حسن بنانج
ديدار اخير «ولاديمير پوتين»، رئيس جمهور روسيه از ژاپن، اگرچه بار ديگر بر دشوارى دستيابى دو طرف به يك راه حل نهايى پيرامون اختلافات ارضى صحه گذاشت، اما به دليل مصادف شدن با موقعيت ويژه اى كه مسكو و توكيو با آن مواجه هستند، براى پوتين و «جونيچيرو كوايزومى» نخست وزير ژاپن نتايج پربار و قابل قبولى به همراه داشت.
اين ملاقات در حالى صورت گرفت كه ژاپن با شرايط جديدى از تيرگى روابط خود با چين، كره جنوبى و كره شمالى به سرمى برد. اما به نظر مى رسد كه روسيه على رغم اين كشورهاى آسياى شرقى نسبت به ديدارهاى جنجالى كوايزومى از معبد «ياسوكونى» براى اداى احترام به كشته شدگان جنگ، حساسيتى ندارد. در چنين اوضاعى، روسيه تنها همسايه ژاپن است كه نشان مى دهد به حفظ روابط خود با اين كشور علاقمند است. چنين رويكردى شايد به اين دليل عمده باشد كه مسكو نيز خود را در شرايط جديد منطقه اى حس كرده و باوجود نزاع ارضى ميان دو طرف به ارتقاى مناسبات اقتصادى و بازرگانى چشم دوخته است.
روسيه مانند چين مانع از تبديل شدن ژاپن به يكى از اعضاى دائمى شوراى امنيت سازمان ملل متحد نشد. حتى گفته مى شود كه توافق و معاملاتى پشت صحنه ميان دوطرف در اين زمينه صورت گرفته است. بر اساس اين توافق ژاپن از عضويت روسيه در سازمان تجارت جهانى ( WTO ) حمايت مى كند و در عوض روس ها نيز تلاش ژاپنى ها را براى دستيابى به يكى از كرسى هاى شوراى امنيت مورد پشتيبانى قرار مى دهند. براساس برخى گزارش ها از منابعى در دولت ژاپن، نمايندگان روس و ژاپنى پيرامون حمايت ژاپن از درخواست روسيه براى ورود به سازمان تجارت جهانى به توافق رسيده اند. براساس اين توافق همچنين ميزان تعرفه هاى حدود ۹ هزار نوع از محصولات روسيه از جمله خودرو، قطعات خودرو و محصولات كشاورزى كاهش پيدا مى كند. «جرمن گرف» وزير تجارت و توسعه اقتصادى روسيه تأييد كرده بود كه ميان كشورش و ژاپن توافق نامه اى در مورد ورود روسيه به سازمان تجارت جهانى در جريان ديدار پوتين از توكيو به امضا خواهد رسيد.
روسيه اكنون ژاپن را به عنوان يكى از شركاى تجارى بزرگ خود مى شناسد. در سال گذشته ميلادى، تبادلات بازرگانى ميان دو طرف ۵۰ درصد رشد داشت و به رقم ۹ ميليارد دلار رسيد. اما اين رشد صعودى در سال جارى نيز ركودهاى خوبى بر جاى گذاشته است. انتظار مى رود حجم معاملات بازرگانى ميان روسيه و ژاپن كه در ماههاى اخير ۲۰ درصد رشد را به ثبت رسانده است، تا پايان سال ۲۰۰۵ به ۱۰ ميليار دلار ارتقا پيدا كند. پيش از سفر پوتين به توكيو نيز فحواى گفت و گوهاى مقامات روسى و ژاپنى چشم انداز ديدارى پربار ميان مقامات ارشد دو طرف را ترسيم مى كرد. هنگامى كه «سرگى لاوارف»، وزير امور خارجه روسيه و «ايسى نومورا» سفير ژاپن در مسكو در مورد مقدمات اين سفر به بحث و گفت و گو با يكديگر نشستند، توافق كردند كه نشست سران بايد به گونه اى باشد كه نيروى تازه اى را در توسعه روابط دو طرف در تمام زمينه ها بدمد و به نقطه عطفى در ارتقاى مناسبات در راستاى يك مشاركت واقعى تبديل شود.

به حاشيه راندن اختلافات ارضى
به نظر مى رسد كه مقامات ژاپنى نيز در تلاش هستند كه تصويرى اميدبخش از مناسبات روسيه و ژاپن ارائه دهد. نومورا، سفير ژاپن در مسكو طى يك مصاحبه با يكى از روزنامه هاى روسى اعلام كرد كه كشورش اميدوار است كه مناسبات دو كشور وارد فصل جديدى شود و نزاع جزاير مورد اختلاف از طريق توسعه روابط سياسى، اقتصادى و فرهنگى حل و فصل شود. اين در حالى است كه به نظر مى رسد كه روس ها هنوز براى پذيرش رويكرد فصل جديد مناسبات آمادگى ندارند. در واقع، موضوع اختلاف ارضى ميان روسيه و ژاپن از جمله نقاطى است كه بعيد به نظر مى رسد پيش از بروز تمايل به اعطاى امتياز در اين زمينه از سوى هر يك از دو كشور به طرف مقابل، به نتيجه اى مطلوب نزديك شود.
در حال حاضر، اظهارات مقامات ارشد دو كشور حكايت از اين دارد كه ژاپنى ها اگر نه كاملاً آماده اعطاى امتيازى دراين زمينه هستند، اما دست كم بهبود روابط توكيو- مسكو به يكى از دغدغه هاى اصلى آنها تبديل شده است. اين تمايل، زمانى شكل جدى ترى به خود مى گيرد كه بدانيم توكيو اخيراً در راستاى فراهم كردن زمينه ارتقاى بيش از پيش روابط دوجانبه، تلاش براى به حاشيه راندن اختلافات ارضى ميان روسيه و ژاپن به اميد شروع فصل جديدى در مناسبات دو جانبه را در دستور كار قرار داده است.
«سرگى پريخودكو» مشاور سياست خارجى رئيس جمهورى روسيه پيش از سفر پوتين به ژاپن گفت كه دو كشور در حال «تكميل كردن شكاف» ميان خود بر سر جزاير «كوريل» هستند. اما يك روز پس از اين اظهار نظر، «چيزو آبه» دبير كابينه ژاپن اعلام كرد كه توكيو تلاش بسيارى را براى آماده كردن زمينه سفر پوتين صرف كرده است و اين جاى تأسف دارد كه نزديكان رئيس جمهورى روسيه چنين نظراتى را اعلام مى دارند. از سوى ديگر نخست وزير ژاپن اخيراً در اقدامى كه به عقيده برخى از تحليلگران، تلاشى آشكار براى بهبود روابط دوجانبه ارزيابى شد، به مردم روسيه به طور مستقيم اعلام كرد كه خواستار چنين تغييرى است. وى ۱۳ نوامبر در شبكه «آر. تى. آر» روسيه ظاهر شد و گفت كه روسيه و ژاپن هنوز تا بهره مندى كامل از ظرفيت هاى روابط دوجانبه خود فاصله زيادى دارند. كوايزومى تأكيد كرد: معتقد است بايد يك پيمان صلح بر مبناى حل اختلافات ارضى ميان دو طرف به امضا برسد. با اين حال، نخست وزير ژاپن بر اين نكته نيز صحه گذاشت كه مى توان بدون حل مشكلات ارضى به ارتقاى روابط دوجانبه اميدوار بود. وى در عين حال پذيرفت كه ميان دو كشور بر سر اين موضوع شكافى اساسى وجود دارد. اين بدان معنا است كه نخست وزير ژاپن ميزان توجه افكار عمومى روسيه در مورد جزاير مورد اختلاف را دريافته و اميدوار است كه بتواند آنان را براى پذيرش توجيحات توكيو در كاستن از اهميت اين موضوع ترغيب كند. در حال حاضر، نظرسنجى ها در روسيه نشان مى دهد كه ژاپنى ها در اين زمينه چندان هم نمى توانند بى گدار به آب بزنند.
بر اساس يكى از اين نظرسنجى ها كه توسط مركز مطالعه افكار عمومى روسيه ( VTsIOM) با پرسش از حدود ۱۵۰۰ نفر در اين كشور در مورد روابط توكيو _ مسكو انجام گرفت، بيش از ۶۴ درصد از پرسش شوندگان تأكيد داشتند كه جزاير كوريل بايد جزو خاك روسيه باقى بمانند. اين در حالى است كه در يك نظرسنجى مشابه در سال ۱۹۹۱ موافقان با اين نظر يك نسبت ۳۲ درصدى را تشكيل مى دادند. در نظرسنجى اخير، ۶۴ درصد از شركت كنندگان، موضع پوتين را در صورت بازگرداندن اين جزاير به ژاپنى ها نامطلوب ارزيابى كردند. اين بدان معنا است كه در صورت تحقق چنين رويكردى، حمايت افكار عمومى روسيه از رئيس جمهورشان بشدت لطمه خواهد ديد. بدين ترتيب، دولتمردان روسى اگر خواهان توسعه روابط با ژاپنى ها هستند، بايد از طرق ديگرى كه به احساسات ملى گرايانه روس ها صدمه وارد نكند، عمل كنند.
موضوع فراموشى موقت نزاع ارضى، زمانى شكل جدى ترى به خود گرفت كه وزيران خارجه دو طرف در حاشيه برگزارى نشست اخير همكارى هاى اقتصادى آسيا _ اقيانوسيه توافق كردند كه در ديدار سران روسيه و ژاپن در توكيو هيچ بيانيه مشتركى منتشر نشود. به هر حال، به نظر مى رسد كه مسكو و توكيو در موقعيت كنونى تصميم گرفته اند كه موضوع جزاير را _ دست كم در جريان ديدار پوتين از ژاپن _ فراموش كنند. دو طرف متفق القول هستند كه گفت و گوهاى دوجانبه در مورد انتشار يك بيانيه سياسى مشترك همچنان تلاشى بيهوده است، بدين ترتيب اين مهم بايد به مجالى ديگر پس از اين ديدار سپرده شود. اما اين رويكرد مشترك گوياى آن است كه صرف نظر از جاذبه هاى اقتصادى گسترش مناسبات مسكو - توكيو، وجود ملاحظات ضرورى جديدى نيز باعث شده است كه اين دو كشور فعلاً اختلافات خود را كنار بگذارند. يكى از اين ملاحظات ايجاد فضايى تازه در معادلات جهانى و منطقه اى است.

تغيير جغرافياى جهانى
در پايان جنگ سرد، در حالى كه روسيه سراشيبى افول و زوال را مى پيمود، ژاپنى ها خود را بر قله شوكت و افتخار مى ديدند. اما با تغيير اوضاع منطقه و جهان، اين روند نيز دستخوش تحول شد و طولى نكشيد كه جايگاه روسيه در معادلات جهانى نمايان و حتى برجسته شد. ژاپن بايد با رقيبى سرسخت در حوزه اقتصاد، يعنى چين روبرو مى شد. قطارى كه چينى ها را خيلى سريع در اين حوزه پيشتاز كرد، باعث شد كه ژاپنى ها ناگهان خود را در موقعيت از دست دادن تفوق ديپلماتيك و دستيابى به منابع انرژى در منطقه بيابند. بدين ترتيب ژاپن ناگزير بود در عين بهره مندى از قابليت هاى هم پيمانى با آمريكا در مقابل چين، روى قدرت بزرگ ديگرى نيز كه توانايى برقرارى توازن در برابر رشد روزافزون چينى ها را داشته باشد، حساب كند.
از سويى ژاپن در تدارك به تصويب رساندن ايجاد ارتشى مستقل براى خود است و اين موقعيت مى تواند توكيو را از وابستگى نظامى به آمريكا رهايى ببخشد. دولت هاى ژاپن از ديرباز مجبور بوده اند كه به دليل نقطه ضعف عدم برخوردارى از يك قوه قهريه قانونى، حضور نظامى آمريكا و در نتيجه تبعات آن نظير تشديد احساسات ضدآمريكايى را به جان بخرند. اين وابستگى تا حدى است كه حتى پاى نيروهاى غيرنظامى _ و در واقع نظامى _ ژاپن را در كشورهايى مانند افغانستان و عراق باز كرده است.
وجود نگرانى هاى دراز مدت واشنگتن در آسيا نظير افزايش قدرت چين، مسأله تايوان و موضوع هسته اى كره شمالى باعث شده است كه آمريكا به تقويت مناسبات خود با كشورهاى آسيايى از جمله هند، پاكستان، ويتنام و اخيراً مغولستان و اندونزى توجه ويژه اى معطوف كند. اما در اين ميان ژاپن همچنان اولين و راهبردى ترين پايگاه آمريكا در منطقه به حساب مى آيد. تأكيد جورج بوش در سفر اخيرش به آسيا بر اين موضوع كه مناسبات واشنگتن _ توكيو بسيار حياتى است، يكى از دلايل صحت اين تحليل است. اكنون تمام اين فاكتورها دست به دست هم داده اند تا عزم ژاپنى ها براى در دستور كار قرار دادن تاكتيك به حاشيه راندن موضوع جزاير كوريل در مناسبات با روسيه جزم شود.
اما روس ها نيز دغدغه هاى جديدى را در خود حس كرده اند كه در ماهيت با نگرانى هاى ژاپن از يك جنس هستند. مسكو علاوه بر اين كه با نزديكى به توكيو قادر است زمينه حمايت ژاپنى ها را در تلاشش براى پيوستن به سازمان تجارت جهانى فراهم آورد، مى تواند براى خلاصى از كابوس وابستگى به بازارهاى چين و قربانى شدن در طرح هاى راهبردى اين كشور، روى كمك ژاپن حساب كند. روسيه خود را در خاور دور بسيار ضعيف و ناتوان احساس مى كند. اين كشور تقريباً به هيچ نوع قابليت نظامى در اين منطقه مجهز نيست. چنين موقعيتى باعث شده است كه بسيارى از تحليلگران روسى اين گونه پيش بينى كنند كه روزگارى، منطقه سيبرى با جمعيت كم و منابع انرژى سرشار براى چينى ها وسوسه انگيز جلوه كند و حس سلطه آنان را بر اين منطقه تحريك نمايد.
با وجودى كه ژاپنى ها اصرار داشته اند ثابت كنند سياست خود در قبال روسيه را بر مبناى تفكيك سياست از اقتصاد پيگيرى مى كنند، اما عملاً مشاهده مى شود كه عكس اين سياست در حال پياده شدن است وتوكيو اميدوار است كه بتواند با كمك اهرم اقتصادى بر مشكل حل مناقشه ارضى خود با روسيه فايق آيد. اما هم اكنون اوضاع در آسيا و به خصوص شرق اين قاره به گونه اى است كه بدون در نظر گرفتن تأثيرات حضور روسيه عملاً اجراى هر نوع طرح و ابتكار بلند مدتى در اين منطقه غير ممكن است. به نظر مى رسد كه دسترسى ژاپنى ها به اهدافشان از طريق بهبود روابط با روسيه به عنوان يكى از بازيگران انكارناپذير در آسيا آسان تر خواهد بود. از همين رو، توكيو درصدد است رويكرد جديدى را در سياست خارجى خود در نظر بگيرند. يكى از اصول اين رويكرد جديد، كنار گذاشتن اختلاف ها به صورت موقت و احتمالاً حل نهايى آنها است.
چين و روسيه داراى روابطى بسيار خوب با يكديگر هستند، بنابراين چينى ها در رقابت براى دستيابى به منابع انرژى روسيه دست برتر را دارند. بسيارى از تحليلگران سياسى درمنطقه معتقدند كه ژاپنى ها تنها زمانى مى توانند به سهم بزرگى از اين منابع براى خود اميدوار باشند كه مناسبات خود با چين و كره جنوبى را احيا كنند. از طرفى، اگر توكيو بتواند فارغ از مشكلاتى كه بر سر راه ارتقا روابط ژاپن و روسيه وجود دارد و با ايجاد پل هايى نامرئى به اين مهم دست يابد، گام بلندى را در جهت دستيابى به موضعى قابل قبول در مذاكره با سئول و پكن برداشته است. تنها در اين صورت است كه روس ها نيز به روند نزديكى بيش از پيش به ژاپن كه بر اساس اصولى غير از ملاحظات اقتصادى شكل خواهد گرفت، حريص خواهند شد.