بخش دوم وپايانى
احمد رضا دالوند
بى ينال هفتم كاريكاتور تهران، حالا ديگر به يك نشانى آشنا و يك آدرس معتبر در نزد كاريكاتوريست هاى جهان تبديل شده است. امسال ۵۰۰ كاريكاتوريست خارجى آثارشان را به تهران فرستاده اند تا در كنار ۹۳۶ كاريكاتوريست ايرانى به رقابت بپردازند.
ارزيابى آثار اين ۵۰۰ نفر و مقايسه آن با طرز كار كاريكاتوريست هاى ايرانى، ممكن است تفاوت هاى فنى، ذهنى و فرهنگى بسيارى را آشكار كند. اما پرسه زدن در سالن هاى بى ينال به سختى ذهن مخاطب را به مفهوم «تفاوت» سوق مى دهد. اين اتفاق خجسته را بيش از هر معنايى بايد به ذات انسان شمول و بيان فرامرزى هنر كاريكاتور نسبت داد.
در دو دهه گذشته، هنرى در دستان هنرمندان ايرانى به بالندگى رسيده كه كمتر از ساير اشكال هنرى نيازمند تداركات و تكنولوژى و ساز و برگ است.
مواد خام يك كاريكاتور خوب شامل يك ذهن خلاق، يك دست مسلط به طراحى و قلم و كاغذ است. مفاهيم پنهان در اعماق ضمير و معانى آشنا و آشكار در روابط ميان انسان ها در تاروپود خط و هاشور و سايه روشن و رنگ در هم تنيده مى شود و با ملاحت و جذابيت به چشم و ذهن و شعور مخاطب منتقل مى شود. كاريكاتور، چنانچه از چارچوب «قاب» رها شود و بر بال هاى رسانه هاى مكتوب قرار گيرد و «چاپ» شود، پتانسيل لازم را براى نفوذ، تأثيرگذارى و جلب نظر عموم در ذات خود نهفته دارد.
كاريكاتور، نشريه فكاهى يا سريال هاى سرگرم كننده تلويزيونى از محصولات جهان مدرن هستند. آدميزاد ساكن در كلان شهرهاى جهان امروز اين پديده ها را اختراع كرده تا ساكنان شتابزده و خسته شهرها با پناه بردن به آنها، تعادل روانى و تسكين روحى خود را بازيابند.
كاريكاتوريست زيرچشمى به بغل دستى، به روبرويى، به تو و به من نگاه مى كند تا از همنوع اش چيزى «برداشت » كند. آن چيز مى تواند حسرتى، آهى، حيرتى، غفلتى يا حماقتى باشد كه به طور معمول در زير فشار تعارف و ملاحظات متعدد پنهان مى شود يا پنهانش مى كنيم. كاريكاتوريست رسالت اش را از ايستادن در چنين نقطه اى آغاز مى كند.
كاريكاتوريست «افشاگر» است. افشاگرى كاريكاتوريست ها، گاه در جنبه هاى سياسى متمركز مى شود كه غالباً كاريكاتورهايى از اين دست، مصرف روزانه دارند. اما افشاى يك حيرت، يك حسرت يا يك نگاه دزدكى، به علت ذات انسانى و پيچيده اش، همواره ديدنى است.
كاريكاتور گاه مانند پرسشى بر صفحه نقش مى بندد. پرسشى كه گويى همواره پرسيدنى است. پرسشى كه با ابداع يك «پاسخ» نمى توان از حضور سمج و مصرانه اش شانه خالى كرد. پرسش هايى زمينى كه آدميزاد فانى در پس پشت پنهان روح اش و در «مونولوگ»هاى تنهايى خود با هستى و در سكوت به شكل «افكار درونى» از خود و از جهان ناشناخته مى پرسد. كاريكاتوريست اين افكار درونى و پرسش هاى وهم انگيز و لكنت هاى روح را در كالبد خط و هاشور برصفحه نقش مى كند. بى ينال هفتم كاريكاتور تهران در سه بخش به ارائه آثار كاريكاتوريست ها پرداخته است: ۱)بخش آزاد، ۲)بخش چهره و ۳) بخش موضوعى با سوژه سالمندان.
كاريكاتوريست ها در «بخش آزاد» به بيان حديث نفس خود يا دلمشغولى هاى خود پرداخته اند و در بخش «موضوعى» به سالمند و سالمندى انديشيده اند. در بخش «چهره» كه ارتباط آسان ترى با مخاطب برقرار مى كند، به نحوه اغراقى كه مى توان در حجم سر انسان اعمال كرد با تنوع قابل قبولى پرداخته است.
يكى از مهم ترين نكاتى كه درباره كاريكاتور مى توان بيان كرد آن است كه معمولاً پس از «ديدن» يك كاريكاتور خوب، تحت هيچ شرايطى و به هيچ زبان و بيانى نمى توان آن كاريكاتور را براى ديگرى «تعريف» كرد. تنها مى توان از اعجاب خود، از شگفتى و حيرتى كه بر تو چيره شده و يا از پوزخند يا زهرخندى كه جانت را تلخ يا شيرين كرده، چيزهايى پراكنده با كمك ايما و اشاره و كلمات بريده بريده بيان كرد.
كاريكاتور نه شنيدنى است، نه نوشتنى است و نه گفتنى، كاريكاتور را بايد ديد!
۵۵۵