- محمدحسين جزيره اى، جنگل شناس، متولد ۱۳۰۱ بندر انزلى
- فوق ليسانس جنگل و آب از دانشگاه ملى بلژيك
- دكتراى جنگل و آب از دانشگاه ملى بلژيك ۱۳۴۳
- استاد برجسته رشته جنگل شناسى و مدرس دانشگاههاى معتبرى چون؛ دانشگاه تهران، يزد، تربيت مدرس و...
- از مؤسسان و مشاوران اصلى تأسيس دانشكده منابع طبيعى و كويرشناسى يزد.
- نويسنده برگزيده كتاب سال در سالهاى ۱۳۸۰ و ۱۳۸۳
- چهره برگزيده همايش چهره هاى ماندگار در سال ۱۳۸۴
- برخى از آثار تأليفى وى عبارتند از: اصول سيلوى كولتور، جنگل كارى، حمايت جنگل، تقسيمات جنگلى ايران (به فرانسه و فارسى)، درخت زبان گنجشك و پرورش آن (ترجمه)، جنگل كارى در خشكبوم (كتاب برگزيده سال ۱۳۸۰)، جنگل شناسى زاگرس (كتاب برگزيده سال ۱۳۸۳)، نگهداشت جنگل و...
جنگلها تنها متعلق به ما نيست، بلكه نسلهاى آينده نيز حقى بر آن دارند و ما هم متولى نسلهاى آينده نيستيم و حق نداريم سرمايه هاى آنان را به باد فنا بدهيم، بلكه برعكس بر ماست كه پاسدار و پاسبان اين نعمتهاى الهى باشيم و اين ميسر نمى شود، مگر از طريق كسب علم و دانش مربوط به چگونگى حفظ و نگهدارى و توسعه و گسترش جنگلها. اين نيز ممكن نمى شود، مگر با تشويق و ترغيب نسلهاى نو و امروزى كه به كسب علوم مربوط به جنگلدارى بپردازند و تشويق نسل امروز در سايه قدردانى از بزرگان و انديشمندانى ميسر مى شود كه عمل و زندگى و حتى خودشان را صرف دانستن جنگل و جنگلدارى كرده باشند. از اين روست كه امروز به سراغ بزرگى رفته ايم كه بزرگوارانه جان و مال خود را هزينه اين علم مهجور و غريب مانده در نزد نسلهاى معاصر ايران كرده است.
محمدحسين جزيره اى صاحب آثار عمده اى در علم و عرصه جنگل و جنگل شناسى است. آثارى چون: اصول سيلوى كولتور (جنگل شناسى) در دو جلد كه جلد اول آن تحت عنوان جنگلكارى در سال ۱۳۲۷ به چاپ رسيد و جلد دوم آن تحت عنوان حمايت جنگل سال بعد و در سال ۱۳۳۸ چاپ شد. همچنين كتبى چون:
- تقسيمات جنگلى ايران (به فارسى و فرانسه) كه در سال ۱۳۴۱ منتشر شد.
- درخت زبان گنجشكى و پرورش آن (ترجمه اى است از محمدحسين جزيره اى كه در سال ۱۳۷۲ منتشر شد.)
- جنگل كارى در خشكبوم (معروف ترين كتاب محمدحسين جزيره اى كه برنده كتاب سال ۱۳۸۰ نيز شد.)
- جنگل شناسى زاگرس (كتابى كه در سال ۱۳۸۳ به عنوان كتاب سال برگزيده شد.
- كتاب نگهداشت جنگل يا همان حمايت جنگل كه در حال حاضر در زير چاپ است.
محمدحسين جزيره اى علاوه بر اين دو كتاب نيز به زبان فرانسه نوشته است كه عبارتند از:
Contribution al/etude dos forto primaries dela Caspirnne.
كه در سال ۱۳۴۴ تأليف كرده است و كتاب ديگرى نيز به زبان فرانسه كه آن را نيز در همين سال تأليف كرده. كتابى كه عنوان آن عبارت است از:
Contribution ala phytogeoraphie de la foret Caspirnne.
محمدحسين جزيره اى در سال ۱۳۰۱ هجرى خورشيدى در بندر انزلى متولد و در رشته كشاورزى موفق به دريافت مدرك دكترا شده است. او درباره خودش مى گويد: من تحصيل در رشته كشاورزى را در دانشكده كشاورزى كرج شروع كردم. سپس در سال هزار و سيصد و بيست وارد دستگاه جنگلدارى شده كه در آن زمان دستگاهى كوچك و با امكانات كم بود و كار آن محدود به جنگلهاى شمالى كشورمان مى شد.
«بعد از مدتى متوجه شدم دانش من كافى براى ادامه فعاليت در اين سيستم نيست، پس با موافقت مسؤولين به كشور بلژيك رفته و بعد از مدت بيست و هفت ماه مدرك فوق ليسانس در رشته جنگل و آب دريافت كردم.»
محمدحسين جزيره اى در مراجعت به ايران دوباره وارد سيستم جنگلدارى مى شود و در سال هزار و سيصد و چهل و سه مدرك دكترايش را از دانشگاه بلژيك دريافت مى كند و از آن به بعد تا سال هزار و سيصد و پنجاه و نه در اداره جنگلدارى باقى ماند و براى اين سازمان كاركرد و در اين سال بازنشسته شد و با اين حال دست از تحقيق و پژوهش و تدريس در زمينه جنگل دارى و جنگل كارى برنداشت و به فعاليت خود در اين عرصه ادامه داد.
پس از فراغت از همكارى با سازمان جنگلدارى، جزيره اى راه تدريس و تحقيق در دانشگاه را پيش گرفت و در دانشگاههايى كه در ذيل مى آيد، به تدريس و پژوهش پرداخت و فعاليتهاى آموزشى وى همچنان ادامه دارد:
- دانشگاه علوم كشاورزى و منابع طبيعى گرگان
- دانشگاه تربيت مدرس (دانشكده منابع طبيعى و علوم دريايى نور)
- دانشگاه يزد (دانشكده منابع طبيعى و كويرشناسى يزد)
- دانشگاه تهران (دانشكده منابع طبيعى كرج)
دروسى كه محمدحسين جزيره اى در اين دانشگاهها تاكنون تدريس كرده نيز عبارتند از: جنگل شناسى، جنگل كارى، حمايت جنگل، درخت شناسى، جامعه شناسى گياهى، جغرافياى جنگلى جهان و...
جزيره اى درباره آثار تأليفى اش مى گويد: «اولين كتابم را در سال هزار و سيصد و سى و هفت نوشتم. اين كتاب با نام اصول سيلوى كولتور (جنگل شناسى) به بازار نشر عرضه شد. كتاب مذكور شامل دو جلد بوده كه يكى در ارتباط با جنگل كارى و ديگرى درباره حمايت از جنگل نوشته شده است. البته موضوع اصلى كتاب كه جنگل شناسى است، به همين دو جلد محدود نمى شود، بلكه شروع كار من با اين دو عنوان نشانگر اهميت موضوع جنگل براى من است.
موضوع كتاب جنگل كارى كه نام بردم، مربوط به مناطق مرطوب بود و از سال هزار و سيصد و هفتاد كه در دانشگاه يزد به عنوان مشاور براى تأسيس دانشكده منابع طبيعى فعاليت مى كردم، متوجه شدم كه چه زمين هاى زيادى در ايران وجود دارد، چون ما به رويش و پرورش درخت در مناطق خشك بيشتر نيازمنديم، كتاب جنگل كارى در خشكبوم را نوشتم كه سريعاً توسط انتشارات دانشگاه تهران چاپ شد و در سال هزار و سيصد و هشتاد از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى به عنوان برترين كتاب سال انتخاب شد.»
حالا كه صحبت از جنگل شناسى است، بد نيست به اين بهانه گريزى نيز بزنيم به اوضاع و احوال نامساعد جنگل و جنگلدارى در ايران، چنانكه محمدحسين جزايرى نيز بدان اذعان دارد در روزگاران نه چندان دور، حدود چهل تا پنجاه سال قبل كه اروپا تجربه ۲۰۰ ساله اى بر جنگلهاى خود را مديريت مى كرد و براى آن نقشى به مراتب مهمتر از آنچه نفت در كشور ما دارد، قائل بود، در شمال ايران ۴/۳ ميليون هكتار جنگل طبيعى، آميخته، از حيث تنوع گونه اى غنى، ناهمسان و بكر وجود داشت. تاج درختان به صورت چند لايه در هم فرورفته، جانوران متنوع، خاك عميق و سرشار از عوامل متعدد طبيعى و چرخه حيات جنگل را به طور كامل و بسته حفاظت مى كرد، گردش آب را تنظيم و در جان طبيعت منطقه حيات را مى دميد. در آن زمان به دليل آنكه هنوز خطوط و انشعابات گسترده جاده و انواع ماشين هاى قطع كننده و حمل كننده چوب و نيز روابط خشك و بى روح و روزمره اقتصادى در خدمت سرعت و شدت بهره بردارى قرار نگرفته بود، درختان با روش گزينش بهترين ها به صورت پراكنده و غير متمركز برداشت مى شدند.
با اين همه ظرف مدت ۳۰ سال يعنى از سال ۱۳۳۵ تا سال ،۱۳۶۵ نيمى از مساحت جنگل ها يعنى حدود ۶/۱ ميليون هكتار در آبخيزهاى شمال، جنگل زدايى و تغيير كاربرى داده شد. بعد از اين تاريخ، مساحى جامع و دقيقى انجام نشده و يا بنا به مصالحى نتايج آن منتشر نشده است. اما تخريب و تجاوز به حريم منابع طبيعى همچنان ادامه دارد. اراضى مشمول اين تغيير معمولاً كم شيب و حاصلخيزند و هزينه توليد در آنها اندك و بازده بسيار بالايى دارند. از طرف ديگر محمد حسين جزيره اى اذعان مى كند كه از مساحت باقى مانده، يك سوم يعنى حدود ۶۰۰ هزار هكتار به جنگل هاى مخروبه تبديل شد و سريع ترين و راحت ترين راه احياى اين جنگل ها قطع ومجدداً نهال كارى است. كه براى كاشت ونگهدارى نهالها ظرف ۵ سال اول در هكتار يكصد هزار تومان بودجه نياز است.»
علت از بين رفتن جنگل هاى ما در ايران چيست و چگونه بايد از آنها مراقبت كرد. محمد حسين جزيره اى در پاسخ به اين سؤال مى گويد: «جنگل هاى كشورمان از گذشته آسيب هايى ديده و مى بيند كه عمدتاً ناشى از نا آگاهى ما از اهميت و ضرورت حفظ و نگهدارى جنگل ها است. اين مسأله بايد ما را به اين تفكر نزديك كند كه منابع جنگلى ما رو به تخريب و عقب رفتن بوده و علت آن انتظارات غلط افرادى است كه مى گويند اگر جنگل نابود شود، دوباره روئيده مى شود. ولى واقعيت اين كه اگر از جنگلى حد معينى درخت بريده شود، ديگر جايگزين نمى شود. چون با اين عمل اختلالات در اكولوژيك گونه هاى برداشته شده يا گونه هاى ديگر به وجود مى آيد؛ پس برداشت از جنگل علم مى خواهد.»
او معتقد است كه: «از همه فاجعه بارتر موجه جلوه دادن اين همه تخريب به نام بهره بردارى با رويه اصولى و علمى است.» او مى گويد:« اجراى فقط ۲۵۰ هزار هكتار نهال كارى ظرف مدت چهل سال و جايگزينى آن در اذهان عمومى به جاى جنگل طبيعى چگونه قابل توجيه است؟ عرصه اى كه صرفنظر از كيفيت جنگل كارى، حداقل ۵۰ تا صد سال به سرمايه گذارى و حفاظت فيزيكى و مراقبت و پرورش نياز دارد؟»
او در مقابل اين سؤال كه برداشت نادرست از جنگل چه پيامدى دارد، مى گويد: «جنگل دارى دانشى مى خواهد كه مشكل و ناشناخته است و اگر به آن پرداخته نشود با واكنش هاى طبيعت روبرو مى شويم. زمانى كه بشر با طبيعت مبارزه مى كند، يعنى بدون علم در منابع طبيعى دخالت مى كند و مسلماً به عواقب آن گرفتار مى شود.»
يكى از معضلات اصلى و دغدغه هاى مهم كارشناسان اهل فنى در عرصه جنگل دارى و جنگل شناسى آن است كه ترجمه هاى كتاب هاى خارجى كه در كشورمان درباره جنگل دارى وجود دارد بسيار كم و محدود است. در اين باره محمد حسين جزيره اى مى گويد: «به موضوع كتاب هاى خارجى در اين زمينه خيلى توجه نشده است. بايد به آنها پرداخته شود تا بينش ماجهانى شود. چون مطالعه اين نوع كتاب ها ما را به پيشرفت داخلى نزديك كرده و در جهان فرصت گفت وگو براى مطرح شدن ايجاد مى كند كه در اين زمينه جايگاه كشورمان در مجامع بين المللى خالى است و معمولاً سخنگوى علمى نداريم.»
محمدحسين جزيره اى ارزش و اقدامى براى جنگل و جنگل شناسى قائل است كه مسلماً اگر بسيارى از مسؤولين گذشته و حال ما همانند او به درك اهميت واقعى و جايگاه اصلى جنگل و جنگل شناسى در حفظ منابع طبيعى و خدادادى ما مى بردند حالا وضع و وضعيت جنگل هاى ما اين چنين اسفناك نبود. او در اين باره مى گويد: «علم كشاورزى نقش مهم و وسيعى در حيات ملى كشور ايفا مى كند و متأسفانه اين علم تاكنون آنچنان كه لازم و شايسته بوده مورد توجه قرار نگرفته است. رشته كشاورزى و جنگل شناسى در ايران تأمين كننده قوت مردم است و بايد حايز اهميت قرار گيرد. اين رشته تنها به امور زراعت و باغبانى مربوط نمى شود. بلكه رشته هايى مانند مرتع دارى، صنايع غذايى، دامدارى و دامپرورى را نيز شامل مى شود.»
از منظر جزيره اى كشاورزى نقش بسيار وسيعى در حيات ملى ايران دارد و اين موضوع متأسفانه تاكنون آنچنان كه بايد و شايد مورد عنايت مسؤولان قرار نگرفته، گرچه در حال حاضر شواهدى مبنى بر آينده بهتر اين علم در كشور مشاهده مى شود اما بايد يادمان باشد كه جايگاه علم كشاورزى و جنگل شناسى و مرتع دارى و ... به تبع جايگاه اقتصادى كشور تعيين مى شود.»
او مى گويد: «با توجه به فلج بودن اقتصاد كشاورزى در ايران، به طور حتم بخش علمى آن نيز با مشكلاتى مواجه است على رغم اين موضوع، علم كشاورزى در ساليان اخير شاهد رشد قابل قبولى بوده است. اما با توجه به اينكه دانشكده كشاورزى يكى از اولين دانشكده هايى است كه در ايران تأسيس شده، مسؤولان بايد با توجه به اين پيشينه، به رشته هاى علوم كشاورزى نگاه جدى ترى داشته باشد.»
گرچه ساليان سال است كه اين چهره برگزيده در بخش كشاورزى اين درد و دغدغه ها را فرياد مى كند اما به قول آشنا «كوگوش شنوا؟!»
