حتماً مجموعه فيلم هاى پارك ژوراسيك يا ساير آثار - اغلب ترسناكى - كه دايناسورها نقش هيولاى هولناك شان را بازى كرده اند، ديده ايد. اما دايناسور، كينگ كنگ يا گودزيلا نيست كه فقط بر پرده سينماها زندگى داشته باشد. حدود دويست ميليون سال قبل، دايناسورها معمولى ترين خزندگانى بودند كه بر كره زمين زندگى مى كردند. اولين دايناسورها بيشتر شكل سوسمارهايى بودند كه روى پاهاى عقب خود حركت مى كردند. دم بلند آن ها باعث حفظ تعادل قسمت عقب و جلوى بدن شان مى شد، دست هايشان بسيار كوچك بود و مى توانستند روى پاهاى عقب خود به سرعت بدوند و اگر گوشتخوار بودند جانوران ديگر را شكار كنند. دايناسورهاى گياهخوار هم با كمك اين پاهاى قدرتمند به سرعت از چنگ دشمنان خود مى گريختند.
بعضى از دايناسورها رشد زيادى كردند و انواع بسيار بزرگى مانند تيرانازوروس و برونتوزوروس را پديد آوردند. عاقبت حدود هفتاد ميليون سال پيش نسل دايناسورها منقرض شد. دليل اصلى نابودى آن ها مشخص نيست. شايد دگرگونى شرايط آب و هوايى كره زمين سبب اين امر شده باشد شايد هم تخم هاى آن ها خوراك جانوران ديگر و علاقه مندان شكموى تخم دايناسور شده به هر حال دانشمندان نتوانسته اند با قاطعيت در اين باره نظرى بدهند.
بر اساس سنگواره (فسيل)هايى كه با ميليون ها سال قدمت كشف شده، دانشمندان اطلاعات زيادى درباره دايناسورها به دست آورده و آن ها را طبقه بندى و نامگذارى كرده اند. اين جا چند تا از كله گنده هاى اين خزندگان را برايتان معرفى مى كنيم و از ساير دايناسورهاى عزيزى كه به علت كمى جا نامشان نمى آيد پوزش مى خواهيم!

م. ن

با استفاده از كتاب دايناسورها نوشته آيزاك آسيموف

تيرانازوروس (سوسمار ستمگر)
اين جانور كه حدود ۱۰۰ ميليون سال پيش زندگى مى كرده از انواع عظيم الجثه دايناسورها محسوب مى شود. تيرانازوروس تقريباً شبيه كانگورو اما بسيار بزرگتر از آن بوده و فاصله سر تا نوك دمش به ۱۵ متر مى رسيده. ارتفاع تيرانازوروس از يك زرافه بلندتر بوده و به ۶ متر مى رسيده، بيش از ۱۲ تن وزن داشته و از گوشت ساير جانوران تغذيه مى كرده است. درازى هر دندان اين هيولاى گوشتخوار حدود ۱۵ سانتيمتر بوده!
برونتوزوروس (تندر سوسمار)
اين دايناسور گياهخوار بسيار شبيه ديپلودوكوس بوده. دانشمندان اسمش را تندر سوسمار گذاشته اند زيرا تصورشان بر اين است كه بايد صداى قدم هايش مثل تندر، رعدآسا بوده باشد! برونتوزوروس به درازى ديپلودوكوس نبوده اما بدنى سنگين تر از آن داشته و احتمالاً وزنش به ۳۰ تن يعنى سه برابر بزرگترين فيل مى رسيده است.
براكيوزوروس (دست سوسمار)
اين نام را به اين سبب بر روى دايناسور كذايى گذاشته اند كه دست هايش بسيار درازتر از انواع ديگر دايناسور بوده است. براكيوزوروس گردنى دراز، دمى كوتاه اما بدنى بسيار سنگين تر از ساير دايناسورها داشته و وزن آن به بيش از ۵۰ تن مى رسيده. بنابراين سنگين ترين جانور موجود در خشكى ها محسوب مى شود.
ايگوانادونوس
اين دايناسور كه روى دو پاى عقب راه مى رفته نخستين دايناسورى است كه كشف شد و از اين جهت موجود مهمى به شمار مى رود!
استگوزوروس (بام سوسمار)
به اين دليل خزنده كذايى را چنين ناميده اند كه چندين صفحه استخوانى همراه با فسيل هاى آن پيدا شده دانشمندان در آغاز فكر مى كردند كه اين صفحه هاى استخوانى مثل سفال هايى كه پشت بام را مى پوشانند به طور مسطح بر پشت حيوان قرار مى گرفته اند تا حافظ بدنش باشند. بررسى هاى دقيق بعدى نشان داد كه اين صفحات به طور عمودى در دو رديف دو طرف ستون مهره پشت حيوان قرار داشته اند. گاز گرفتن انواع دايناسورهاى صفحه دار براى دشمنانشان بسيار سخت بوده، به علاوه سيخك هاى بلند نوك دم استگوزوروس بسيار ترسناك بوده و امكان نزديك شدن به حيوان را از دشمنان سلب مى كرده است.
استگوزوروس ها گياهخوار بوده اند، جالب است بدانيد كه اين خزندگان مثل ساير انواع دايناسور، بر خلاف هيكل غول آسا، مغزى بسيار كوچك به اندازه يك بچه گربه داشته و از ضريب هوشى پايينى بهره مى برده اند!
تريسراتوپس (سه شاخ صورت)
اين خزنده طوقى استخوانى روى جمجمه اش داشته كه تا پشت گردنش مى رسيده و بالاى چشمانش دو شاخ دراز و سومين شاخ بر روى بينى اش قرار گرفته بوده كه با آن ها از خود دفاع مى كرده است.
تريسراتوپس، گياهخوار و همدوره تيرانازوروس ها بوده و درازاى آن به ۶ متر مى رسيده.
آنكيلوزوروس (سوسمار زره دار)
بيشتر از ساير دايناسورها ابزار دفاعى داشته. صفحه هاى استخوانى اين خزنده با هم جوش خورده و زره محكمى بر پشت او تشكيل داده بودند. اين زره استخوانى همراه با ميله هاى نوك تيز تا انتهاى بدن جانور كشيده شده و نوك دمش را مثل گرز محكمى ساخته بودند.
آركى ئوپتريكس
آركى ئوپتريكس ها آرواره، دندان و دم استخوانى بلندى مثل ساير خزندگان داشته اما اولين خزندگان بالدار به شمار مى آيند و مى توانستند پرواز كنند.

ديپلودوكوس (دو ستونى)
دست و پاهاى اين حيوان شكل دو رديف ستون بوده است. ديپلودوكوس جزو دايناسورهاى گياهخوار محسوب مى شود. بيشتر دايناسورهاى گياهخوار بزرگتر از انواع گوشتخوار بوده و اندازه آن ها اجازه نمى داده كه تعادل خود را روى دو پاى عقب حفظ كنند بنابراين مجبور بودند كه براى حفظ تعادل بدن از دست هاى خود هم استفاده كنند و روى چهار دست و پا راه بروند. ديپلودوكوس گردنى دراز و باريك و سرى كوچك داشته و دمش بسيار بلند و باريك اما بدنش بسيار بزرگ و حجيم بوده است. درازى ديپلودوكوس از نوك پوزه تا انتهاى دم به ۲۷ متر مى رسيده و درازترين جانور خشكى بر روى زمين به شمار مى رفته.