- استاد شيخ جعفر سبحانى
عالم علوم دينى و فيلسوف معاصر
متولد ۱۳۰۵ تبريز
- شاگردى و تلمذ بزرگانى نظير:علامه شيخ محمدحسين سبحانى (پدرايشان) ، علامه سيدمحمد حسين طباطبايى، امام خمينى (ره) ، آيت الله العظمى سيدحسين بروجردى، آيت الله العظمى سيدمحمدحجت و...
-  اخذ اجازه اجتهاد از امام خمينى (ره) و علامه طباطبايى
- از استادان و عالمان برجسته علوم دينى حوزه علميه قم
- مؤسس مؤسسه مشهور و معروف امام صادق(ع)
- از مصححان و نسخ شناسان متون كهن دينى
- حضور و نشست در مجامع و مجالس دين پژوهى روز دنيا و نشر سخنرانى هاى متعدد وى به زبانهاى مختلف
- صاحب بيش از ۱۵۰ كتاب و رساله در حوزه هاى تفسير، حديث، فقه و اصول ، فلسفه و كلام، سيره و تاريخ و...
برخى از آثار ايشان عبارتند از: الاسماء الثلاثه الله و الرب و العباده ، الاعتصام بالكتاب و السنة ، الاقسام فى القرآن الكريم، الامثال فى القرآن الكريم ، فروغ ابديت، احمد(ص) موعود انجيل، الانصاف فى مسائر دام فيها الخلاف
(۳ جلد) ، الايمان و الكفر ، بحوث فى الملل و النحل (۸ جلد) ، تهذيب الاصول (۳ جلد) و...

متولد سال ۱۳۰۵ هجرى شمسى (سنه ۱۳۴۷ ه- . ق) است و در خانه اى غرق در دين و تقوى و دانش به دنيا آمد. پدرش علامه شيخ محمد حسين سبحانى (۱۲۹۹ - ۱۳۹۲ ه-.ق) از بزرگان و علماى  تبريز بود كه براى كسب علم و دانش و تبحر در علوم دينى رنج ها وملامت هاى بسيارى را متحمل شده بود. ودر اين وادى به سلك بزرگان پيوسته و راه و رسم علماى اهل عمل را برگزيد و در سنين جوانى به منظور كسب علم و بردن فيض عازم نجف اشرف شد و در محضر بزرگانى چون استاد شهيد شيخ شريعة الاصفهانى و سيدمحمد كاظم طباطبايى يزدى صاحب العروة الوثقى، كسب علم و تلمذ نمود و براى تربيت شاگردان و بهره رساندن به مشتاقان عازم وطن شد و پس از سالها تدريس و تربيت طلاب و عشاق دين در سال ۱۳۹۲ ه -.ق ديده از جهان فروبست. برخى از آثار مشهور شيخ محمد حسين عبارتند از:
نخبة الازهار فى احكام الخيار، كتاب الصلاة ، احكام مللقى الشبهه المحصوره و الفرق بين الحق و الحكم.
آرامگاه اين استادعظيم الشأن در شهر مقدس قم ودر جوار حرم حضرت معصومه (س) است كه مورد ذكر و ياد بزرگان علم و عمل بوده و هست.
شيخ جعفر سبحانى چنانكه آمد در خانه و خانواده اى اهل علم و تقوى رشد كرد و متون ادبيات فارسى و برخى كتب رياضى را درهمين خانه و نزد پدر آموخت و بعد از اتمام دوره ابتدايى به مكتب مرحوم محمود فاضل مراغى پيوست و صرف و نحو معانى و بيان و بديع و منطق را نزد اين بزرگ فرا گرفت و فقه و اصول را نيز نزد مشاهيرى چون شيخ على اكبر اهرى، محمدعلى مدرس خيابانى مؤلف «ريحانة الادب » ، والده جليل القدرش محمدحسين خيابانى سبحانى آموخت و سپس براى تكميل سطوح علمى و تحصيلى عازم قم گشت و تلمذ و شاگردى فراوانى در محضر اساتيد بنام آن روزگار برد. بزرگانى چون آيت الله العظمى سيدحسين بروجردى، آيت الله العظمى سيدمحمدحجت ، آيت الله العظمى سيدروح الله موسوى الخمينى (امام (ره)) و علامه سيدمحمدحسين طباطبايى فرا گرفت.
حاصل سالها تحقيق و پژوهش و تعليم و تعلم شيخ جعفر سبحانى تأليف بيش از ۱۵۰ كتاب است.
كتابهاى گرانقدر وگرانبهايى كه نام برخى از آنها مفاهيم القرآن فى عشرة اجزاء ، بحوث فى الملل و النحل فى ثمانية اجزاء،منشور جاويد در تفسير ۱۴ جزء قرآن ، رسائل و مقالات فى ثلاثة اجزاء ، اضواء على عقائد شيعة الامامية وتاريخهم ، الاعتصام بالكتاب والسنة و... است كه جملگى از كتب اثرگذار و بسيار مهم و قابل بحث در علوم دينى و حوزوى محسوب مى شوند. آيت الله سبحانى علاوه بر تأليف و پژوهش و تعليم و تربيت شاگردان بنام در حوزه دين و علم، سخنرانى ها و نشست هاى مهم و اثرگذارى در مجامع بين المللى كه عمدتاً در خارج از كشور و بين دين پژوهان بنام و شهره عالم دين در كشورهاى عربستان ، تركيه، آذربايجان ، اردن، انگلستان و... داشته اند كه عمده اين سفرها دستاوردهاى پربارى براى ميزبانان و ميهمانان به همراه داشته است.
و اما از مهمترين آثار شيخ جعفر سبحانى تأسيس مؤسسه امام صادق (ع) است كه محفل و مجملى براى دين پژوهان و پژوهشگران علوم دينى است و هدف از تأسيس آن رشد وگسترش و بسط علوم دينى و آشنايى و آگاهى دانشمندان از منابع و مآخذ رسمى و مهم و اصلى اين رشته است ومبارزه با انحرافات و پاسخگويى به شبهات موجودى كه ممكن است به اصل دين و باورهاى دينى لطمه وارد نمايد.
در دفتر يادگار مؤسسه امام صادقش دكتر سروش نوشته است: «ديدار از مؤسسه تعليمى و تحقيقى استاد محترم جناب آقاى سبحانى، براى بنده توفيق بود. چه مى توانم بنويسم جز اظهار مسرت و جز آرزوى مزيد توفيق همكاران محقق اين مؤسسه و رويش امثال اين مؤسسات در قم و ساير نقاط اين ديار، تا در معرفت دينى، فربهى مطلوب حاصل شود».
مؤسسه امام صادق(ع) ۲۶ سال پيش و در سال ۱۳۵۸ هجرى شمسى (۱۴۰۰ هجرى قمرى) در شهر مقدس قم ، همزمان با عيد غدير خم توسط استاد سبحانى افتتاح شد كه تمام هزينه آن توسط استاد سبحانى پرداخت شده و در اين راه استاد هرگز از مراجع دولتى تقاضاى يارى و كمك نداشته است. از محصولات اين مؤسسه فصلنامه و مجلات دينى است كه به زبانهاى عربى و فارسى منتشر مى شود و مجله الكلام (يا كلام) يكى از مجلات مهمى است كه توسط اين مؤسسه منتشر مى شود.
شيخ جعفر سبحانى نه تنها نزد طلاب حوزه هاى علميه وعالمان دينى شهرت فراوانى دارد، بلكه به واسطه حسن خلق و صفات نيك و پسنديده و آثار گهربار مورد استقبال دانشجويان و جوانان غيرحوزه نيز هست. چنانكه كتاب «فروغ ابديت» كه نثرى است كامل و شيوا درباره آخرين فرستاده خدا حضرت مصطفى (ص)، هنوز كه هنوز است ميان جوانان دست به دست مى شود و از آن بهره ها مى برند. نسل اينترنت و ماهواره امروزى و اين فرزند زمان خويشتن بودن شيخ جعفر سبحانى را به ذهن آدمى متبادر مى سازد. درباره اين كتاب گفته و نوشته اند كه اين كتاب بهترين كتاب در مورد زندگى پيامبر (ص) است . كتاب مذكور كه در ۲جلد نوشته شده علاوه بر فارسى به زبانهاى ديگر دنيا نيز ترجمه و چاپ شده است و اخيراً چاپخانه فرهنگ اين كتاب را به زبان اردو نيز به چاپ رسانده.
از ديگر جنبه هاى بارز شخصيتى سبحانى مى توان به تسلط و تبحر او در تصحيح متون اشاره كرد كه يد طولايى در اين امر دارد و بر اين اساس هم در سومين سال و  آيين بزرگداشت حاميان نسخ خطى در سال۱۳۸۱ از ايشان بابت تصحيح دومجلد «كفاية المحصلين فى تبصرة الحكام الدين» به عنوان مصحح برگزيده قدردانى و تقدير شده است.
از ديگر كتب معروفى كه در ساليان اخير در باب حضرت مصطفى (ص) نگاشته شده است يكى كتاب «احمد (ص) موعدانجيل» است كه به قلم شيخ جعفر سبحانى به رشته تحرير درآمده و كتاب ذى قيمتى است كه ادله بسيار و فراوانى را بر موعود ديگر اديان بودن پيامبر ختمى مرتبت به معرض ديد خواننده قرار مى دهد. چنانكه در مقدمه اش ضمن اشاره به آيه اى از قرآن كريم مى نويسد: «برخلاف تصور گروهى راه  شناسايى پيامبران واقعى منحصر به اين نيست كه مدعى نبوت، داراى معجزه باشد، بلكه همانطور كه معجزه مى تواند ما را به صدق گفتار مدعى نبوت رهبرى كند و موجب شود پيامبران واقعى را از مدعيان دروغين تشخيص دهيم، همچنين گواهى پيامبران پيشين در مورد فرد بعدى، يكى از راههاى شناسايى پيامبران است.
هرگاه پيامبرى كه نبوت او با دلايل قطعى ثابت شد، در گفتار و يا كتاب آسمانى خود، كه انتساب آنها به وى نيز قطعى باشد با صراحت و قاطعيت كامل، علايم و مشخصات پيامبر آينده را بيان كند و تمام آن علايم و نشانه ها بدون كم و زياد، با مدعى نبوت تطبيق نمايد، در اين صورت تصريح قاطع وى، موجب حصول علم به صدق گفتار مدعى نبوت بعدى مى شود و او را از آوردن معجزه بى نياز مى سازد.
قرآن مدعى است كه حضرت مسيح (ع) كه نبوت وى با دلايل قاطع ثابت شده است _ با صراحت و قاطعيت كامل، از آمدن پيامبرى به نام احمد خبر داده است. ولى ملت لجوج بنى اسرائيل، پس از شناسايى آن نبى موعود _ آن هم از روى علايم و مشخصاتى كه حضرت مسيح در اختيار آنان گذارده بود، به تكذيب او برخاسته و دلايل و معجزات او را _ كه به تنهايى با قطع نظر از گواهى مسيح، مى تواند صدق ادعاى او باشد _ سحر و جادو خواندند و شعور باطنى خود را ناديده گرفتند.»
او در ادامه با طرح اين موضوع كه اناجيل موجود اناجيلى كامل نيستند مى نويسد: «به طور مسلم بشارت حضرت مسيح (ع) در انجيل خود او وجود داشته است و اگر بر فرض اينكه چنين بشارتى در انجيلهاى كنونى نباشد، دليل بر اين نيست كه در انجيل خود آن حضرت وجود نداشته است، زيرا به شهادت متون خود انجيل هاى فعلى، هر يك از حواريون و غيرحوارين، انجيل نوشته و به انديشه خود، گفتار و كردار و فرمانهاى حضرت مسيح را در آنجا گرد آورده است وتنها به اين اكتفا نكرده، بلكه مشاهدات، مسموعات و حدسيات خود را با آنها آميخته و با نام انجيل منتشر ساخته است. بر اين اساس در حالى كه انجيل حضرت مسيح يكى بيش نبوده، انجيل هاى مختلف و زيادى پس از او نوشته شده و نويسنده هر يك از اناجيل ادعا كرده انجيل او، همان انجيلى است كه مسيح براى نجات بشر آورده بود.
دائرة المعارف انگليسى از بيست و پنج انجيل نام مى برد كه در قرون نخستين مسيحيت، در ميان مسيحيان رواج داشته و در زمان هر يك از مراجع روحانى مسيحى، از جهاتى در آنها تغييراتى به عمل آمده و بالاخص برخى از آنها تحريم شده است. دستگاه روحانيت مسيحى، از ميان اين اناجيل، چهارتاى آن را به رسميت شناخته و باقى مانده را از اعتبار انداخته است. آنها عبارتند از:
۱. انجيل متى: وى يكى از شاگردان حضرت مسيح بوده و او كتاب خود را پيش از اناجيل ديگر انتشار داده است. البته تاريخ نگارش آن معلوم نيست. برخى برآنند كه آن را در سال۳۸ و به گفته گروهى بين سال۵۰ و ۶۰ميلادى نوشته شده است.
۲. انجيل مرقس: مشهور ميان مفسران انجيل اين است كه وى حوارى نبوده و انجيل خود را به راهنمايى پطرس حوارى نوشته است و در حقيقت او تاريخ نويس حقيقى انجيل است؛ چون حوادث را بيشتر از كلمات مسيح مى نويسد و مطالب را با عبارات آسان وتند و كوتاه و گاهى با تفصيل بيان مى كند.
۳. انجيل لوقا: معروف است كه او انجيل خود را به هدايت پولس حوارى، كه غالباً در سفرها با او همراه بود، نوشته است و تاريخ نگارش آن حدود ۶۳ ميلادى است.
۴. انجيل يوحنا: نويسندگان قديم _ انجيل يوحنا را آخرين انجيل مى دانند. اغلب نقادان نگارش آن را به اواخر قرن اول نسبت مى دهند. برخى از نقادان عقيده دارندكه انجيل مزبور در اوايل قرن دوم نوشته شده و نويسنده آن يوحناى رسول نبوده بلكه يوحناى شيخ آن را نوشته است.
اين وضع اناجيل رسمى جهان مسيحيت است؛ تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل.»
نثر استاد شيخ جعفر سبحانى بسيار شيرين و شيوا است. نمونه آخر اين نثر نوشته و نامه اى است. كه در پاسخ به مطالب اخير دكتر سروش قلمى كرد كه در آن ضمن توضيح و تشريح بحث نظرى سروش، روحيه تعامل و گفت وگو كه از خصوصيات بارز اوست را به نمايش گذاشت. در پايان اين مقال كم مجال درباره استاد عالى جاه و جليل القدر علوم دينى بايد گفت ۲۳كه نشانه و افتخارى بالاتر از اجازه اجتهاد براى ايشان از سوى حضرت امام (ره) نمى توان يافت كه اين خود نشانى از مقام و رتبه والاى استاد در نزد عالمان برجسته حوزه علميه قم است و به قول خود استاد «تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل!»