Iran Newspaper - هنر (گزارش اصلى)

چنگيز محمودزاده

هفتمين دوسالانه كاريكاتور تهران از ۱۶ آبان با نمايش ۵۵۵ اثر از ۶۶ كشور دنيا كار خود را در مجموعه فرهنگى صبا شروع كرد. هر چند حرف و حديث هاى مرتبط با اين دو سالانه از چند ماه قبل و در زمان مطرح شدن بحث سفر گروهى هنرمند به بى ينال ونيز شكل گرفت اما دوسالانه بالاخره توانست با جذب بودجه مورد نياز خود، براى هفتمين بار در موعد از پيش تعيين شده برگزار شود.
دوسالانه كاريكاتور تهران در اين دوره توانست از سوى سايت معتبر «فان و فانى» هر پنج ستاره مورد نظر براى نمايشگاه و دوسالانه هاى بين المللى را به دست بياورد و در كنار برخى از معتبرترين نمايشگاه هاى جهانى با سوابقى بيش از ۲۰ سال قرار بگيرد.
اما اين ستاره ها مانع از آن نشد كه در داخل كشور، هيچ اعتراضى به دوسالانه نشود. معترضان به دوسالانه از امكاناتى كه برپاكنندگان آن فراهم كرده بودند يعنى كامنت گذاشتن در سايت خانه كاريكاتور استفاده كردند تا ديدگاه هاى خود را مطرح كنند.
•••
۱۲ سال بعد از اين تاريخ، هفتمين دوسالانه كاريكاتور تهران روز ۱۶ آبان با نمايش ۵۵۵ اثر از هنرمندان ۶۶ كشور كار خود را شروع كرد. حالا در روز افتتاحيه، سالن ها آنقدر شلوغ شده بود كه امكان درست نگاه كردن به آثار وجود نداشت. آن روز برخى از چهره هاى قديمى كاريكاتور و گروهى از هنرمندان ديگر رشته هاى هنرى نيز حضور داشتند. آثار به نمايش درآمده از ميان بيش از چهارهزار اثر ارسالى به دبيرخانه دوسالانه از سوى هيأت انتخابى متشكل از جواد عليزاده، بهمن عبدى، توكا نيستانى، بهرام عظيمى، جمال رحمتى، مانا نيستانى، حسن كريم زاده، بزرگمهر حسين پور و حسين صافى انتخاب شدند.
اين دوره از دوسالانه در سه بخش موضوعى «سالمند»، «كاريكاتور چهره» و «آزاد» برگزار شد. يكى از بخش هاى جالب توجه، بخش موضوعى سالمند است كه آثار متنوعى در آن ديده مى شود. به غير از تفاوت آثار كاريكاتوريست هاى شرقى در انتخاب نگاه تلخ و گزنده و هنرمندان غربى در انتخاب نگاه طنزآلود، تفاوت هاى فرهنگى ديگرى را نيز مى توان در آثار ديد.
هر چند ديدگاه هاى مشابهى نيز در ميان هنرمندان كشورهاى مختلف وجود دارد كه با استفاده از عناصر تصويرى مانند دندان مصنوعى، فرشته مرگ يا ساعت در آثار كاريكاتوريست ها بروز پيدا كرده است.
البته اردشير رستمى، هنرمند كاريكاتوريست با طرح كردن تفاوت دو ديدگاه گزنده و طنزآلود مخالف است: «تفاوت آثار ايرانى ها با شركت كنندگان خارجى اين است كه خارجى ها نسبت به موضوع ها، واقع نگرترند. اتفاقاً تأكيد مى كنم كه خارجى ها به ويژگى هاى منفى سالمندى پرداخته اند. نگاه ايرانى ها به سالمندان، بيشتر نگاهى سوبسيدى است.»
او در توضيح نگاه سوبسيدى، مى گويد: «منظور از نگاه سوبسيدى آن است كه ايرانى ها، بسيارى از موارد را در آثارشان نمى آورند. چرا كه تصور مى كنند شايد سالمندان ناراحت شوند و از اين مى هراسند كه روزى همين حرف ها را در مورد خودشان بزنند.»
در بخش آزاد دوسالانه، آثارى به نمايش گذاشته شد كه به طور طبيعى و با توجه به رويدادهاى جهان، سمت و سويى سياسى داشتند.
رستمى درباره اين موضوع معتقد است: «بدون آن كه سوژه اى به نام جنگ در موضوعات دوسالانه گنجانده شده باشد، ۱۵ درصد از كارها در نكوهش جنگ و نزاع بود و اين نشان مى دهد كه جهان در حال حركت به سمتى است كه همه از جنگ متنفر شده و نياز شديد به صلح و آرامش در سراسر جهان به چشم مى خورد.»
دوسالانه اتفاق هيجان انگيزى است. در اين دوسالانه، فرصت ديدن كارهايى را پيدا مى كنيم كه دوستشان داريم. البته گاهى هم ممكن است كه تأسف بخوريم. من امروز ديدم يكى از آثارى كه سال ها قبل خودم اجرا كرده و براى مجموعه اى انتخاب كرده بودم به شكل مشابهى اجرا شده است. اين مسأله فكرم را مشغول كرد كه چگونه توضيح بدهم كه من قبلاً اين كار را ارائه داده ام.
وى همچنين تأكيد كرد: «مواردى كه امسال در كنار دوسالانه قرار گرفته مثل برنامه بزرگداشت ها، برپايى ورك شاپ ها و حضور نشريات و سايت هاى طنز به اعتقادم جزو حاشيه هاى خوش خيم است. حتى مى توانيم آن را جزو متن به حساب آوريم. در حقيقت دوسالانه، يك اتفاق جمع كننده است و توانست نشريات و سايت هاى فعال كاريكاتور را در يك جا جمع كند. روزهايى كه اين اتفاق وجود ندارد يا حداقل حس نمى شود، اين سايت ها و نشريات هستند كه خلأ را پر مى كنند.»
احمدرضا دالوند، گرافيست، طراح و كاريكاتوريست اما به آثار راه يافته برخى از نام آوران كاريكاتور ايران در دوسالانه اين دوره انتقاد مى كند: «ويژگى هاى بصرى خاصى و شاخص در هر كاريكاتوريست صاحب سبك و بزرگ وجود دارد و تكرار آن ها در آثار كاريكاتوريست ها باعث ملال و يكنواختى نمى شود اما احساس مى كنم در آثار برخى كاريكاتوريست هاى كاركشته ايرانى، تكرار بى رويه برخى شاخصه هايشان باعث ملال مخاطب شده است.»
در هفتمين دوسالانه كاريكاتور چند اثر جديد از كامبيز درمبخش، كاريكاتوريست پيشكسوت كشور نيز به نمايش گذاشته شده است. آثارى كه علاوه بر نشان دادن نگاه طنز ويژه او از چارچوب اجرايى قدرتمندى نيز برخوردارند.
درمبخش كه دليل نپذيرفتن عضويت در هيأت داوران دوسالانه را تمايل به حضور در اين اتفاق بزرگ عنوان مى كند، معتقد است: «وقتى كه ۶۶ كشور در اين دوسالانه شركت مى كنند از اين اتفاق ساده نمى توان گذشت. به نظرم يك رويداد بزرگ بين المللى را برگزار مى كنيم و ايران بايد نهايت كوشش خود را در برگزارى صحيح، دقيق و شكوهمند آن به كار ببرد.»
درمبخش درباره آثار هنرمندان جوان تر مى گويد: « به نظر مى رسد بيشتر هنرمندان جوان ما درگير ساخت و ساز تكنيك شده اند و مسأله اصلى كه همان طنز است، تقريباً كم مايه ديده مى شود.»
پرسش و پاسخى بدون پرسش
در پنجمين روز آغاز به كار دوسالانه، جلسه اى با حضور اعضاى هيأت انتخاب دوسالانه در محل برپايى نمايشگاه براى پاسخ گفتن به سؤال هاى مطرح درباره آن برگزار شد. برپايى اين جلسه براى روشن شدن موضوع هايى بود كه در همان چند روز نخست آغاز دوسالانه از سوى افراد مختلف در سايت هاى اينترنتى كاريكاتور ايران و سايت خانه كاريكاتور عنوان شده بود. در واقع برپاكنندگان دوسالانه قصد پاسخگويى به اعتراض ها را داشتند اما هيچ معترضى در جلسه حاضر نشد و افراد حاضر به طرح كردن جواب هاى خود به اعتراض هاى اينترنتى پرداختند.
توكا نيستانى در اين جلسه پيشنهاد كرد كه نمايشگاهى از آثار راه نيافته به دوسالانه برپا شود: «بيش از سه هزار كار مردودى در اين دوسالانه داريم. همه مى دانيم كه امپرسيونيست ها با نمايشگاه مردودين كار خود را آغاز كردند. مجموعه فرهنگى صبا در گالرى خود، گنجايش ۵۵۵ اثر را داشت كه همين تعداد هم براى ارائه در آن انتخاب شد و احتمالاً كارهاى خوب هم داخل آن هايى كه به نمايشگاه راه پيدا نكردند، وجود دارد. افرادى كه به نحوه كاركرد هيأت انتخاب آثار معترض هستند از بين خودشان يك هيأت انتخاب و معرفى مى كنند و از بين كارهاى مردود، ۱۰۰ تا از بهترين ها را كه به اعتقاد آن ها در حقشان اجحاف شده، انتخاب كنند، به طورى كه بعد از آن هيچ فردى معترض نباشد، هيچ هنرمندى معترض از اين انتخاب نباشد و نگويد كه اين گروه مافيا بودند يا حق الحساب گرفتند و پارتى بازى كردند.»
او ادامه داد: «اين طورى هم مى توانند پوز ما را بزنند و ثابت كنند ما كارى را كه بلد نبوديم قبول كرديم و انجام داديم و هم ثابت مى كنند گروه هاى آزاد و NGOها چقدر مى توانند قوى باشند. در عين حال مى توانند نشان بدهند اين توانايى را دارند كه از دوره بعدى دوسالانه را در دست بگيرند. البته اگر نيامدند و قبول نكردند، همين هيأت انتخاب آثار مى تواند صد تا از بدترين كارها را انتخاب كند و به عنوان كارهاى مردودين در خانه كاريكاتور به نمايش بگذارد تا مردم خودشان بيايند و ببينند اينهايى كه انتقاد مى كردند، كارهايشان چه بوده.»
البته تمام افراد حاضر در جلسه با اين لحن به منتقدان غايب جواب ندادند. براى مثال حسين صافى گفت: «ببينيد ما چهار اثر را در سه روز ارزيابى كرديم. بيان اين مسأله كار راحتى است ولى ديدن و قضاوت كردن آن فوق العاده سخت. شايد اگر كارى از بين كارهايى كه حذف شدند بارها و بارها ديده مى شد، احتمال داشت كه آن كار هم پذيرفته شود. اما همه مى دانيم كه اين كار امكان پذير نيست. كار موفق كارى است كه در لحظه اول به چشم آيد تا داوران به آن رأى مثبت بدهند. البته برعكس آن هم صدق مى كند. ممكن است كارى بيايد كه در نگاه اول خيلى جذاب باشد ولى اگر زمان بيشترى به آن توجه شود، حتى ممكن است داوران به اين نتيجه برسند كه كار داراى شباهت هاى ناگزيرى است و نمونه آن كار را قبلاً ديده باشند و بدين شكل به عنوان كار تكرارى آن را رد كنند.»
مسعود شجاعى طباطبايى، دبير هفتمين دوسالانه كاريكاتور نيز، عنوان كرد: «ما امروز اينجا جمع شديم و منتظر بوديم كه كسانى كه منتقدند، حضور پيدا كنند و مسائلى را كه وجود دارد، مطرح كنند. اما مى بينيم كه اين گونه نشد و ما اين روزها فقط شاهد منتقدانى مجازى در سايت ها بوديم كه در كامنت ها، متأسفانه با فحش و استهزا و مسائلى از اين دست خود را مطرح مى كنند.»
دردسرهاى دموكراسى
اين كامنت ها چه بودند كه برپاكنندگان دوسالانه تصميم گرفتند براى پاسخ گفتن به آن ها جلسه اى برگزار كنند. سايت خانه كاريكاتور كه سايتى مرجع براى كاريكاتور ايران به شمار مى رود، اين روزها تمام فضاى خود را به اخبار، اطلاعات و فعاليت هاى دوسالانه اختصاص داده است.

امكان ثبت نظر و ديدگاه هاى بازديدكنندگان از سايت نيز وجود دارد كه اولين نتيجه آن برقرار شدن ارتباطى دوسويه بين مسؤولان اجرايى دوسالانه و معترضان به روند اجرايى آن بود. خانه كاريكاتور، اولين نهادى است كه به اين ترتيب امكان مطرح كردن ديدگاه هاى مخالف با سبك و سياق دوسالانه كاريكاتور را فراهم كرده است. اگر نگاهى به ديگر دوسالانه هاى هنرى كشور بيندازيد، مى بينيد كه هيچ يك از آن ها چنين موقعيتى را پديد نياورده بودند. اما دموكراسى هم دردسرهاى خودش را دارد و برخى از كامنت هاى سايت، بسيار تند و بى ادبانه بود. به همين دليل اين كامنت ها پاك شد و معترضان بعدى در پايان نظر خود مثلاً مى نوشتند: «از شما مى خواهيم براى يك بار هم شده خيل ما را نااميدها، احمق و نفهم و كوته فكر تصور نكنيد و براى مصلحت خودتان اين جملات را حذف نفرماييد.»
برخى از اين اعتراض ها به راه يافتن آثار اعضاى هيأت انتخاب به دوسالانه مربوط مى شد: «آقايون صافى، بهرام عظيمى، جمال رحمتى، حسن كريم زاده، بزرگمهر حسين پور، توكا نيستانى، بهمن عبدى و مانا نيستانى همگى هم جزو شركت كنندگان بودند هم هيأت انتخاب آثار و صد البته كه جزو راه يافتگان به دوسالانه. واقعاً دستتون درد نكنه كه فقط آثار خودتون رو انتخاب كردين. حتماً زمان انتخاب چقدر هم از زيبايى و مفهوم داشتن كارهاتون و اجراى بى نظيرش براى هم تعريف كردين... فقط تو رو خدا نگين كه آثار بدون دونستن نام افراد انتخاب مى شد كه اين ديگه خيلى زجرآور مى شه.»
يكى ديگر از افراد معترض نوشته بود: «در بى ينال تهران از آن چه به نمايش درآمد و آن چه هيأت انتخاب گفتند برمى آيد كه انتخاب كنندگان پا را از اين فراتر گذاشته و به گفته خودشان كارها را از نظر قدرت تكنيكى و اجرايى، ارزش موضوعى، نو و بكر بودن و ديگر ارزش هاى هنرى بررسى كرده اند. در واقع به نوعى به داورى آثار دست زده اند و در اين ميان بسيارند كارهايى كه همسطح آثار به نمايش درآمده و بلكه بسيار باارزش ترند و حتى پيش از اين در جشنواره هاى معتبرى به نمايش درآمده اند...»
فردى كه با نام «گربه سگ» نظرات خود را در سايت خانه كاريكاتور ثبت مى كرد پس از برگزار شدن جلسه پاسخ به معترضان نوشت: «وقتى به سايت هادى تونز مراجعه مى كنيم مى بينيم كه داوران طورى صحبت كرده اند كه حق كاملاً با آنان بوده و فكر نكرده اند كه اين همه آدم چرا از اين قضيه دلخورند. آقاى نيستانى كه همه ما را عقده اى خطاب داده و براى اين كه ناراحت نباشيم مثل بچه ها كه برايشان قاقالى لى مى خرند تا ساكت شوند گفته خب بياييد و از بين خودتان هيأت داوران انتخاب كنيد و از ميان آثار بد!!!! خودتان ۱۰۰ اثر را انتخاب كرده نمايشگاه بگذاريد و خوشحال شويد. ببينيد آقايان! مشكل ما نمايشگاه نيست كه اگر بود هر كسى مى توانست نمايشگاه بگذارد. مشكل ما طرز برخورد شما با كاريكاتوريست هاى آماتور هست... جالب است كه شخصى به نام محسن زارع كه در گذشته كارى از او نديده يا به ندرت ديده بوديم در اين چند سال آنقدر پيشرفت كرده باشند كه با تعداد اثر زياد از ايشان در گالرى روبرو شويم. نمى دانم آيا اين قضيه به مديرعامل بودن ايشان در مجموعه فرهنگستان هنر كه دربردارنده آثار دوسالانه هست ربطى دارد يا خير.»
غير از اين ديدگاه ها و نظرهاى انتقادى، افرادى نيز ارزيابى هاى مثبت خود را از دوسالانه در همين سايت ارائه كرده اند و حتى پاسخ هايى نيز به اعتراض ها مى دهند.
بدون در نظر گرفتن خوب يا بد بودن شيوه انتخاب آثار راه يافته به هفتمين دوسالانه كاريكاتور، اين نكته را نبايد فراموش كرد كه ايجاد فضايى مجازى براى معترضان، اقدامى بى سابقه و جذاب است. بويژه اين كه منتقدان وقتى ضرورتى براى عنوان كردن نام خود نمى بينند، مصلحت انديشى نمى كنند و به طور طبيعى حتى تندترين انتقادها را نيز مطرح مى كنند.
در عين حال نبايد فراموش كرد دوسالانه كاريكاتور در طول ۱۲ سالى كه از عمر آن مى گذرد، تنها دوسالانه اى است كه بدون تأخير زمانى برپا شده است.