسندگان و متفكرينى چون پروفسور آن مارى شيمل، ماريو بارگاس يوسا، اكتاويوپاز، مارتين بوبر، هرمان هسه، كارل ياسپرس، سروپالى رادهاكريشنان، ارنست بلوخ و لشك كولاكوفسكى و ... به چشم مى خورد.
«آقاى صلح» امسال نمايشگاه كتاب فرانكفورت در دو رشته معمارى و روزنامه نگارى تحصيل كرده است كه در سال ۱۹۷۴ با رمان «ظلمت و روشنايى » بطور حرفه اى شروع به نوشتن كرد وهمين اولين اثر او در سال ۱۹۷۹ جايزه اول «ميليت پرس» را نصيب او كرد. تاكنون پاموك جوايز ملى و بين المللى بسيارى دريافت كرده است و در سالهاى اخير در كانون توجه محافل ادبى بوده است تا آنجا كه امسال يكى از رقباى بسيار جدى «هارولد پينتر» براى دريافت جايزه نوبل ادبيات ۲۰۰۵ محسوب مى شد. نام او در كنار ميلان كوندرا، فيليپ راث ، على احمد سعيد (آدونيس ) و هارولد پينتر جزو پنج كانديد اول جايزه نوبل ادبيات ۲۰۰۵ در مطبوعات جهان مطرح شد كه در نهايت در حالى كه جايزه صلح انتظار پاموك را مى كشيد، جايزه نوبل ادبيات به هارولد پينتر تعلق گرفت.
از جمله آثار پاموك مى توان به آقاى سورت و پسرانش، خانه ساكت، قلعه سفيد، كتاب سياه، تولدى ديگر، نام من قرمز، برف و استانبول اشاره كرد و با توجه به اينكه ويژگى كتابهاى پاموك پيرنگ پركشش و شخصيت هاى عميق داستانهايش است كه اغلب با مضمون كشمكش ميان ارزش هاى دينى و غربى قوام مى يابد، تاكنون به ۳۴ زبان ترجمه شده است و در نمايشگاه امسال هم حق كپى رايت آثار پاموك بويژه رمان «برف» او با مبالغ بسيار بالا خريدارى شد. اغلب ناشران حوزه ادب براين باور بودند كه« امسال «برف» پاموك نمايشگاه را سپيدپوش كرد.»
شايد دانستن اين نكته خالى از لطف نباشد كه اين نويسنده مشهور تركيه اى على رغم استقبال جهانى از آثار و افكارش، از سوى دولت تركيه متهم به توهين به هويت ملى تركيه شده است. او خود دليل اين اتهام را اينگونه توضيح مى دهد كه : «من فقط جرأت كرده ام كه بگويم تركيه دردهه هاى ۸۰ و ۹۰ يك ميليون ارمنى و ۳۰هزار كرد را قتل عام كرده است و به همين دليل از سوى دولت تركيه به سه سال زندان محكوم شده ام. چرا كه آنان معتقدند من هويت ملى تركيه را تضعيف كرده و به زير سؤال برده ام.»
تب پاموك در آلمان آنقدر شديد بود كه وقتى به كتابفروشى هاى فرانكفورت مى رفتى ناخودآگاه اين ويروس به تو هم سرايت مى كرد و بدون خريد نسخه اى  از كتابهاى پاموك از كتابفروشى بيرون نمى آمدى. ويترين كتابفروشى هاى فرانكفورت با كتابها و تصوير پاموك تزيين شده بود. يك بار كه براى گرفتن كتابى در حوزه زبان شناسى به كتابفروشى رفتم در حالى از كتابفروشى بيرون آمدم كه در كيفم سه نسخه  از كتابهاى پاموك به زبان آلمانى بود كه حالا بايد دنبال سه نفر اهل كتاب و آشنا به زبان آلمانى مى گشتم كه البته در ايران از اين دوستان كم ندارم.
< همه به فكر تهران بودند !
اگر نمايشگاه كتاب فرانكفورت شهرت جهانى دارد و به بزرگترين عرصه فرهنگى جهان در حوزه صنعت نشر شهرت يافته است، نمايشگاه بين المللى كتاب تهران هم به اقرار همين جمع فرهنگى فرانكفورت، بزرگترين و مهمترين نمايشگاه كتاب خاورميانه است كه براى ناشران خارجى با توجه به اينكه مى توانند علاوه بر نمايش آثارشان، كتابهايشان را به فروش برسانند، اهميت و جايگاه ويژه اى دارد.
ثبت نام از ناشران خارجى براى حضور در نوزدهمين نمايشگاه بين المللى كتاب تهران و گرفتن سفارش و انتخاب كتابهاى خارجى، معمولاً در نمايشگاه كتاب فرانكفورت انجام مى گيرد. براى برقرارى اين ارتباط شركتهاى واسط عضو انجمن فرهنگى ناشران كتب خارجى در نمايشگاه فرانكفورت حاضر مى شوند و شرايط حضور در نمايشگاه بين المللى كتاب تهران را با ناشران خارجى طرف قرارداد خود در ميان مى گذارند.
عليرضا ربانى مدير انتشارات غزال در تهران كه عضو هيأت مديره مؤسسه توزيع كنندگان كتب ناشران خارجى است يكى از اعضايى است كه به منظور اين برقرارى ارتباط با ناشران خارجى و ثبت نام از آنان و انتخاب كتب خارجى درروزهاى برپايى نمايشگاه فرانكفورت در نمايشگاه حضورى فعال داشت و در خصوص فعاليتش اينگونه توضيح داد كه: «ما در اينجا با ناشرانى كه مايل به حضور در نمايشگاه كتاب تهران هستند مذاكره مى كنيم و شرايط و اطلاعات نمايشگاه را در اختيارشان مى گذاريم.
شركت ما كه به طور اختصاصى درحوزه كتب انگليسى فعاليت مى كند ۱۰۰ ناشر بين المللى را تحت پوشش دارد كه بيشترين ناشرين از اروپا و آمريكاى شمالى هستند. البته نمايندگان ديگرى هستند كه در حوزه كتب عربى و فرانسه و آلمانى فعاليت مى كنند. آنها هم در نمايشگاه فرانكفورت حضور دارند و با ناشرين طرف قرارداد خود مذاكره مى كنند و كتابهاى مدنظرشان را براى نمايشگاه كتاب تهران سفارش مى گيرند. كتابهاى خارجى پيش از عرضه در نمايشگاه تهران مورد بررسى موضوعى كارشناسان ما قرار مى گيرد كه متناسب با نياز و ارزشهاى جامعه و فرهنگ و مليت ما باشد.»
محمدرضا وصفى مدير امور بين الملل نمايشگاه كتاب تهران مى گفت كه تا پايان روز سوم نمايشگاه فرانكفورت ۸۰ ناشر خارجى براى حضور در نمايشگاه تهران ثبت نام كرده اند.
عليرضا عزيزى مدير انتشارات توفيق آفرين كه به طور اختصاصى در حوزه نشر كتب سينمايى فعاليت مى كند و امسال براى سومين بار به صورت مستقل و به عنوان بازديدكننده در نمايشگاه فرانكفورت شركت كرده است و سابقه حضور در نمايشگاه تورنتوى كانادا، سائوپائولوى برزيل، بولونياى ايتاليا و نمايشگاه كتاب لندن را نيز داشته است در مقايسه اين نمايشگاههاى بين المللى با نمايشگاه بين المللى تهران مى گويد: « در اين نمايشگاهها به ويژه نمايشگاه فرانكفورت ناشران دغدغه اقتصادى ندارند و كسب شأن فرهنگى براى آنان اولويت دارد مثلاً در اينجا ناشرى ۵ هزار نسخه ازكتابى را در اختيار نويسنده اش مى گذارد تا آن را امضا كند و به مخاطبينش هديه كند اما در نمايشگاه تهران براى ناشران، بعد اقتصادى در اولويت است و اين از وجهه فرهنگى نمايشگاه كتاب تهران مى كاهد.»
همانطور كه اين ناشر مى گفت در نمايشگاه كتاب فرانكفورت به نظر مى رسيد كه بيش و پيش از هر چيز كسب شأن و وجهه فرهنگى است كه ناشران را به اين نمايشگاه مى كشاند. گويا برايشان مسلم است كه قلندرى در عرصه نشر، بهره اقتصادى را در پى خواهد داشت.
< تب فوتبال نمايشگاه كتاب را هم مبتلا كرد
از آن جايى كه برگزاركنندگان نمايشگاه مى خواستند دست رد به سينه هيچ كس نزنند و ميل و ذائقه هيچ طيفى را بى پاسخ نگذارند، در نمايشگاه امسال سالن بسيار بزرگى كه به سادگى يك زمين فوتبال را در خود جاى مى داد، به فوتبال اختصاص داده شده بود و ميزبانى آلمان براى جام جهانى فوتبال ۲۰۰۶ تنها دليل و توجيه چنين تصميمى بود. طى ايام نمايشگاه يك مسابقه فوتبال هم بين تيم چهره هاى فرهنگى آلمان و نويسندگان كره جنوبى كه مهمان ويژه امسال نمايشگاه فرانكفورت بودند، ترتيب داده شد و اين يكى از برنامه هايى بود كه بازديدكنندگان بسيارى را به نمايشگاه كشاند.
در سالن «فوتبال» نمايشگاه كتاب فرانكفورت جلسات سخنرانى و بحث و تبادل نظر درباره پديده فوتبال و مسائل پيرامونى آن يكى از ده ها برنامه اين سالن بود. علاوه بر اين در ميان رده بندى موضوعى اى كه در نمايشگاه كتاب فرانكفورت به چشم مى خورد نشر كتب و مجلات ورزشى جايگاه ويژه اى داشت كه ناشران كشورهاى مختلف بويژه ناشران آلمان حضورى فعال و چشمگير داشتند و امسال بيشترين حجم داد و ستد حق كپى رايت كتاب هاى ورزشى، نصيب حوزه فوتبال شد.
البته ناگفته نماند كه بودند كسانى كه به اين عملكرد برگزاركنندگان نمايشگاه معترض بودند و عقيده داشتند كه مسؤولان نمايشگاه اين عرصه فرهنگى را نمى بايست ميدانى براى تبليغ بازى هاى جام جهانى فوتبال ۲۰۰۶ مى كردند و از آن بالاتر اين كه نبايد براى يك رشته ورزشى به اين حجم و اندازه سرمايه گذارى شود چرا كه اين تب فوتبال، ديگر رشته هاى ورزشى را بيمار خواهد كرد. به هر حال اين كه امروزه فوتبال مسائل سياسى، اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى را هم در پس خود دارد قابل انكار نيست و به اين رشته ورزشى درست يا نادرست ارزش و اعتبار ويژه اى بخشيده است كه اين عملكرد برگزاركنندگان بزرگترين عرصه فرهنگى جهان ، خود شاهدى بر اين مدعاست.
ادامه دارد