منبع: نيوزويك ـ ترجمه: فرهاد نيك
«زلماى خليل زاد» يكى از مهمترين ديپلمات هاى آمريكا است و در چالش برانگيزترين مسائل سياست خارجى آمريكا نقش مؤثرى داشته است. وى سفير آمريكا در كابل بود و چندى پيش به عنوان سفير آمريكا در بغداد انتخاب شد. متن اين گفت وگو در پى مى آيد.
مصاحبه را با رأى همه پرسى قانون اساسى شروع كنيم. نظر شما درباره اين رأى چيست؟
- پيش نويس قانون اساسى عراق با ۷۸ درصد آرا مردم به تصويب رسيد. براى رد اين پيش نويس نياز به رأى منفى ۳ استان بود، اما تنها ۲ استان به آن رأى منفى دادند. البته فرصت هاى بيشترى براى اصلاح آن وجود دارد.
برخى تحليلگران براين باور بودند كه اين همه پرسى و پيش نويس منجر به شكاف هاى فرقه اى بيشترى در عراق مى شود؟
- اكثر اعراب سنى عليه اين پيش نويس رأى دادند. اين يك واقعيت است، اما من اميدوارم كه آن منجر به شكاف هاى بيشترنشود. ما در آخرين دقايق به توافقى رسيديم كه طبق آن در شش ماهه اول، فعاليت مجلس آينده مى توان اصلاحيه هايى به آن افزود و من فكر مى كنم اين باعث انگيزه در اعراب سنى براى شركت در انتخابات پارلمانى مى شود.
آيا از تجربيات خودتان در افغانستان، جايى كه يك رهبر معتبر حضور دارد، استفاده مى كنيد؟ به نظر مى رسد كه درعراق، يافتن فرد وحدت بخش مانند افغانستان امكانپذير نيست؟
- اينكه افغانستان توانست يك رهبر كاريزماتيك (حامد كرزاى) داشته باشد، يك موفقيت بزرگ بود. اينكه چنين چهره اى در عراق پيدا نشد، يك مشكل بود. فكر مى كنم امكان آن وجود داشت كه فردى مانند كرزاى در عراق به سر كار مى آمد. چون هنگامى كه پستى وجود دارد، حتماً فردى هم هست كه آن را در اختيار بگيرد. در افغانستان، ما به سرعت دولت موقت تشكيل داديم كه اينجا اينگونه نبود.
برخى در پنتاگون بر اين تصور بودند كه احمد چلبى مى بايست رياست دولت را به عهده بگيرد نكته جالب اينجاست كه اينك چلبى يكى از رقباى اصلى در انتخابات ماه آينده عراق است. هنگامى كه شما از يافتن چهره اى مانند كرزاى صحبت مى كنيد، منظورتان اوست؟
- آقاى چلبى يكى از چند نامزدى است كه براى اين سمت در انتخابات شركت مى كنند.
درباره ناآرامى در ميان سنى ها صحبت كنيم. به نظر مى رسد كه استراتژى شما در جداكردن افراطيون از سنى هايى است كه مذاكره با آنها مدنظر شما است.
- دقيقاً.
مى توانيد بگوييد كدام گروه ناراضى سنى است كه شما اميدواريد آنها را از هسته ناآرامى ها دور كنيد؟
- فلسفه من اين است كه بايد دو گروه را از بقيه جدا كنيم؛ يكى زرقاوى، جهادى ها و برخى نيروهاى خارجى و عراقى است و ديگرى، طرفداران صدام كه خواهان بازگشت به گذشته هستند. در مورد بقيه، تلاش ما اين است كه آنها را به سوى خود بكشانيم. من در مورد اعراب سنى بسيار فعال بودم و تلاش كردم كه با آنها وارد مذاكره شوم.
درسطح قومى - قبيله اى؟
- بله، من با رهبران سياسى با متخصصين و با برخى از مقامات رسمى رژيم گذشته كه در جنايت ها دست نداشتند، وارد مذاكره شده ام.
مهمترين توفيق شما چيست؟
- يكى اين است كه برخى از سنى هاى كليدى از قانون اساسى حمايت مى كنند.
دوم اينكه، برخى از طوايف گفته اند كه با زرقاوى مبارزه خواهند كرد. براى اولين بار، پس از آزادى عراق، كوششى واقعى در ميان جامعه سنى در جريان است. گروهى خواهان مشاركت در روند امور هستند و برخى خواهان ادامه يافتن ناآرامى ها هستند.
برخى مى گويند استراتژى اى كه شما در پيش گرفته ايد، كاملاً درست است اما شما يك سال دير به عراق رفته ايد.
- من نمى خواهم به گذشته برگردم. اما به نظرم بسيار مهم است كه از نظر سياسى، درگير كارها شد. هدف ما اين نيست كه بر عراق حكومت كنيم. هدف ما اين نيست كه پايگاههاى دائمى در عراق داشته باشيم. ما نمى خواهيم نفت عراق را از آن خود كنيم. بسيار مهم است كه تعادلى بين ابزارهاى نظامى، سياسى، ديپلماتيك، اقتصادى و فرهنگى ما وجود داشته باشد. اگر شما يك چكش داشته باشيد، همه چيز براى شما در حكم يك ميخ خواهد بود. فكر مى كنم ما در حال ايجاد موازنه بين ابزارهايمان هستيم.
به پدر و مادر سربازهايى كه در عراق در گذشته اند، درباره علت مرگ آنان چه مى گوييد؟
- من در مراسم بسيارى از درگذشتگان آمريكايى شركت كرده ام. بهاى جنگ براى آمريكا بسيار بالا بوده است. من بر اين باورم كه ما بايد در استفاده از نيروى نظامى بسيار محتاط باشيم. اما فارغ از شرايطى كه ما را به عراق آورد، ما هم اكنون در اين كشور هستيم و اين تلاش ما تنها براى عراق نيست، براى كل منطقه است و شكست گزينه و انتخاب ما نيست.

مسيح الله ارجمند كركزلو
روسيه در سياست خارجى خود در نظام بين الملل اولويت خاصى براى به روابط با اتحاديه اروپا قائل است. منافع اساسى اتحاديه اروپا در روابط با مسكو نيز نتيجه توان بالقوه نفوذ مثبت يا منفى روسيه و امكان تأثيرگذارى آن بر كشورهاى اروپاى شرقى و مركزى است كه عضو اتحاديه اروپا مى شوند. همين امر بر كشورهاى اروپاى غربى نيز اثر مى گذارد به عبارت ديگر، در ادامه روابط با روسيه براى مسائل ذيل براى آنها اهميت دارد:
- روسيه به ثبات خود ادامه خواهد داد يا دچار بحران خواهد شد؟
- آيا روسيه مى تواند از نظام بازار آزاد براى تأمين رشد اقتصادى خود استفاده كند يا اينكه با افت اقتصاد ملى، ركود اجتماعى و تشديد مهاجرت به كشورهاى عضو اتحاديه اروپا روبرو خواهد شد؟
ـ بعد از انتخابات آتى رياست جمهورى، دموكراسى و كثرت گرايى در اين كشور تداوم مى يابد يا حكوت خودكامه ملى گرا پيروز خواهد شد؟
اگر روابط با روسيه از زاويه ديد اقتصادى در نظر گرفته شود، معلوم خواهد شد كه اين كشور، پنجمين شريك بازرگانى بزرگ اتحاديه اروپا است. بخش عمده منابع انرژى اتحاديه اروپا از طريق روسيه تأمين مى شود.
گسترش روابط روسيه با اتحاديه اروپا براى هر دو طرف سودمند است. در سفر اخير «ولاديمير پوتين» به كشورهاى مختلف اروپايى، بويژه انگليس، دو طرف بر تعميق روابط تأكيد كردند، اما بايد پذيرفت كه «مسكو» و «بروكسل» در برقرارى روابط مشكلاتى هم دارند. با اين وجود، دو طرف سعى در پررنگ كردن نقاط مشترك دارند.
منافع روسيه نسبت به اتحاديه اروپا
اهميت فزاينده اروپا براى روسيه توسط عوامل ذيل تعيين مى شود:
- حجم تجارت فدراسيون روسيه با اتحاديه اروپا گسترش يافته و ۵۳درصد كل تجارت خارجى روسيه را تشكيل مى دهد. تراز مثبت در تجارت فدراسيون روسيه با اتحاديه اروپا بالغ بر ۲۵ ميليارد يورو است.
- اتحاديه اروپا، بزرگترين سرمايه گذار مستقيم در روسيه محسوب شده است، به نحوى كه ميزان سرمايه گذارى هاى آن در روسيه برابر با ۵۲درصد از كل سرمايه گذارى هاى خارجى در روسيه شده است.
- روسيه با اتحاديه اروپا حدود ۲هزار كيلومتر مرز مشترك دارد. ۴۰درصد مسافران هوايى و ۸۲درصد مسافران راه آهن روسيه در مسيرهاى بين المللى اروپايى تردد مى كنند. هر ساله ميليونها شهروند روسيه به اين كشورها سفر مى كنند.
مسائل و نكات مشترك
در يازدهمين اجلاس سران اتحاديه اروپا و روسيه (۳۱ ماه مه ۲۰۰۳) در «سنت پترزبورگ» تصميم بر ايجاد چهار مسأله مشترك (اقتصاد، امنيت داخلى، امنيت خارجى، آموزش علم و فرهنگ) گرفته شد. علاوه بر آن، سطح حقوقى شوراى همكارى كه براساس موافقتنامه سال ۱۹۹۴ تشكيل شده و به شوراى دائمى همكارى تبديل شده بود، ارتقا يافت. سياست حسن همجوارى كه توسط اتحاديه اروپا اعلام شد، بايد مكمل مشاركت راهبردى شود كه موافقتنامه درباره مشاركت و همكارى اساس آن را تشكيل داده است. گروه مشترك سطح عالى كه در اكتبر سال ۲۰۰۱ تحت رياست «ويكتور خريستنكو» معاون وقت نخست وزير روسيه و «كريس پاتن» كميسر اروپايى وقت امور خارجه تشكيل شد. در دوازدهمين اجلاس سران اتحاديه اروپا و روسيه كه در تاريخ ۶ نوامبر ۲۰۰۳ در رم برگزار شد نظريه چارچوبى فضاى مشترك اقتصادى اروپايى مطرح شد. در آن اجلاس، همچنين جهات اساسى تشكيل فضاهاى باقى مانده نيز تعيين شد.
مسائل اقتصادى
در مورد نظريه چارچوب فضاى مشترك اقتصادى، مسكو و بروكسل توافق كرده اند كه به تدريج به سيستم جديدى گذر كنند كه به عنوان گام اول آن، عضويت روسيه در سازمان تجارت جهانى پيش بينى شده است. در بيانيه مشترك اجلاس تأكيد شده بود كه مذاكرات بين اتحاديه اروپا و فدراسيون روسيه پيرامون عضويت در سازمان تجارت جهانى بايد تا پايان سال ۲۰۰۴ به پايان برسد.
رئيس جمهورى روسيه در جريان ميزگرد با تجار روسى و اروپايى (۲ دسامبر ۲۰۰۳) از اتحاديه اروپا خواست كه شرايط بيش از حد سختگيرانه عضويت روسيه در سازمان تجارت جهانى را كه مانع از الحاق روسيه به اين سازمان مى شود، رفع كند. منظور وى از اين شرايط، افزايش قيمت هاى داخلى، مواد انرژى زا (تا سطح بازار جهانى) بود كه مسكو حاضر نيست بابت الحاق به عضويت سازمان تجارت جهانى هر بهايى را بپردازد.
در اين حال، بروكسل درصدد است مطابق با موافقتنامه مشاركت همكارى، مذاكراتى را درباره ايجاد منطقه تجارت آزاد به عنوان مقدمه تشكيل فضاى مشترك اقتصادى بين اتحاديه اروپا و فدراسيون روسيه آغاز كند.
فضاى مشترك امنيت داخلى
نظريه چارچوبى ايجاد فضاى آزادى امنيت و حقوق هنوز ايجاد نشده است. مسكو در چارچوب اين فضا، براى شهروندان خود حق ورود بدون رواديد به كشورهاى عضو اتحاديه اروپا را مى خواهد و نگران آن است كه گسترش قواعد «شنگن» به اعضاى جديد اتحاديه اروپا، باعث برقرارى پرده آهنين جديدى شود. اتحاديه اروپا از رد كردن اين درخواست روسيه خوددارى كرد، ولى با كرملين درباره تشكيل گروه كارى ويژه براى بررسى مسأله معرفى رژيم لغو رواديد به توافق رسيد.
اتحاديه اروپا به منظور تسهيل معرفى اين رژيم درصدد است نظارت مؤثر بر مرز روسيه برقرار شود، از عبور مهاجران غيرقانونى جلوگيرى به عمل آيد و نيز قرارداد درباره بازگشت مهاجران غيرمجاز كه از خاك روسيه وارد سرزمين اتحاديه اروپا شدند، منعقد شود. از روسيه همچنين خواسته شد گذرنامه هاى غيرقابل جعل را معرفى و با فساد در ميان مرزبانان مبارزه كند. اما مسكو حاضر نيست به طور طولانى صبر كند. اين كشور سعى مى كند با برخى از كشورها، موافقتنامه هاى دوجانبه منعقد كند.
گسترش اتحاديه اروپا
مسكو اعلام كرده كه اصولاً طرفدار گسترش اتحاديه اروپا به عنوان يك روند مفيد براى روسيه است، زيرا در اين صورت، ثبات و دموكراسى در منطقه و در كنار مرزهاى روسيه گسترش خواهد يافت. ولى در اواخر ژانويه سال ،۲۰۰۴ «ايگورايوانف» وزير امور خارجه سابق روسيه از اتحاديه اروپا درخواست جبران خسارات اقتصادى ناشى از الحاق ۱۰ عضو جديد به اتحاديه اروپا را كرد. روس ها معتقدند: گسترش اتحاديه اروپا و همكارى بين ۱۰ عضو جديد اتحاديه اروپا، باعث گسستن روابط بازرگانى روسيه با اين كشورها شده و براى مسكو خسارات سالانه ۱۵۰ تا ۳۰۰ ميليون دلارى به بار آورده است.
در ژانويه سال ،۲۰۰۴ طرف روس فهرست ۱۶ ماده اى خود را به اتحاديه اروپا ارائه داد كه از جمله شامل درخواست افزايش سهميه هاى وارداتى غله و فولاد بود. مسكو از اتحاديه اروپا خواسته است كه به منطقه «كالينينگراد» نيز كمك مالى كند. روسيه همچنين بر گسترش حقوق روسهاى مقيم لتونى و استونى تأكيد كرده و خواهان لغو رواديد براى سفر روسها به اتحاديه اروپا شده است.
اما مسؤولان اتحاديه اروپا در بروكسل اين درخواستها را رد كرده اند. كميسيون اروپايى تأكيد كرده كه اعتبار كالاهاى روسى از كشورهاى عضو جديد پايين تر است. به عبارت ديگر، ميانگين ماليات وارداتى از ۴۰ تا ۹۰ درصد كاهش يافته و مواد انرژى زا كه ۵۵درصد صادرات روسيه به اتحاديه اروپا را تشكيل مى دهد از ماليات گمركى و سهميه بندى معاف است. با اين حال، مسكو تأكيد مى كرد كه ارتباط حقوقى بين توافقات قبلى نسبت به اتحاد شوروى سودآورتر بود. بروكسل در جواب تأكيد مى كرد كه ارتباط حقوقى بين موافقتنامه ها درباره مشاركت با اتحاديه اروپا وجود ندارد و اينكه، گسترش اعتبار اين سند به اعضاى جديد اتحاديه اروپا چيزى جز تشريفات محض نيست.
روز ۲۷ آوريل سال ۲۰۰۴ چند روز قبل از گسترش اتحاديه اروپا، روسيه و اتحاديه اروپا در لوكزامبورگ درباره معرفى گسترش اعتبار موافقتنامه و نيز درباره مشاركت و همكارى بين اعضاى جديد اتحاديه اروپا به توافق رسيدند. در زمينه هاى ديگر نيز اتحاديه اروپا نسبت به مسكو اغماض كرده است. براى مثال، اتحاديه اروپا شرط افزايش قيمت هاى داخلى گاز روسيه تا سطح قيمت هاى جهانى را كه قبلاً از توافق بين اتحاديه اروپا و مسكو درباره الحاق روسيه به سازمان تجارت جهانى ممانعت مى كرد، رفع و اعلام شد كه قيمت گاز براى واحدهاى صنعتى روسيه به تدريج افزايش يابد تا شرايط رقابت در زمينه صدور فلزات بخصوص آلومينيوم تحت تأثير قيمت هاى داخلى قرار نگيرد.
سياست حسن همجوارى
كميسيون اروپايى در آستانه ملاقات سران اتحاديه اروپا و روسيه (۱۱ مارس ۲۰۰۵) نظريه اروپاى توسعه يافته - حسن همجوارى جديد را مطرح كرد كه چارچوب جديد روابط بين اتحاديه اروپا و همسايگان جديد شرقى و جنوبى آن را تعيين مى كند. «مونتر فرهويگن» كميسر سابق در زمينه گسترش اتحاديه اروپا تأكيد كرده بود كه نظريه حسن همجوارى يكجانبه نيست. به عقيده وى ، اروپا و روسيه بايد براساس برنامه مشترك عمل ، سياست حسن همجوارى را برقرار كنند كه در برخى زمينه ها از جمله زيرساختهاى حمل و نقلى برون مرزى به روسيه امتيازات قابل توجهى مى دهد.اما روسيه از به رسميت شناختن نظريه جديد اتحاديه اروپا امتناع و به اين مسأله اعتراض كرد.
مطابق با سند تحليلى وزارت امور خارجه فدراسيون روسيه، سياست حسن همجوارى از معايب ذيل برخوردار است:
- براساس معيارهاى شناخته شده ، مجاورت همه كشورهاى عضو جامعه كشورهاى مشترك المنافع يكسان تلقى مى شوند و اين در حالى است كه كشورهاى مذكور در مراحل مختلف توسعه قرار دارد و در رابطه با اتحاديه اروپا، اهداف ناسازگارى را دنبال مى كند.
- دراين نظريه ، هيچگونه اقدامات احتياطى براى مواردى كه برخى همسايه ها از طرحهاى چندجانبه زيربنايى براى پيشبرد اهداف سياسى و اقتصادى خود استفاده كنند، ذكر نشده است. براى مثال «الكساندر لوكاشنكو» رئيس جمهورى بيلوروس مى تواند از اين وضع استفاده كند، زيرا او به نقش ويژه بيلوروس براى انتقال گاز به اروپاى غربى اشاره كرده است.
- نسبت به تأثيرات سياسى حسن همجوارى بر سازمانهاى همكاريهاى منطقه اى مانند شوراى دولتهاى حاشيه درياى بالتيك ، شوراى منطقه درياى بارنز و سازمان همكارى اقتصادى حوزه درياى سياه اشاره اى نشده است.
مسكو همچنين بروكسل را از ممانعت از روند همگرايى درجامعه كشورهاى مشترك المنافع از طريق سياست حسن همجوارى برحذر داشته است.
مسائل حل نشده
بروكسل با بى اعتمادى برتلاش هاى روسيه، بيلوروس ، اوكراين و قزاقستان در جهت تشكيل فضاى واحد اقتصادى (كه توافق در اين مورد در سپتامبر سال ۲۰۰۳ در «يالتا» حاصل شده است) نظارت مى كند، زيرا اين يك نوع اتحاديه گمركى است كه مى تواند مانعى براى همكارى كشورهاى مزبور با غرب ايجاد كند. در فوريه سال ۲۰۰۴ ، كميسيون اروپايى روابط با روسيه را مورد تجزيه و تحليل قرار داد و به اين نتيجه رسيد كه درسالهاى اخير همكارى با روسيه بيش از پيش دشوار و غيرمؤثر شده است. گرايش هاى منفى مربوط به همه حوزه ها اعم از بحث درباره تعطيلى نيروگاههاى اتمى ، حقوق بشر و پروتكل كيوتو كه در اواسط سال ۲۰۰۴ توسط روسيه تصويب شد، به طور كلى منتفى شده است.اتحاديه اروپا همچنين از اوضاع چچن و پرونده دادگاهى شركت نفتى يوكاس و نتايج انتخابات پارلمانى در روسيه ناراضى است. در مجموع ،نتيجه گرفته شد كه روابط با روسيه را نمى توان رضايت بخش دانست.
چشم انداز سياسى
روسيه در زمان رياست جمهورى ولاديمير پوتين ، بيشتر خود را به عنوان يك كشور اروپايى احساس مى كند تا يك كشور اورآسيايى. اتحاديه اروپا، شريك روسيه در روند مدرنيزه كردن كشور است. شعار مسكو، مدرنيزه سازى از طريق اروپايى شدن است.
- روسيه به دلايل اصولى در سياست خارجى براى اتحاديه اروپا و نه ايالات متحده اولويت قايل است. تنها در زمينه خلع سلاح و مسائل سياسى جهانى ، وضعيت ديگرى مشاهده مى شود، زيرا اتحاديه اروپا در اين زمينه ها هنوز ضعف معينى دارد.
- اتحاديه اروپا مى تواند با روسيه روابط نزديك اقتصادى و سياسى برقرار كند درعين حال ، از وعده دادن پذيرش در اتحاديه اروپا خوددارى كند. دراين زمينه، «رومانوپرودى» رئيس سابق كميسيون اروپايى معتقد است : روسيه بخش مهمى از اروپا را تشكيل مى دهد ولى عضويت آن در اتحاديه اروپا باعث تغييرات اصولى در خصلت اروپا خواهد شد. لذا براى نزديكى روابط بين روسيه و اتحاديه اروپا بايد راههاى كاربردى متفاوت با عضويت را پيدا كرد.
درهرحال به نظر مى رسد روسيه به همكاريهاى اقتصادى با اروپا (به عنوان بازار اقتصادى باز ) نسبت به همكاريهاى مشترك سياسى تمايل بيشترى دارد، زيرا روسيه نمى خواهد از نظر سياسى تابع كشورهاى اروپايى شود. در آن صورت اين كشور استقلال خود را به عنوان يك كشور قدرتمند در نظام بين الملل حفظ خواهد كرد. از طرفى، پوتين با اتكا به «سياست پتركبير» درصدد است از طريق نزديك شدن به اروپا، اقتصاد روسيه را توسعه دهد و در عين حال اقتدار خود را بر روسيه حفظ كند.