وفا شمس
با چهره عبوس وارد خانه شد. كفش هايش را به طرفى پرت كرد و شلوارش را تا زانو بالا زد. پاهاى كوچكش را به درون حوض گذاشت. تماس آب و پوست به پاهاى كوچكش لطافت خاصى بخشيد؛ «چرا من پدر ندارم؟» مادر مبهوت از حركات مرد كوچكش بود به طرف او خيزى برداشت. دستهايش را دور شانه اش انداخت و گفت:«چه كسى گفته ندارى، بهت گفتم كه اون رفته سفر فقط همين! بر مى گرده، دير يا زود، مطمئن باش.» ولى كلمه مطمئن از لبان مادر بسيار سرد برخاست. مادر مى دانست دروغ مى گويد ولى فرزندش نمى دانست كه مادر چرا حقيقت را نمى گويد، او ديگر در حال بزرگ شدن است به چشمان مادرش خيره شد. احساس كرد دستان مادرش چقدر يخ كرده است. انگار چيزى درون او نهيب مى زد كه مادر راست نمى گويد. پرسشها در مورد پدرى كه هيچ وقت حتى اسم او را در شناسنامه هم نديده، هر روز بيشتر و بيشتر مى شد او حالا زمزمه هاى همسايه ها را به خوبى مى شنيد پدر او سالهاست كه آنها را فراموش كرده است.
راه حل موقت يا ازدواج موقت؟!
شايد بسيارى از زنان در جامعه ما تنها اسم «ازدواج موقت» را شنيده باشند و هيچ آگاهى نسبت به اين مقوله نداشته باشند. مقوله اى كه رفته رفته در جامعه ما تأثيرات خود را نشان داده و هنوز قانونگذاران ما در پى يافتن راهى هستند تا شايد...!!!
ازدواج موقت يكى از دغدغه هاى كنونى جامعه ما به شمار مى آيد. شمار پرونده هايى كه هر روز به دادگاه خانواده آورده مى شوند يا به بايگانى تحويل داده مى شوند بيشتر از چيزى است كه مى شنويم. زنان بسيارى با فرزند يا باردار در راهروهاى دادگاه خانواده به انتظار نشسته اند تا زمانى فرا رسد كه كسى پاسخگوى اين روزها و ماههاى تلف شده آنها باشد.
«ازدواج موقت ابتدا بايد تعريف شود سپس ريشه يابى تاريخى بر آن انجام شود، بعد وارد عمل شود» اين را فرحناز خسروشاهى معاون مجتمع قضايى خانواده۱ مى گويد ولى اعتقاد دارد بحث ازدواج موقت براى جوانانى مطرح شد كه به خاطر مشكلات سخت زندگى قادر به تشكيل زندگى مشترك نيستند؛ «مسلماً بسيارى از زنان بى سرپرست يا مطلقه براى رهايى از بار سنگين مشكلات يا كم كردن آن به اين ازدواج تن مى دهند. در حال حاضر تبليغاتى از سوى مراكز مختلف انجام شده كه ازدواج موقت راه حلى باشد براى مبارزه با فقر و فحشا و فساد.»
اما آيا با اين راه حل مشكلات حل مى شود؟ يا ازدواج موقت تنها مختص افراد مجرد است؟ متأسفانه شاهد اين هستيم كه بسيارى از مردان كه از وضعيت مالى خوبى برخوردار هستند به ازدواج موقت رو مى آورند. اين مسير براى زن اول مرد چگونه پيش مى رود و تمام مى شود؟ خسروشاهى مى گويد: «بسيارى از صاحبنظران كه دنبال كارهاى كاربردى _ تبليغى هستند با اين هدف كه قصد پيدا كردن راه حلى براى فساد و فحشا دارند و ازدواج موقت را تبليغ و پيشنهاد بكنند. اما تنها با عوض كردن صورت مسأله هيچ مشكلى حل نمى شود. در جامعه كنونى در وضعيتى هستيم كه بايد مسائل ديگر اعم از فقر فرهنگى _ اقتصادى را مورد بررسى قرار دهيم. معضل بيكارى مسلماً يكى از بزرگترين دغدغه هاى جوانان است. ما نمى توانيم به جاى رفع بيكارى، غيرمستقيم تنها به بخشى از مشكل فرد بپردازيم چرا كه معتقدم ازدواج موقت تنها يك مسكن است آن هم براى بعضى از افراد.»
قصه تكرارى نقصان آگاهى!
طبق آمارى كه مدير گروه آموزش جمعيت شناسى دانشگاه تهران اعلام كرده و در تحقيقى كه سال گذشته ميان دانشگاه تهران و يكى از دانشگاههاى استراليا انجام شده مشخص شد در تهران۸۴ درصد از بيكاران را جوانان ۱۵ تا ۲۲سال تشكيل مى دهند. نمى توان از اين آمار و ارقام به راحتى گذشت. اينها ارقامى است كه بيانگر معضلات و مشكلات جوانان است كه اگر ناديده گرفته شوند ناچار به راه حل هايى تكيه مى دهيم كه خود هيچ پايگاه حمايتى ندارند. يكى از مسائلى كه اين مشكلات را درشت تر جلوه مى دهد نبودن آگاهى و اطلاع رسانى درست است. قانون مدنى را با هم ورق مى زنيم هيچ گونه ماده و تبصره اى كه بشود به آن استناد كرد و زن را بعد از گرفتارى رهايى ببخشد وجود ندارد. «در ازدواج موقت تنها مردان ذينفع هستند وزنان بازنده و متضرر» لحن تأكيدآميز خسروشاهى بيانگر نگرانى از انبار پرونده هاى زنانى است كه هيچ گونه اطلاع صحيحى از اين مسأله ندارند: «مردان متأهل بخصوص اگر وضعيت مالى خوبى داشته باشند جلودار اين مسأله هستند. كسانى كه ، تنها بر اين استناد كه ازدواج موقت شرعى است، راه را براى ديگران هموار مى كنند و متأسفانه زنان ما خواسته يا ناخواسته پا در فضايى مى گذارند كه رهايى از آن بسيار دشوار است.»
نمى خواهيم اين پرسش تكرارى را بپرسيم كه زنان چقدر از حقوق خود آگاهى دارند، بلكه اين بار حلقه بر گردن زنانى است كه اطلاع كافى دارند ولى اطلاع رسانى درستى به ديگر زنان انجام نمى دهند و يا در پايگاه اجتماعى _ علمى مناسبى هستند و در اطلاع رسانى اهمال مى كنند بعضى از نمايندگان مجلس تفسير درستى از «ازدواج مجدد» و يا «موقت» ارائه نداده اند.
از ديدگاه مجيد يوسفى معاون مجتمع قضايى خانواده ۱ ، در فقه و آياتى از قرآن كريم نظير آيات ۲۴ و ۲۵ سوره نسا و آيه ۵ سوره مائده به اين مسأله اشاره شده ولى اين به معناى تشويق نيست: «در اينكه ازدواج موقت جايز است شكى نداريم . علاوه بر شرع ما در قانون مدنى و كشورى حالات مختلف ازدواج موقت در ماده ۱۰۷۵ تا ۱۰۷۷ را مى بينيم، در فصل ۱۶ آن در مورد نكاح موقت اشاره شده و در ماده ۱۰۹۵ وضعيت مهر را تعيين كرده، همچنين ماده ۱۱۱۳ نفقه نكاح منقطع را جايز نشمرده است. زنان و مردان بايد از مسائل حقوقى خود قبل از هرگونه اقدام آگاهى يابند ولى متأسفانه اين آگاهى در بين افراد انگشت شمارى صورت مى گيرد». باز هم نقص اطلاع رسانى مولد مشكلات فراوانى شده. مشكلاتى كه اگر از همان ابتدا راه حل هايى براى جلوگيرى از ناهنجار شدن به كار گرفته مى شد، سيل مشكلات از اين پديده به حداقل مى رسيد. يوسفى اعتقاد دارد:«متأسفانه بسيارى از مردان اين موضوع را در لفافه مذهبى بررسى مى كنند و اين خود بيشتر به ناهنجارى قضيه دامن مى زند. درست است كه در دين نكاح منقطع جايز است وليكن در دين اشاره شده كه اولاً در مواقع ضرورى (براى جلوگيرى از ارتكاب گناه) صورت بگيرد ديگر اينكه تمام جوانب آن با احتياط رعايت شود نه اينكه به صورت هوس انجام شود. مسلماً در شرع اسلام ازدواج موقت براساس حكمت و عقل برنامه ريزى شده.مردى كه همسرش بيمار است و يا مى خواهد صاحب فرزندى شود كه از همسر اول اين كار مقدور نيست مى تواند زنى را به ازدواج موقت خود درآورد».
فرزندان سرراهى ازدواج موقت
صحبتهاى يوسفى زنگ خطرى را به صدا در مى آورد كه خود آگاه يا ناخودآگاه مشكلات ديگرى را پديدار مى كند. اگر فرزندى از ازدواج موقت حاصل شود تكليف فرزند چيست؟ به كدام زن تعلق دارد؟ به او كه آن را ۹ ماه در وجود خود نهاده و يا به آن كه قصد بزرگ كردن او را دارد و تنها فرزند همسرش به شمار مى آيد؟ تكليف زن موقت چه مى شود؟ آيا رسالت او تنها در ۹ ماه به پايان مى رسد؟ به اويى كه نفقه شامل حالش نمى شود و هيچ حقوق ديگرى ندارد و يا اصلاً اگر زنى بيمار شود و همسرش بخواهد براى يك وقت معين همسرى اختيار كند بدون اينكه مرد قصد فرزند داشتن را از همسر دوم داشته باشد، از لحاظ روانى بر زن اول و بيمار چه مى گذرد؟ پيامدهاى روحى - روانى اين مسأله در نظر گرفته شده است و يا اين مسأله تنها مختص بعضى از زنان شرقى است كه به گذشت و فداكارى و وفادارى شهرت دارند؟
يا اگر از همسر دوم ناخواسته فرزندى زاده شد... و هزاران اما و اگر ديگر... خود مى توانيد بقيه ماجرا را حدس بزنيد.
مجيد يوسفى مى گويد: «منع فرزند» در ازدواج موقت راه حل منطقى نيست در عين حال قانونگذار به ازدواج موقت خيلى خلاصه پرداخته و دنبال ممنوعيتهاى اين ازدواج نرفته. ازدواج موقت به قصد جلوگيرى از مفسده اى كه ممكن است پيش بيايد تشكيل شده ولى ما به وضوح جاى خالى بسيارى از مسائل ديگر را در قانون مى بينيم اگر قرار است ازدواج موقت لطمه اى به ازدواج اول برساند مسلماً هيچ عقل و منطقى آن را نمى پذيرد. درعين حال حذف كامل آن مجاز نيست. به عقيده من نه افراط و نه تفريط. بلكه اين مقوله بايد در مسير حكمت راه خود را طى كند و اولين قدم را بايد خود قانونگذار بردارد و با رعايت تمام جوانب به اين معضل كنونى منصفانه و معقولانه بپردازد».
همخوانى با شرع
تصوير شرعى ازدواج موقت چگونه است؟ آنجا كه خداوند در كتابش فرمان مى دهد كه «مبادا در ازدواج مجدد همسر اول خود را رها كنيد» و يا اينكه «بين همسران خود اگر توانستيد عدالت برقرار كنيد ازدواج مجدد كنيد». اما اينجا، در زندگى،بارها هوس رانى را مى بينيم . نمى توان از اين مسأله به عنوان رفع فساد و فحشا يادكرد. ازدواج دائم در دفاتر رسمى ثبت مى شود و در برگه هاى ازدواج نامه حق و حقوقى براى دو طرف معين شده اما در ازدواج موقت چه؟ نه جايى ثبت مى شود نه حقوقى و نه حتى طلاقى. تنها مرد است كه مشخص مى كند چه مدت؟ اوست كه تصميم گيرى مى كند و در نهايت باز اوست كه رها مى كند. تنها معدود مردانى هستند وكالتنامه به همسر خود مى دهند كه در صورت ديگر نيامدن يا نبودن بذل مدت يا انقضاى مدت شامل حال همسرشان شود. اما باز آنها انگشت شمارند. تنها «انسانيت» و «وجدان» داشتن مى تواند انسان را از هرگونه بى قيدى و بى تكليفى رهايى بخشد نه احساسات و نه تحصيلات و نه ضرورت هيچ كدام نمى تواند براين مسأله حكمرانى كنند. اين قصه بايد به گونه اى پيش رود كه با ذات شرع همخوانى داشته باشد.
... در آهنينى با صداى خراش آلودى گشوده مى شود. صداى پا مى آيد و سپس پرونده اى به پرونده هاى خاك خورده ديگر افزوده مى شود. مى توانى به نوشته روى پرونده نگاه كنى م. س... موضوع « بلاتكليفى در ازواج موقت!! »پرونده و پرونده هاى مهجور دادگاه خانواده همچنان منتظرند!