مهرداد جماليان داريانى
«ولاديمير پوتين» رئيس جمهورى روسيه ديروز براى ديدارى ۳روزه از ژاپن به دعوت «جونيچيرو كوايزومى» نخست وزير اين كشور، وارد «توكيو» شد. اين سفر در حالى انجام مى شود كه با گذشت ۶۰سال از پايان جنگ جهانى دوم، هنوز بين ژاپن وروسيه پيمان رسمى صلح امضا نشده و مهمترين مانع بر سر راه امضاى اين قرارداد صلح اختلاف دوكشور بر سر مالكيت مجمع جزايرى است كه در ژاپن «سرزمين هاى شمالى تحت اشغال» و در روسيه «كوريل» ناميده مى شوند.
اين جزاير در ماه آگوست سال۱۹۴۵ ميلادى به تصرف نيروهاى ارتش سرخ اتحادجماهير شوروى سابق درآمدند و از آن تاريخ تا امروز، تلاشهاى ژاپن براى بازپس گيرى سرزمين هاى شمالى به نتيجه نرسيده است.
حال، با توجه به اينكه «جونيچيرو كوايزومى» پاييز آينده از قدرت كناره گيرى خواهد كرد و نيز با توجه به موفقيت هايى كه در دوره زمامدارى اش به دست آورده است، از جمله پيروزى چشمگير در انتخابات مجلس نمايندگان و به تصويب رساندن طرح خصوصى سازى سازمان پست ژاپن كه بزرگترين نهاد مالى جهان محسوب مى شود، وى قصد دارد تا مسأله جزاير را نيز به يك نتيجه قابل قبول برساند وبدين ترتيب، آلبوم افتخارات و موفقيت هاى خود را در صحنه سياسى ژاپن كامل كند. البته كوايزومى به خوبى مى داند آن چيزى كه مدنظر ژاپنى ها است، يعنى استرداد جزاير به توكيو در اين سفر محقق نخواهد شد، ولى حتى اگر وى موفق شود افق هايى را نيز در حل اين مسأله ترسيم كند و همانند بحث خصوصى سازى پست كه دولتمردان بعدى بايد آن را دنبال كنند وبه نتيجه برسانند، بايد گفت كه به موفقيت بزرگى نايل آمده است و همين عامل باعث خواهد شد تا جايگاه حزب حاكم ليبرال دموكرات در صحنه سياسى ژاپن از آنچه كه هست، مستحكم تر شود.
توكيو سعى و تلاش فراوانى كرد تا در جريان مراسم يكصد و پنجاهمين سالگرد شروع روابط رسمى ديپلماتيك ميان دوكشور (۲۷فروردين ماه سال جارى) پوتين به ژاپن سفر كند، اما چنين نشد، توكيو قصد داشت در اين ديدار، مسأله جزاير را به طور جدى مطرح كند و به همين منظور، وزير خارجه سابق ژاپن «نوبوتاكاماچيمورا» براى آماده سازى زمينه هاى سفر پوتين به ژاپن سفرى ۳روزه در ژانويه سال جارى ميلادى به روسيه انجام داد ولى استقبال سردى از وى به عمل آمد و تنها نتيجه اى كه دربرداشت، ديدن خرس هاى روسى در باغ وحش بود!
روس ها دليل انجام نشدن سفر پوتين در آن تاريخ را چنين اعلام كردند كه ديدار بايد نتيجه اى خاص و مشهود داشته باشد و در غير اين صورت، انجام آن هيچ دليلى نخواهد داشت، آنها توكيو را متهم به امتناع از آشتى وحفظ موضع افراطى بر سر مناقشات ارضى كردند و گفتند: پوتين در صورتى كه نتواند طى سفرش توافقى را به امضا برساند، به ژاپن نمى رود. اما پس از تغييراتى كه كوايزومى در دولت خود به وجود آورد و «تارو آسو» به عنوان وزير امور خارجه جايگزين ماچيمورا شد، او و «سرگى لاوروف» همتاى روسى اش در اولين گفت وگوى تلفنى خود توافق كردند كه براى تحقق سفر پوتين به ژاپن با يكديگر همكارى كنند وبالاخره، انجام سفر براى روز ۲۰نوامبر قطعى شد، بنابراين مى توان گفت كه طرف روس به اين نتيجه رسيده است كه در اين سفر به توافقات مدنظرش خواهد رسيد.
دولت ژاپن اميدوار است كه در جريان سفر پوتين زمينه را براى حل اختلاف ديرينه دوكشور در خصوص مالكيت جزاير (كوريل ها) فراهم آورد. اما روسها قبل از سفر پوتين، آنها را نااميد كردند و مشاور ارشد رئيس جمهورى روسيه اعلام كرد: پوتين در نشست خود با مقامات ژاپنى بر سر جزاير كوريل كه مدت ۶۰سال موجب تيرگى روابط دوكشور بوده است، مصالحه نخواهد كرد. وى تأكيد كرد: مسكو تقاضاى توكيو را در مورد بازگرداندن اين جزاير به ژاپن نخواهد پذيرفت. پوتين نيز طى يك سخنرانى تلويزيونى كه ماه سپتامبر گذشته انجام داد، گفت: اين جزاير تحت حاكميت فدراسيون روسيه هستند و حقوق بين الملل، اين مسأله را تثبيت و تحكيم كرده است.
در عين حال، به دليل پيمان امنيتى كه ميان توكيو و واشنگتن وجود دارد و نيز اهميت حياتى ساخالين، مجمع جزاير كوريل و امتداد آن شبه جزيره كامچاتكا براى امنيت روسيه (به عنوان تنها راه ناوگان خاور دور روسيه به اقيانوس آرام)، واگذارى جزاير كوريل، به ژاپن به معناى رسيدن آمريكا به پشت دروازه هاى شرقى روسيه است و اين دليل خود به تنهايى كافيست كه روسيه از استرداد جزاير به ژاپن امتناع كند. اما اين سفر يقيناً دستاوردهايى را براى دوطرف دربرخواهد داشت كه عمده ترين آنها را بايد در زمينه هاى اقتصادى جست وجو كرد.
به طور قطع، يكى از اهداف سفر پوتين به ژاپن، به دست آوردن امتيازات اقتصادى و استفاده از تكنولوژى و سرمايه شركتهاى ژاپنى در اقتصاد روسيه خواهد بود لذا استفاده از اين سرمايه گذاريها مورد بحث و تبادل نظر قرار خواهد گرفت. در مورد جزاير نيز به نظر مى رسد طرف روس، مذاكراتش را حول محور همكاريهاى لازم جهت استفاده از منابع طبيعى اطراف اين جزاير و محدوده آبى اطراف آنها انجام دهد.
در مقابل، براى طرف ژاپنى نيز مهم خواهد بود كه براى كاهش وابستگى خود به منابع نفت خاورميانه كه از مناطق بحران خيز جهان است، از منابع نفت و گاز روسيه استفاده كند. اين موضوع، هم به لحاظ بعد مسافت و هم به لحاظ امنيتى، به نفع ژاپن خواهد بود، چرا كه كوچكترين مسأله و بحران در منطقه حساس خاورميانه، اثرات زيانبارى براى توكيو به همراه خواهد داشت. بويژه كه ژاپن بخش اعظم نفت مورد نياز خود را از خاورميانه بخصوص منطقه خليج فارس تأمين مى كند. در هر حال، پيش بينى مى شود كه اين سفر، دستاوردهاى اقتصادى براى دوطرف داشته باشد. (البته در صورتى كه ژاپن همه چيز را مشروط به حل مسائل و اختلافات ارضى نكند و نخواهد از اهرم اقتصادى براى دستيابى به اهداف خود استفاده كند) و از جمله مسائل ديگرى كه در ديدار پوتين با كوايزومى مورد بحث و بررسى قرار خواهد گرفت، مى توان به مسأله كره شمالى، همكاريهاى هسته اى روسيه با ايران و بحث عراق و خاورميانه اشاره كرد.