بهمن عبداللهى

جشنواره فيلم دفاع مقدس، سابقه اى برابر با ۲۲ سال دارد. اين جشنواره كه عملاً وارد دومين دهه برگزارى خود شده است در سالهاى آغازين جنگ تحميلى عراق عليه ايران شكل گرفت، در ابتدا به صورت هفته فيلم و درسالهاى بعد به صورت يادواره برگزار شده و در نهايت به «جشنواره »اى سينمايى مبدل شد.
جشنواره فيلم دفاع مقدس درميان دهها جشنواره ريز و درشت كه هر ساله در كشور ما برگزار مى شوند، شرايط و وضعيت متفاوتى دارد و به لحاظ رويكرد آن به مقوله جنگ به معناى عام و «دفاع مقدس» به معناى خاص مورد توجه قرار مى گيرد. اين جشنواره از بدو تشكيل تلاش كرده است تا با حمايت و تشويق هنرمندان و سينماگران، ارزشهاى دوران ۸ ساله دفاع مقدس را ماندگار كند و در حوزه سينما به رويدادى تأثيرگذار بدل شود.
امروز با گذشت ۱۶ سال از پايان جنگ تحميلى آثار سينماى دفاع مقدس كمترين ميزان را در ميان جدول ۷۰ تا ۱۰۰ فيلم توليدساليانه پر مى كند و جشنواره فيلم دفاع مقدس مى كوشد با اهدافى مانند معرفى آثار برتر توليد شده، تأثيرگذارى بر مضامين و محتواى فيلم هاى دفاع مقدس، ايجاد رغبت در سرمايه گذارى، ايجاد تعامل بيشتر با دست اندركاران، شناسايى نقاط ضعف و قوت، ترغيب و تشويق سينماگران، سطح كيفى و كمى ژانر دفاع مقدس را ارتقا ببخشد. در گزارش پيش رو نگاه اجمالى مى كنيم به دوره هاى تاريخى اين جشنواره.
دوره اول: اهميت سينما
پس از آنكه جنگ تحميلى در سال ۱۳۵۹ آغاز شد، هر ساله در سالروز آغاز جنگ مراسم و آيين هايى در روزهاى ۳۱ شهريور تا ۶ مهر ماه برگزار مى شود. درسال ۱۳۶۲ و در بحبوحه جنگ تحميلى نخستين گام جشنواره فيلم دفاع مقدس با برگزارى هفته فيلم برگزار شد. در اين هفته فيلم تعدادى از آثار تلويزيونى و مستند درپارك دانشجو به نمايش درآمد و در كنار آن نمايشگاه عكسى نيز برگزار شد. در اين سال مجموع توليدات سينمايى ما به ۱۳ فيلم مى رسيد. «مرز» به كارگردانى جمشيد حيدرى نقطه آغاز سينماى جنگ بود و در سال۱۳۶۰ ساخته شد. در سال ۶۱ نيز ۲ فيلم و در سال ۶۲ مجموعاً ۱۰ فيلم سينمايى با مضمون دفاع مقدس يا مقاومت مردم در پشت جبهه ها ساخته شد.
دومين دوره؛ آغاز رقابت سينمايى
دوره دوم گرچه عنوان «يادواره» داشت. اما با فاصله اى چهارساله در سه بخش مسابقه فيلم هاى بلند، كوتاه و مستند برگزار شد و جوايزى به برگزيدگان اهدا شد. اين جوايز دررشته هاى فيلم مستند، جلوه هاى ويژه، صدابردارى، فيلمبردارى، كارگردانى، فيلم بلند و ۴ ديپلم افتخار به برگزيدگان اهدا شد. فيلم برگزيده مستند «سپاه، مردم، كربلا» از مجموعه روايت فتح و «زندگى در ارتفاعات» از عزيز الله حميدنژاد و فيلم برگزيده بلند «پرواز در شب» ساخته رسول ملاقلى پور بود.
دوره سوم؛ تغييرات بزرگ
با پايان جنگ ۸ ساله، دوره سوم جشنواره فيلم دفاع مقدس سال ۱۳۶۹ بود كه همچنان عنوان يادواره را برخود داشت و به جاى هفته دفاع مقدس در آستانه سالروز آزادسازى خرمشهر در اين شهر و تهران برگزار شد. اين دوره در دو بخش مسابقه (بلند، كوتاه و مستند) و مرور سينماى جنگ (بلند، كوتاه و مستند) برگزار شد. هيأت داوران جشنواره را محمود داورى، عبدالله اسفنديارى، سعيد صادقى، منوچهر عسگرى نسب و مرتضى سرهنگى تشكيل مى دادند. ۱۲ فيلم در بخش مسابقه بلند با آثارى از احمدرضا درويش، ابراهيم حاتمى كيا، جمال شورجه، كمال تبريزى، سيف الله داد، حسين قاسمى جامى، منوچهر عسگرى نسب و حميدرضا آشتيانى پور حضور داشتند، در ميان آثار كوتاه و مستند نيز نامهايى همچون حميدخيرالدين، محمدمهدى عسگرپور، ابراهيم حاتمى كيا، جواد شمقدرى، عزيزالله حميدنژاد و مجيد مجيدى ديده مى شدند. آثارى از محمدعلى نجفى، محسن مخملباف، كامران ملكى، شهريار بحرانى، بزرگمهر رفيعا، عبدالحسين گلبن حقيقى، مرتضى آوينى و ... نيز در ميان آثار مرورى ديده مى شدند. در نهايت جايزه كارگردانى به حاتمى كيا (ديده بان و مهاجر) اهدا شد و فيلم برگزيده نيز «ديده بان» معرفى شد. با انتخاب اين فيلم علاقه مندان به خوبى مى توانستند جهت گيرى برگزاركنندگان را در تشويق به توليد «آثار ارزشى با كيفيت مناسب و نمايش ويژگى هاى دفاع مقدس» شناسايى كنند.
دوره چهارم؛ هور در آتش
دوره چهارم اين رويداد با عنوان يادواره و در هفته دفاع مقدس سال ۱۳۷۱ برگزار شد. اين دوره تفاوت عمده اى كه داشت مكان برگزارى آن بود كه از اهواز و تهران به كرمان منتقل شده بود والبته اين تجربه در سالهاى بعد دراستانهاى ديگر نيز تكرار شد.
در دوره چهارم تعداد فيلم هاى شرك كننده به ۷۸ فيلم رسيده بود و بخش هاى مختلفى همچون مسابقه فيلم هاى تلويزيونى و ويديويى، مسابقه پوستر و عكس و آنونس و نمايش هاى ويژه نيز به جشنواره اضافه شده بود. تفاوت ديگر جشنواره چهارم افزودن جوايزى همچون بهترين موسيقى متن، صحنه آرايى، تدوين، بازيگرى، صدابردارى و صداگذارى در بخش مسابقه اصلى بود.
در دوره چهارم فيلم هايى همچون تويى كه نمى شناختمت، چشم شيشه اى، اوينار، وصل نيكان، عمليات كركوك، هور در آتش و... با يكديگر رقابت مى كردند، بيشترين جوايز (طراحى صحنه، جلوه هاى ويژه، بازيگر نقش اول و دوم، فيلمنامه و كارگردانى) به هور در آتش ساخته عزيزالله حميدنژاد اهدا شد و در مرتبه بعدى وصل نيكان (ابراهيم حاتمى كيا) جوايز تدوين، صدابردارى و موسيقى را دريافت كرد. خسروسينايى هم براى فيلم «دركوچه هاى عشق» تقدير شد.
دوره پنجم؛ تولدى دوباره
دوره پنجم با عنوان «جشنواره فيلم دفاع مقدس» در تهران و خوزستان برگزار شد. اين دوره در هفته دفاع مقدس و با نمايش ۹۹ فيلم (بالاترين تعداد اثر تا امروز) و در ۸ بخش مختلف برگزار شد. همكار تازه بنياد حفظ آثار و ارزشهاى انقلاب و دفاع مقدس نيز استاندارى خوزستان بود.
سه بخش جديد اين دوره قاصدان جنگ (سينماگران شهيد)، سينماى جنگ دركادر ۸ (ويژه آثار ۸ ميلى مترى)، مرور سينماى جنگ (فيلم هاى دور ه هاى گذشته) بود. در اين سال چهره هاى جديدى همچون عزت الله انتظامى، كامبيز روشن روان، احمدرضا درويش، عزيزالله حميدنژاد، نادر طالب زاده، ناصر پلنگى و ... در هيأت هاى داورى ديده مى شدند. نكته تازه نيز انتخاب بهترين فيلم و اهداى جايزه اى به تهيه كننده آن بود.
در مراسم اختتاميه نيز بيشترين جوايز (فيلم، فيلمبردارى، تدوين، جلوه هاى ويژه و طراحى صحنه) به سجاده آتش ساخته احمدمرادپور اهدا شد و فيلم حاتمى كيا (از كرخه تا راين) جوايز موسيقى و فيلمنامه را دريافت كرد. كمال تبريزى نيز بهترين كارگردان (براى فيلم پايان كودكى) شد.
دوره ششم؛ ارتقاى كيفيت و كميت
ششمين دوره جشنواره فيلم دفاع مقدس در استان فارس برگزار شد. در اين دوره ۸۲ فيلم در بخش هاى چهارگانه حضور داشتند و بخشى به عنوان «مقاومت اسلامى» در جشنواره گنجانده شده بود.
در دوره ششم تعدادى جوايز در بخش هاى ويديويى، مستند و كوتاه اضافه شد و هيأت داوران مى توانستند بهترين كارگردان مستند و داستانى كوتاه، بهترين ويدئو كليپ، گزارش ويديويى يا بازيگر برنامه ويديويى را نيز انتخاب كنند.
در جشنواره ششم آثار شاخصى در حوزه سينماى دفاع مقدس همچون كيميا، سفر به چزابه، دكل، بوى پيراهن يوسف، ليلى با من است، برج مينو و ... حضور داشتند. اين حضور به واسطه توليد ۱۴ فيلم در سال ۱۳۷۳ و ۱۴ فيلم در سال ۱۳۷۴ بود كه جدا از سال ۷۶ با ۱۷ فيلم بالاترين رقم توليد ساليانه آثار دفاع مقدس سينماى ايران را در خود جاى مى داد.
در مراسم پايانى اين جشنواره، جايزه بهترين فيلمنامه را به رسول ملاقلى پور (سفر به چزابه) و جايزه كارگردانى را به عبدالحسن برزيده (دكل) اهدا كرد و به جاى بهترين فيلم مجموعه اى از فيلم ها را(كيميا، سفر به چزابه، دكل، آخرين مرحله، قله دنيا و حمله به اچ۳) برگزيد.
دوره هفتم؛ داورى ها و جوايز متفاوت
استان همدان اين بار ميزبان جشنواره بود. در دوره هفتم نيز استاندارى همدان بنياد حفظ آثار و ارزشهاى انقلاب و دفاع مقدس را يارى مى داد. ۷۰ فيلم در جشنواره حضور داشت و بخش هاى اصلى با ۴ عنوان برگزار شد.
درجشنواره هفتم آثار شاخصى همچون سرزمين خورشيد و آژانس شيشه اى حضور داشتند و فيلم هايى چون مانند سجده بر آب، مردى شبيه باران و توفان به روى پرده رفتند. در نهايت هيأت داوران (كمال تبريزى، مجتبى راعى، اسفنديار شهيدى، فريدون شهبازيان و محمدرضا مويينى) برگزيدگان خود را بدين شرح معرفى كردند: آژانس شيشه اى، مردى شبيه باران، سجده برآب و ماه و خورشيد بهترين فيلم (يا بهترين تهيه كننده)، جايزه ويژه هيأت داوران به ابراهيم حاتمى كيا (براى فيلمنامه  و كارگردانى آژانس شيشه اى) و محمدحسين حقيقى براى فيلم «ماه و خورشيد»، بهترين كارگردان مهدى سهيلى (مردى شبيه باران)، بهترين فيلمنامه محمدحسين حقيقى (ماه و خورشيد) و البته جايزه بهترين بازيگر زن (كه براى اولين بار اهدا مى شد) به پريوش نظريه به خاطر فيلم سجده بر آب (كانديداى ديگر اين بخش گلچهره سجاديه در فيلم سرزمين خورشيد بود.)
دوره هشتم؛ بار ديگر تهران
تهران بار ديگر در دوره هشتم ميزبان برگزارى اين جشنواره بود، ضمن آنكه يك تغيير مهم هم ديده مى شود و آن هم اينكه عبدالحسين برزيده به عنوان دبير انتخاب شده بود. برزيده كارگردانى بود كه دو فيلم در ژانر سينماى دفاع مقدس داشت. اين فيلم ها دكل و پرواز خاموش بودند. برزيده در عين حال مديرعامل انجمن سينماى انقلاب و دفاع مقدس نيز به شمار مى رفت. در دوره هشتم ۵۸ فيلم در ۸ بخش مختلف به نمايش درآمدند. درا ين دوره بهترين فيلم از نگاه مردم، مسابقه نقدها و مقالات سينمايى، بهترين فيلم هاى بلند ادوار گذشته نيز به فهرست جوايز گذشته اضافه شد و بخش مسابقه اقلام تبليغاتى(پوستر و عكس) نيز به جمع داورى ها اضافه شد.
دوره نهم؛ آوازهاى سرزمين مادرى ام
نهمين دوره جشنواره جدا از آنكه در مشهد برگزار مى شد، تغييرات ديگرى را نيز رقم مى زد؛ تغييراتى از جمله زمان برگزارى (۱۸ تا ۲۱ آذرماه سال ۱۳۸۱)، تغيير در دبير جشنواره (على اصغر غلامرضايى) و چند تفاوت ديگر.
در دوره نهم ۷۱ فيلم در ۹ بخش نمايش داده شدند و بنياد به همراهى استاندارى خراسان آن را برگزار كرد. در اين دوره عزت الله انتظامى، محمدكاسبى، ناصر شفق، محمدمهدى عسگرپور و پوران درخشنده داورى آثار را برعهده داشتند و در نهايت رسول ملاقلى پور عنوان بهترين كارگردان (براى فيلم قارچ سمى)، على شاه حاتمى بهترين فيلمنامه نويس (تركشهاى صلح)، بهمن قبادى بهترين فيلم و بهترين كارگردانى (آوازهاى سرزمين مادرى ام) را دريافت كردند.
دوره دهم؛ سه سال فاصله
دوره دهم با دبيرى محمدرضا شرف الدين و باز هم درتهران برگزار شد. اين دوره شايد جنجالى ترين دوره جشنواره بود چرا كه براى نخستين بار با ۳ سال فاصله (از سال ۶۹ به اين سو) برگزار مى شد؛ اين دوره قرار بود طبق جدول در سال ۸۳ برگزار شود اما مشكلاتى كه به وجود آمد باعث شد برگزارى آن از بنياد حفظ آثار و ارزشهاى انقلاب و دفاع مقدس به انجمن سينماى انقلاب و دفاع مقدس محول شود. اين انجمن نيز با همكارى معاونت سينمايى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى آن را درسينما فلسطين و سپيده و ۶ دانشگاه تهران برگزار كرد. اين دوره در ۸ بخش مجموعاً ۱۳۰فيلم را به نمايش درآورد كه ۲ بخش فيلمنامه (قلم طلايى) و بهترين هاى تاريخ سينماى دفاع مقدس از نگاه ۵۰۰ كارشناس و نويسنده و منتقد سينمايى تازگى داشتند.