بيتا مهدوى
در حال حاضر جراحى پلاستيك بينى در جامعه ايرانى شيوع پيدا كرده است و افراد زيادى را مى توان ديد كه بينى خود را زير لايه هاى چسب، پنهان كرده اند.
اين در حالى است كه هيچ آمار خاص و مشخصى از اين عمل زيبايى در دست نيست اما حضور گسترده مردم در مطبهاى پزشكان مؤيد اين مسأله است كه اين نوع جراحى گسترش روزافزونى پيدا كرده است.
روانشناسان بيشتر اين جراحى ها را ناشى از نياز روانى مى دانند و جراحان پلاستيك از دشوارى و آسيبهاى احتمالى بعد و هنگام عمل سخن مى گويند. شيوع روزافزون اين جراحى در كشور، ما را بر  آن داشت با دكتر محسن نراقى، عضو هيأت علمى دانشگاه علوم پزشكى تهران، متخصص گوش و حلق و بينى و فوق تخصص راينولوژى (جراحى بينى) كه در مهرماه امسال با ارائه هشت مقاله در سه كنگره بزرگ آكادمى هاى جراحان آمريكا موفق به دريافت جايزه ويژه بهترين مقاله سال كنگره جراحان بينى آمريكا شد، گفت وگويى داشته باشيم.
به عنوان يكى از صاحبنظران در علم راينولوژى لطفاً در مورد مفهوم آن توضيحاتى بفرماييد؟
راينولوژى از كلمه لاتين «راينو» به معناى بينى و «لوژى» به معناى شناخت تشكيل شده است. اين رشته فوق تخصصى به جراحى ها و درمان بيمارى هاى بينى، سينوسها و ساختمانهاى وابسته در سر و صورت مى پردازد يكى از بخش هاى مهم در راينولوژى، جراحى پلاستيك و زيبايى بينى با حفظ عملكرد آن است. اين علم نوين دسترسى به ظريف ترين عناصر بينى را با رويكردهاى غير تهاجمى و روشهاى اندوسكوپيك امكان پذير ساخته است.
يك راينولوژيست تنها از ديد ظاهرى به بينى نگاه نمى كند زيرا اين علم به تمام بيمارى هاى داخل بينى و مشكلاتى كه بيماران از نظر تنفسى پيدا مى كنند، احاطه و اشراف دارد.
منظور از عملكردهاى بينى چيست؟
بينى يكى از مهم ترين اعضاى بدن در نگهدارى سلامت فرد و حفظ ساير اعضا است. بينى فيزيولوژى بسيار پيچيده اى دارد. وظايف اساسى بينى شامل ايجاد راه هوايى، حس بويايى، تنظيم دما، تنظيم رطوبت، تصفيه ذرات هوا و نقش در تكلم است.
مهم ترين عملكرد بينى ايجاد راه هوايى براى تنفس طبيعى است. كوچك ترين تغييرات در مجراى تنفسى بينى، مى تواند موجب مقاومت قابل ملاحظه اى در برابر عبور هوا شود به طورى كه اگر قطر مسير عبور هواى تنفسى از راه بينى به نصف تقليل يابد، مقاومت راه هوايى بينى ۱۶ برابر مى شود.
تنظيم دماى هوا زمانى صورت مى گيرد كه هواى استنشاقى از روى سطوح وسيع ساختمانهاى پيچيده داخل بينى كه حاوى شبكه غنى مويرگى است مى گذرد. صرف نظر از حرارت هواى تنفسى، دماى هوا در حلق به ندرت بيش از ۴ درجه نسبت به دماى طبيعى بدن نوسان دارد. تغيير دماى محيط به ميزان ۲۵ درجه موجب تغييرى كمتر از يك درجه در هواى دمى مى شود.
شمار زيادى از غدد مخاطى مستقر در مخاط بينى امكان مرطوب سازى دائم هواى تنفسى را مى دهد. تخمين زده مى شود طى ۲۴ ساعت تنفس، حدود يك ليتر مايع صرف اشباع هواى دمى شود. هواى دمى بيش از ۷۵ درصد، از رطوبت اشباع مى شود.
تصفيه ذرات استنشاقى برعهده سيستم مخاطى بينى است كه جريان ممتد ترشحات چسبنده اى را شكل مى دهد. اكثر ذرات بين ۲ تا ۵ ميكرون در اين ترشحات به دام مى افتند. اين ترشحات شامل ايمونو گلوبوبين و عوامل دفاعى است. حركات منظم مژكهاى سلولى، اين ترشحات چسبنده را با سرعت چند ميلى متر در دقيقه حركت داده، اجازه مى دهد كه اين ترشحات هر ۲۰ دقيقه يك بار جايگزين شود. توليد روزانه اين ترشحات زياد است.
بينى نقش مهمى در تكلم دارد و موجب افزايش رزونانس صدا مى شود به طورى كه در موقع گرفتگى بينى، صداى «م» به صورت «ب» و «ن» به صورت «د» ادا مى شود.
بى توجهى به اين عملكرد ارزشمند چه عواقبى را به دنبال دارد؟
هرگونه اختلال در عملكردهاى حياتى بينى در سلامت و زندگى افراد و جامعه عواقب ناگوارى برجا خواهد گذاشت. تنفس حياتى ترين عملكرد زندگى است كه نتيجه آن رسيدن اكسيژن به بافتهاى بدن است. هنگامى كه تنفس از مسير طبيعى خود از راه بينى منحرف شود، عوارض آن تمام بافتهاى بدن را تحت تأثير قرار مى دهد.
فردى كه تنفس از راه بينى را از دست بدهد،  نه تنها در زندگى فردى، بلكه در روابط اجتماعى نيز مشكلات زيادى تجربه خواهد كرد. بى حالى، خواب آلودگى، كسالت، بى حوصلگى و عصبى بودن از عوارض اختلال در تنفس است.
محروميت از تنفس بينى، خشكى مجارى تنفسى و ضعف سيستم دفاعى آن را در پى خواهد داشت. گرفتگى بينى اغلب سبب بروز مشكلاتى در ساير ساختمانهاى وابسته نيز مى شود.
وجود اختلال در بينى سبب مى شود عده اى از راه دهان تنفس كنند اين مسأله چه مشكلاتى را در شخص به وجود مى آورد!
تنفس دهانى مزمن باعث مى شود دندانها جرم بگيرند، زبان،  خشك يا باردار شود و بيمار دچار بوى بد دهان شود.
تنفس از طريق دهان همچنين سبب ايجاد خشكى، زخم و درد در ناحيه حلق مى شود و ممكن است منجر به احساس توده اى در گلو شود.
دو علت شايع مشكلات تنفسى در بيماران داوطلب جراحى پلاستيك بينى، انحراف تيغه بينى و رشد بيش از اندازه شاخكهاى بينى است كه همزمان با جراحى پلاستيك بينى قابل اصلاح هستند. اما علت سوم كه شامل پوليپ هاى بينى و سينوزيت مزمن است،  لازم است در مرحله جداگانه اى، پيش از انجام جراحى پلاستيك بينى، تحت درمان مناسب قرار گيرد.
در صورت تشخيص صحيح و دقيق هر كدام از اين مشكلات تنفسى با درمان مناسب،  بيمار داوطلب جراحى پلاستيك بينى مى تواند از رفع مشكلات تنفسى و سلامت بينى بعد از جراحى اطمينان داشته باشد.
در حال حاضر شاهد افزايش جراحى بينى در جامعه هستيم علت اين مسأله چيست؟
به طور كلى جراحى پلاستيك بينى در كشورهاى ديگر دنيا هم جزو چند جراحى شايع است. علت اين مسأله هم اين است كه بينى يك عضو مركزى در صورت است و هرگونه اشكال و ناهنجارى در اين عضو مى تواند بقيه اعضاى صورت را تحت تأثير قرار دهد و موازنه طبيعى در صورت را به هم بريزد. به خاطر همين مسأله بسيارى از بيماران بعد از عمل بينى فكر مى كنند قسمتها و اجزاى ديگر صورت نيز دستكارى شده است. برعكس اگر جراحى موفقيت آميز نباشد، تناسب تمام قسمتهاى صورت به هم مى ريزد. در مركز قرار گرفتن بينى يكى از علل مهم،  شيوع اين جراحى در دنيا است. در كشور ما با توجه به اينكه شيوع جراحى هاى زيبايى ديگر كمتر است جراحى بينى بيشتر به چشم مى آيد. البته لازم به تذكر است در بين جراحى هاى زيبايى كه در صورت انجام مى شود، جراحى بينى چشمگيرتر و واضح تر است البته يك سرى مسائل اجتماعى و فرهنگى نيز در شايع شدن اين عمل تأثيرگذار هستند.
آيا عوامل روانشناختى نيز در جراحى بينى تأثيرگذار است؟
بله، جراحى كه اقدام به اين عمل مى كند،  بايد بتواند تشخيص دهد انگيزه بيمار از عمل جراحى چيست، گاهى اوقات بيمار به خاطر ناكامى هايى كه در زندگى داشته اقدام به عمل مى كند تا مشكلاتش حل شود و اين انگيزه صحيح نيست انگيزه افراد از انجام اعمال زيبايى بايد علمى باشد. در صورتى كه غير از اين باشد، آنان ناكامى خودشان را در زندى به گردن جراح مى اندازند. جراح بايد روانكاوى كند كه آيا عمل را صرفاً براى زيبايى مى خواهند يا اينكه انگيزه هاى ديگرى وجود دارد.
چه كسانى بيشتر طالب اين نوع جراحى هستند؟ و آيا اين عمل داراى محدوديت سنى است يا خير؟
بيشتر خانمهايى كه در سنين جوانى هستند به اين نوع جراحى گرايش دارند. محدوديت سنى نيز براى اين جراحى وجود ندارد. اين جراحى معمولاً از شروع جوانى كه رشد فرد كامل شده باشد، انجام مى شود و اگر فردى از نظر بيهوشى و جراحى مشكلى نداشته باشد،  مى تواند اين عمل را انجام دهد.
معمولاً جوانان در ۱۸ سالگى از رشد كامل برخوردار مى شوند و بلوغ فكرى و انگيزه نيز نزد اين جوانان براى انجام جراحى مهم است. گاهى اوقات جوانان انگيزه كافى ندارند و صرفاً به اصرار ديگران تن به جراحى مى دهند كه اينها موارد خوبى براى عمل نيستند.
در حال حاضر بسيارى از جراحان پلاستيك بينى براى شكل بينى در جراحى از نرم افزارهاى رايانه اى استفاده مى كنند. اين در حالى است كه هميشه بعد از عمل تناقض زيادى بين بينى رايانه اى و بينى جراحى شده وجود دارد علت اين مسأله چيست؟
در رايانه با استفاده از يك نرم افزار گرافيكى جراح مى تواند بينى را به هر صورتى كه بخواهد دربياورد، البته براى اين كار احتياجى به پزشك و جراح هم نيست هر كس كه با گرافيك رايانه آشنا باشد از عهده اين كار برمى آيد. در اين روش يك بينى گوشتى را به راحتى مى توان تغيير شكل داد و اين مسأله باعث مى شود در بيمار توقع كاذب به وجود آيد. زيرا كسى كه با رايانه كار مى كند، محدوديت بافت را ندارد. فرم رايانه دو بعدى است ولى جراح روى بافتى كار مى كند كه محدوديتهاى خاص خود را دارد،  ممكن است ضخيم باشد، غضروفها فرم ناجورى داشته باشند و در ضمن نبايد از ياد برده كه بينى يك بافت ديناميك و پويا است كه دائماً در حال تغيير است. درو اقع نتيجه جراحى بينى بعد از چند سال مشخص مى شود از اين رو در زمان انجام عمل بايد آينده را در نظر داشت. جراحى بينى معادله اى بسيار مشكل و چند مجهولى است كه بايد تمام فاكتورهاى لازم را در نظر گرفت.
بهترين فصل براى جراحى بينى چه فصلى است؟
در جراحى بينى فصل خاصى مدنظر نيست ولى دو فاكتور مهم وجود دارد كسانى كه در فصل تابستان اقدام به جراحى بينى كرده اند، نبايد زياد در معرض نور خورشيد باشند و در فصل زمستان نيز بايد مراقب سرماخوردگى باشند.
رتوش بينى به چه معنا است و در چه مواردى به كار مى رود؟
بعضى بينى ها بعد از عمل جراحى دچار ايراداتى مى شوند كه معمولاً به دو صورت است، گاهى اوقات اشكالات بسيار بسيار جزئى هستند كه زمان جراحى بسيار كوتاه تر از زمان جراحى اوليه است. زمانى هم هست كه بينى جراحى شده از شكل ابتدايى اش بدتر شده است و اين عمل مشكل تر از عمل اول است. زيرا در اينجا جراح با بافتى مواجه است كه قسمتهاى زيادى از آن برداشته شده است و حالا بايد از يك منبع ديگر غضروف و يا استخوان تهيه شود تا بتواند رفع كمبود كند. معمولاً بيشتر مشكلاتى كه در جراحى بينى به وجود مى آيد، به خاطر بيش از حد برداشتن بافت است.
آيا جراحى بينى داراى عوارض خاصى نيز هست؟
بله، عوارض جراحى بينى به دو دسته تقسيم مى شود يك سرى عوارضى است كه در عملكرد بينى به وجود مى آيد و مهم ترين آن همان عوارض تنفسى است. زمانى كه بينى عمل مى شود معبر هوا تنگ مى شود و فرد مجبور مى شود مدام از دهان نفس بكشد و همين عاملى است كه شخص داراى صداى تو دماغى شود و به خاطر مشكلات چسبندگى بينى بايد به طور مداوم ترشحات بينى را بگيرند.
يك سرى ديگر از عوارض، به ظاهر بينى برمى گردد، اين عوارض هم به خاطر كم برداشتن يا زياد برداشتن بافت ها به وجود مى آيد، ممكن است در عمل جراحى پرده هاى بينى بيش از حد كوچك شده باشد يا غضروفهاى نوك بينى بيش از حد كم شود كه باعث ايجاد چالهاى عميق شود. البته اگر جاى بخيه ها نيز تا بالا امتداد پيدا كرده باشد ممكن است ظاهرى به بينى بدهد كه مصنوعى به نظر برسد. تجربه نشان داده اكثر بيماران دوست ندارند بينى شان مصنوعى به نظر برسد زيرا يك بينى طبيعى بزرگ در جامعه ما قابل قبول تر از يك بينى جراحى كوچك شده است. از اين رو در جراحى بينى بايد همواره حداقل دستكارى انجام شود و براى از بين رفتن عوارض نيز بايد برداشتن بافتها به حداقل ممكن برسد.